فیدیبو نماینده قانونی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب باغ اندیشه صائب

کتاب باغ اندیشه صائب
بازخوانی شعر و مضامین شعری صائب تبریزی

نسخه الکترونیک کتاب باغ اندیشه صائب به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۱,۴۴۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب باغ اندیشه صائب

سخنوران و گویندگان، در هر جامعه و دوره‌ای که باشند، صاحبان فرهنگ و هنر آن دوره و پس از آن هستند؛ دردها و مصائب، خوشی‌ها و ناخوشی‌ها، پیروزی‌ها و شکست‌ها همه را فریاد می‌زنند و بر آن رنگی از زیبایی‌های شعری می‌زنند تا کلامشان بر دل نشیند و مؤثر واقع شود. صائب، یکی از این گویندگان است. وی از شاعرانی است که در زبان فارسی، صاحب مکتب مشخصی است. شعر و سبکش به‌سبب طرز سخن خاص از اصالتی برخوردار است و پیروانی متعدد یافته است. او به‌منزلۀ یکی از بزرگ‌ترین و آگاه‌ترین شاعران دوره صفوی، سهم بسزایی در نشان‌دادن اوضاع فرهنگی و اجتماعی عصر خویش داشته است. درست است که همگان صائب را شاعری هنرمند می‌شناسند و بر مهارت و توانایی بیش از اندازه او در زبان شعر اذعان دارند اما به‌واقع تنها شاعر نیست؛ گاه در جایگاه مصلحی اجتماعی، گاه در جایگاه معلم اخلاق، گاه در جایگاه عارفی وارسته، گاه در جایگاه جامعه‌شناسی آگاه و گاه در جایگاه هنرمندی خطاط می‌نشیند و سخن‌سرایی هم می‌کند. این همه، نشان از همه‌‌جانبه‌بودن و گستردگی شخصیت بی‌نظیر او دارد که شعرش را هم که رونوشتی از شخصیت اوست، به همان‌گونه درآورده است.

ادامه...

