کتاب زنی تنها اثر مایکل هیلمن نشر هنوز

کتابِ زنی تنها: فروغ فرخزاد و شعر او (۱۹۸۷) بررسی مستند زندگی و اشعار فرخزاد در فضای فرهنگی روشنفکران ایرانی در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ است. با مرور مقاله‌ها و کتاب‌هایی که در فاصله چاپ متن انگلیسی (۱۹۸۷) و متن ترجمه فارسی (۱۳۹۵) دربارۀ زندگی و آثار فرخزاد منتشر شده‌اند، می‌توان به چند نکته اشاره کرد.

نخست این‌که در شناخت فروغ فرخزاد به جنبه‌های اتوبیوگرافیک اشعارش تأکید و توجه شده است. دیگر این‌که الهام‌بخش بودن زندگی و آثار او برای برخی روشنفکران ایرانی در ایران و نیز مهاجران زن ایرانی‌تبار در غرب اهمیت ویژه‌ای داشته است. نکتۀ مهمی که به آیندۀ این اثر و ترجمۀ آن مربوط می‌شود این است که در حال حاضر با انتشار نامه‌های فرخزاد و اطلاعاتی از جزئیات زندگی او (که در زمان فراهم‌آوری مطالب کتاب زنی تنها در دسترس نبوده)، موقعیت بسیار مساعدی پدید آمده تا شرح‌حال انتقادی جامعی از فروغ فرخزاد فراهم آید و اهمیت او و آثارش در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و جنسیتی (مربوط به مطالعات زنان) تبیین و مشخص گردد.

اما نکتۀ بسیار مهم دیگری هم هست که در کتاب زنی تنها اصلاً بدان توجهی نشده است و آن، پرداختن به ارزش هنری اشعار فرخزاد است. پر واضح است که بررسی آثار این شاعر از این نظر اهمیت بسیار دارد، و در بلندمدت ارزیابی هنری شعرهای فروغ فرخزاد احتمالاً از بررسی جنبه‌های اجتماعی و سیاسی آن‌ها مهم‌تر خواهد شد، چراکه علت عمدۀ مانایی شعرهای فرخزاد «شعر بودن» آن‌هاست.

البته اکنون ‌که در جریان تدریس ادبیات تطبیقی و شعر غنائی جهان به درس‌های مربوط به فرخزاد و شعر نوی فارسی می‌پردازم، توجه اصلی‌ام به تحلیل زیباشناختی اشعار او بر پایۀ روش‌های نقدِ ادبیِ عملی است. در میان نوشته‌هایم می‌توان از مقالۀ «فراخوانی فردیت فتح باغ» (۱۹۹۵) نام برد که در آن کوشیده‌ام ویژگی «شعر بودن» شعر «فتح باغ» را بررسی کنم و نشان دهم که شاعر برای این‌که مفاهیم و احساسات در شعرش مکمل هم باشند، فرم بسیار مناسبی برگزیده است. شعر «فتح باغ» توصیفگر آزادی و آزاداندیشی و هماهنگی این مفاهیم است با سرشت گوینده شعر و عاشق او. ازاین‌رو، شاعر از قافیه‌ها و وزن عروضی یکسان در هر سطر می‌پرهیزد و چنان شعرش را از تصویرها و استعاره‌ها و نمادهای عناصر طبیعت پر می‌کند که خواننده تصور می‌کند گوینده و عاشق او هردو با قانون طبیعت و عناصر آن هماهنگ‌اند. در نتیجه، اغلب خوانندگانِ دوستدار شعر نو، شعر «فتح باغ» را شعر موفقی می‌دانند و نه‌تنها درون‌مایۀ آن و تصویرها و موسیقی کلام در ذهن‌شان می‌ماند، بلکه تشویق می‌شوند شعر را بارها بخوانند.