کتاب صوتی دهمین رستخیز ناگهان اثر ایرج مهرکی

دهمین نشست، از سلسله‌نشست‌های رستخیز ناگهان موسسه فرهنگی سروش مولانا عصر روز دوشنبه 25 مهر ماه 1390 در سالن ایوان شمس برگزار شد و دکتر ایرج مهرکی، به موضوع «بررسی موانع فرهنگ‌نویسی برای مثنوی معنوی» پرداخت.

دکتر مهرکی ضمن بیان مقدماتی به تعریف فرهنگ و بیان انواع تقسیم‌بندی‌های ممکن فرهنگ‌ها گفت: «بیشترین تقسیم‌بندی بر اساس حجم و اندازه و تعداد واژه‌هاست: فرهنگ‌های کوچک، متوسط، بزرگ و جیبی اما گاه بر اساس کاربرد آن تقسیم می‌شود: فرهنگ‌های عمومی، دانشجویی و دانش‌آموزی. یکی دیگر از مقوله‌های طبقه‌بندی فرهنگ‌ها، تقسیم آن به عمومی و تخصص است. در روزگار ما به علت گسترش دانشگاه‌ها و افزون شدن قشر کتابخوان و علی‌الخصوص علاقه این قشر به مطالعه متون تخصصی و کلاسیک، تدوین فرهنگ‌های اختصاصی متون مختلف گسترش یافته است. به عنوان مثال، فرهنگ‌های تخصصی متون مثل فرهنگ شاهنامه، فرهنگ حافظ، فرهنگ سعدی و فرهنگ عطار، اگر خوب تنظیم شوند، علاوه بر اینکه نیازهای خواننده معمول را از معنای متن برآورده می‌کنند، در جهت تبیین فرهنگ‌های عمومی کارساز هستند زیرا گسترش‌دهنده حوزه واژگان زبان و حوزه معناهای واژگان زبان هستند. اما تدوین فرهنگ اختصاصی متون دشواری‌هایی دارد که سخنان امروز پیرامون این دشواری‌هاست.»

اما سوال اصلی این است که آیا اصولا می‌شود برای متون ادبی فرهنگ تخصصی تدوین کرد؟ دلیل اهمیت این پرسش، وجود دو حکم یا گزاره متناقض در ذهن ماست: نخست آنکه ما هنگام مراجعه به یک فرهنگ، معنای واژه‌ای را که در آنجا می‌یابیم، قطعی تلقی می‌کنیم. و اگر جز این باشد تدوین فرهنگ بی‌معناست. اما دیگر آنکه، در مواجهه متون ادبی، در ذهن ما این پیشفرض موجود است که به دلیل ویژگی ابدیت و ادبیت، متن ادبی نمی‌تواند معنای قطعی داشته باشد. و حتی در صورتی که دارای معنای قطعی باشد، از ارزش ادبی و جاودانه آن، کم خواهد شد. البته درباره متون کلاسیک معنا محور، همچون بعضی اشعار خاقانی یا مسعود سعد سلمان، که از آنها معنای قطعی می‌فهمیم و بین نظر خواننده و سراینده اختلاف نظر چندانی نیست، چنین مفروضی صادق نیست. اما در متون عرفانی و متن‌هایی که با اندیشه‌های عمیق بشری مثل پرسش‌های فلسفی انسان درباره مرگ و زندگی و با عواطف عمیقی مثل عشق سر و کار دارند، معنای واژگان چند لایه می‌شود و معنای قطعی آنها قابل درک نیست. در میان متون فارسی سه متن این ویژگی را بیشتر دارند: شاهنامه فردوسی، دیوان حافظ و مثنوی مولوی. و در این میان، درباره مثنوی اختلاف نظر بیشتری هست و این اختلاف نظر گاه اینقدر شدید است که عده‌ای، مثنوی را در کنار کتاب‌های آسمانی قرار می‌دهند:

من نمی‌گویم که آن والا جناب

هست پیغمبر ولی دارد کتاب

عده‌ای دیگر آن را با انبر به دست می‌گرفتند و آن را به چاه می‌انداختند و آن را جزء کتب ضاله شمرده و شاگردان خود را از خواندن آن منع می‌کردند.

مشکل در مثنوی از آن جایی شروع می‌شود که ما معنای ظاهری بیت و کلمه‌ها را بدانیم. این در حالی است که در بسیاری از متون اگر ما معنای تک‌واژه‌ها را بفهمیم و تصویر و ترکیب را بدانیم، دیگر مشکلی با متن نداریم. 

دکتر مهرکی در ادامه سخنرانی خود درباره این موضوعات مفصل با بیان مصداق‌های مختلف بحث و تحلیل کرد.