بخشی از کتاب باغ اندیشه صائب

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



مقدمه

یکی از اساسی ترین بخش های سازنده شعرهای ماندگار، جدای از عناصری همچون خیال، عاطفه، تصویر، موسیقی و پیام، برخورداری شعر از مجموعه تفکرات و اندیشه های جامعه ای است که به نوعی فرهنگ آن جامعه را تشکیل داده است. به شعر هریک از شاعران بزرگ و ماندگار زبان پارسی که بنگریم، وجوه گوناگون فرهنگ در آنها بازتاب یافته است. به دیگر بیان، تجلی و بازتاب مسائلی همچون فرهنگ عامه، آداب ورسوم، مضامین مختلف اجتماعی، مشاغل و اقشار مختلف اجتماع، موضوعات دینی، اخلاقی و عرفانی، تعلیم و تربیت، اقتصادی و بازار و مسائلی از این قبیل، همگی نمودار فرهنگ یک جامعه و ملت است.
و این گونه است که شعر یک شاعر، فرهنگ زمانه خود را به تصویر می کشد و یگانه دوران خویش و سده های متمادی پس از آن می گردد. هرکس کوچک ترین قدمی در راه تعالی فرهنگ این آب و خاک برداشته باشد، موردِاحترام است تا چه رسد به بزرگ شاعران هنرمندی که احوال و آثار هریک از ایشان، فصول اصلی تاریخِ ادبیات ما را تشکیل می دهند. سخنوران و گویندگان، در هر جامعه و دوره ای که باشند، صاحبان فرهنگ و هنر آن دوره و پس از آن هستند؛ دردها و مصائب، خوشی ها و ناخوشی ها، پیروزی ها و شکست ها همه را فریاد می زنند و بر آن رنگی از زیبایی های شعری می زنند تا کلامشان بر دل نشیند و موثر واقع شود.
صائب، یکی از این گویندگان است. وی از شاعرانی است که در زبان فارسی، صاحب مکتب مشخصی است. شعر و سبکش به سبب طرز سخن خاص از اصالتی برخوردار است و پیروانی متعدد یافته است. او به منزله یکی از بزرگ ترین و آگاه ترین شاعران دوره صفوی، سهم بسزایی در نشان دادن اوضاع فرهنگی و اجتماعی عصر خویش داشته است. درست است که همگان صائب را شاعری هنرمند می شناسند و بر مهارت و توانایی بیش از اندازه او در زبان شعر اذعان دارند اما به واقع تنها شاعر نیست؛ گاه در جایگاه مصلحی اجتماعی، گاه در جایگاه معلم اخلاق، گاه در جایگاه عارفی وارسته، گاه در جایگاه جامعه شناسی آگاه و گاه در جایگاه هنرمندی خطاط می نشیند و سخن سرایی هم می کند. این همه، نشان از همه جانبه بودن و گستردگی شخصیت بی نظیر او دارد که شعرش را هم که رونوشتی از شخصیت اوست، به همان گونه درآورده است.
تحقیق و پژوهش در هر زمینه و از هر نوع که باشد اعم از کتابخانه ای و میدانی، زمان بر است و هزینه بر و نهایت، گاه موردالتفات جامعه و مخاطبان قرار می گیرد و گاه نه؛ ماندگار می شود در میان قفسه های کتاب. نوشتار پیش رو، حدود سه سال پیش در قالب طرحی پژوهشی به نگارش درآمد و قرار بر این بود که پس از پایان یافتن به صورت کتاب چاپ شود و امروز الوعده وفا گشت. آنچه درخور بیان است سپاسگزاری از جناب آقای دکتر فریدون طهماسبی از استادان زبان و ادبیات فارسی است که مطالعه تحقیقات ایشان راه گشای من در نگارش این کار بود.
و البته یاد نیک از تک تک کسانی است که در نگاشتن و ساماندهی این نوشتار، مرا یاری کردند:
محبوبه اظهری، دکتر سهیلا صلاحی مقدم، دکتر حسین آقاحسینی، دکتر ایمان زکریایی، فاطمه السادات امیر شاه کرمی و شیرین داروغه.

میرزا محمدعلی صائب

میرزا محمدعلی بن میرزا عبدالرحیم صائب معروف به صائبا (۱۰۱۶- ۱۰۸۶ ه.ق)، از القاب شمس الدین محمد شیرین مغربی تبریزی، در شهر تبریز زاده شد. پدرش از تاجران این شهر بود. محمدعلی پس از تحصیلات و کسب فنون شاعری نزد حکیم رکنای کاشانی و حکیم شفایی، به سرودن شعرهای نغز پرداخت (خاتمی، ۱۳۸۵).
شبلی نعمانی درکتاب «شعرالعجم» درباره محل تولد صائب نوشته است: «صائب از خاندان شریف و پدرش از بازرگانان معروف بود، ولادتش در تبریز، لیکن نشو و نما و تعلیم و تربیت وی در اصفهان شده است و بنابراین او را تبریزی و اصفهانی هر دو می گویند» (نعمانی، ۱۳۳۵: ۱۵۹).
در جوانی به زیارت حرم شریفین رفت و در اواخر عهد جهانگیرشاه (۱۰۳۴ ه. ق) به عزم سفر هند به کابل رسید و ظفرخان که به نیابت پدر خود ابوالحسن تربتی، صوبه دار آنجا بوده مقدمش را گرامی داشته است. ظفرخان یک هفته پس از جلوس شاه جهان به جهت غفلتی که در امر حکومتی از او سر زده بود، معزول شد. صائب پس از آن به اتفاق ظفرخان عازم پایتخت شد. دو ماه و نیم بعد (رجب ۱۰۳۹ ه ق). شاه جهان وارد برهانپور گردید. صائب نیز درآنجا به سر می برد. هنوز او در اردو بود که شنید پدرش از اصفهان به قصد بردن وی به آگره آمده است، بنابراین قصیده ای به مدح خواجه ابوالحسن انشاء کرد و رخصت بازگشت طلبید. صائب در ملازمت ظفرخان و خواجه ابوالحسن به پایتخت رسید و پدر خود را ملاقات کرد ولی رخصت بازگشت نیافت(گلچین معانی، ۱۳۶۹: ۷۰۶).
سن صائب را از شصت وپنج تا هفتادویک سال نوشته اند و تاریخ وفات او به اجماع صاحبان تذکره ها(۱۰۸۱ه.ق). است. محل قبر او بی شبهه همین مکان فعلی است که در حیات او به تکیه میرزا صائب معروف بوده است.

