کتاب صوتی فراسوی نیک و بد اثر ایرج شهبازی

سخنرانی دکتر ایرج شهبازی با موضوع «فراسوی نیک و بد» در دومین همایش مهر مولانا در مهر ماه ۱۳۹۱ به کوشش موسسه فرهنگی هنری سروش مولانا برگزار شد.

درباره اینکه آیا عرفان و تجربه عرفانی بر نحوه زندگی انسان تأثیری دارد یا نه، صحبت‌های فراوانی شده است و گفته خواهد شد. اما به نظر دکتر شهبازی نمی‌توان برای تأثیر همه تجربه‌های عرفانی بر همه زیست‌های اخلاقی حکمی کلی صادر کرد. یکی از بهترین راه‌ها در این زمینه این است که زندگی و سخنان یکی از عرفا را بی‌کم و کاست بررسی کنیم و ببینیم که در زندگی او چه رابطه‌ای بین اخلاق و عرفان وجود دارد. برای نمونه زندگی و اندیشه و سخنان مولوی را.

یک مرور اجمالی در مثنوی نشان می‌دهد که مولانا به شدت دغدغه زندگی اخلاقی را دارد و بخش عظیمی از مثنوی مربوط به حوزه اخلاق است. اگر آن شور عاشقانه و آن حلاوت شاعرانه سخن مولانا را از مثنوی بگیریم می‌بینیم مثل غزالی دقیقا مانند یک عالم اخلاق شروع می‌کند به تحلیل کردن مسایل روحی و روانی انسان و سعی می‌کند که فضایل و رذایل را ریشه‌یابی کند و برای درمان رذایل نفسانی راه‌حل‌هایی را پیشنهاد کند.

دکتر شهبازی در این سخنرانی می‌گوید: «از بخش عظیمی از مثنوی و بررسی زندگی واقعی مولوی برمی‌آید که او دغدغه اخلاقی زیستن دارد اما در مثنوی سخنانی دارد که اخلاق را در پای چیز دیگری قربانی می‌کند و ما باید بتوانیم این دو را از هم تشخیص دهیم و اگر حرف مولانا را نادرست یافتیم بدون هیچ واهمه‌ای آن را نقد کنیم.»

دکتر شهبازی در ادامه با ارائه شش دلیل از مثنوی، شرح می‌دهد که چرا مولوی معتقد است که ما می‌توانیم از اخلاق فراتر برویم و پس از بیان دلایل متعدد مستند بر سخنان مولوی، در پایان می‌گوید: «زیربنای هستی عدم است و ما در عالمی زندگی می‌کنیم که روی دریای عدم مثل یک کف گذرای ناپایدار و بی‌فایده است. طبیعتاً جهانی که ما در آن زندگی می‌کنیم با تمام نظام‌های سیاسی و اخلاقی و دینی و اجتماعی خود صرفاً یک کف است روی دریا و اصلاً به حساب نمی‌آید. به همین خاطر وقتی مولانا می‌گوید به عالم عدم بیایید منظور او این است که به عالمی برسید که از تمام تقابل‌ها مثل کفر و ایمان، غم و شادی، نور و ظلمت و ابلیس و آدم از همه درگذرید و به یگانگی محض برسید. به این ترتیب عارف عاشق از همه حادث‌ها که اخلاق هم یکی از این حوادث است می‌تواند بگذرد و به قدیم مطلق برسد. به نظر مولانا عالم چیزی جز جنگ خرفروشان نیست.»