ویژگی ها و خلقیات صائب

صائب، شیعه امامی اثنی عشری و مردی کامل و دیندار و مواظب فرایض و واجبات و معتقد اصول و مبادی بوده است و این اعتقاد و ایمان و عمل به ارکان آن همه جا در اشعار او قابل مشاهده است. راجع به ابیاتی که حاکی از دینداری اوست نیاز به استشهاد نیست و خوانندگان در طی دیوان او به این قبیل ابیات برخواهند خورد. آن قدر در شعرهای صائب به معانی راجع به توکل و تسلیم حق و دعوت مردم به خدا و ارشاد به مبدا برمی خوریم که دیگر حاجت به ارائه نمونه و استشهاد از دیوان او نداریم. غالب ابیات او در پند و اندرز امثال وحکم و نتیجه استدلا ل ها و قضایای شعری او مطالب اخلاقی و عرفانی است (صائب تبریزی، ۱۳۳۳: ۳۶-۲۸).

اگرچه ظاهرم تلخ است شیرین است گفتارم
نهان در پرده زنبور باشد انگبین من

صائب به گواهی اشعار خود و قول معاصرانش مردی خوش خلق، کم آزار و متواضع بود. تمام تذکره نویسان از محامد او سخن گفته اند. حتی آذر که گاه با او مخالفت داشته، در تذکره آتشکده می نویسد: «در اصفهان کسب کمالات صوری و معنوی کرد» خوش طینتی او به قدری است که همه شاعران معاصر را در اشعار خود به نحوی مورد ستایش و تشویق قرار داده است و در دیوان وی شاید به بیش از نام پنجاه شاعر برسیم که شعرشان را استقبال کرده و از آنان با تجلیل و محبت نام برده است.
وی از معدود شاعرانی است که در زمان حیات، آوازه سخنش قاف تا قاف قلمرو زبان دری(ایران، هندوستان، عثمانی) را مسخر کرد و به قول صاحب سفینه خوشگو، مردم و پادشاهان اطراف درخواست نسخه ای از دیوان او را در حال حیات می کردند و شاه ایران به رسم تحفه و هدیه می فرستاد و منت می نهاد.
مشتاقان سخنش از دور و نزدیک و برخی پای پیاده به اصفهان می شتافتند تا به دیدار او مشرف شوند. نویسندگان تذکره های نصرآبادی، قصص الخاقانی، سرو آزاد و کلمات الشعرا همگی استادی و جلالت قدر وی را ستوده اند(همان: ۱۵-۱۶).

صائب و شعر

صائب شاعری توانا است که از تمام شئون زندگی اجتماعی و فرهنگ مردم به خوبی برای زینت بخشی به دیوان و اشعار خود استفاده کرده است. او درجایی از قله سبک هندی ایستاده که کسی را یارای برابری با او نیست. وی از آنچه درمورد شاعران سبک هندی و ویژگی های این سبک گفته شده، فراتر رفته و تاحدودی رازناک تر شعر گفته است. شاید بتوان گفت که تفاوت محل تولد با محل رشد، وضعیت خاص خانوادگی، مهاجرت، وسعت بینش، نیک اندیشی و تجربه کردن مراحل متفاوت زندگی از کودکی تا هفتاد سالگی، از او شاعری بی بدیل ساخته است. اگر احساس قوی، تخیل بی نظیر و ریزبینی و دقت او را به این موارد بیفزاییم بهتر می توان دورنمایی از شخصیت فردی و شعری او برای خواننده ترسیم کرد تا بتواند عمق شخصیت این شاعر برجسته را درک کند.
ریاکاری و تزویر بیش از همه شاعر را آزرده است. زندگی در دوره ای که تغییرات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دینی قابل توجهی داشته است، از او که حساسیت فراوانی به پاکی و صادق بودن انسان ها داشته است و سرنوشت مردم برای او بااهمیت بوده، شاعری درونگرا و تاحدودی گوشه گیر ساخته زیرا در آن روزگار سرشار از نابرابری و ریا و تزویر و استبداد و خونریزی کاری، از او و امثال او ساخته نبوده است.
شعر صائب مانند برخی از شاعران هم عصر و پیش از او، عرصه بیان عشق های پرسوز و گداز نیست. اما وقتی از عشق می گوید، سخنش شنیدنی است. شعر او بیشتر حاوی نکته های اخلاقی و اجتماعی است و از تعصب و خام اندیشی به دور است و سخت با آن مبارزه می کند. بدون شک حال و هوای زمانه صائب و زندگی، از او شاعری ساخته است که هرچه را می بیند، از آن پلی برای ارتباط با مخاطب می سازد. ضمن اینکه مدام به خواننده اشعارش کسب صفاتی همچون آبروداری، ترک تعلق، بلند همتی، مناعت طبع، شکیبایی در حوادث، قناعت، ترک تکلف، صداقت، بخشش و دیگر صفات انسانی ای که می تواند مدینه فاضله ای را سامان دهد، گوشزد می کند:

پیش این ناشسته رویان آبروی خود مریز
تا توانی پیش حق با آبرو کردن نماز
(ص۲۲۹۸)

ویژگی های شعر صائب

اندیشه های ناب و تصویرهای شگفت انگیز
شعر صائب سرشار از حکمت و اندیشه های عمیق و ناب بشری است. اندیشه هایی که از او شاعری شکوهمند ساخته است. سخن او گنجینه ای از تصاویر و مضامین چشم نواز، نازک خیال و پراحساس با اندیشه های بدیع است. به همین سبب نباید شعر او را ساده و عام پسند به حساب آورد و چنین تصور کرد که چون شعر سبک هندی به میان مردم رفت، شعر صائب هم شعری عوامانه و ساده و بی نیاز از تامل و تعمق است. هرچند برخی تکرارهای بیجا و زیاده گویی های بی مورد به شعر او آسیب رسانده، اما سرشار از تصاویر و مضامین نابی است که از چشمه احساس و خیال ذهن پویا و خرده بین او سرچشمه می گیرد.
گاهی خواننده عادی، قوت و نیروی دریافت و درک تصاویر و مضامین و در پی آن معنای بسیاری از شعرها را ندارد و ممکن است از آن لذت نبرد زیرا تشخیص و درک تمثیل ها، استعاره ها، کنایات، مجازها، تشبیهات و عناصر غریبی که شاعر از آنها برای تصویرسازی بهره برده است، بر همه کس آسان نیست.
سخن مرحوم غلامحسین یوسفی نشان از درک این محقق برجسته از شعر صائب دارد: «صائب مثل یک نقاش چیره دست است، همه ریزه کاری ها و پستی و بلندی های حیات و چین و شکن های چهره زندگی و زشتی و زیبایی آن را با قلمی دقیق و باریک و چشم خرده بین و موشکاف نقاشی کرده است.» (یوسفی،۱۳۵۴).
تصویرهای خیال انگیز اشعار صائب و دنیای تخیلات شگفت انگیز او در میان الفاظی که پر از رمز و راز است؛ شعر او را گاهی تا مرز معما پیش می برد. او نقاشی چیره دست است که این همه تصویر زیبا را در قالب اندیشه و تخیل خود نشانده و آن را درشکل و ترکیب و رنگ دلخواه به مخاطب انتقال داده است. «جست و جوی مضمون تازه که برای شاعران قدیم، همواره مشکل بوده برای صائب گویی نیز نوعی سرگرمی بشمار می آمده است. برای او جست و جوی مضمون تازه مثل شکار دردشت، تفریح ساده ای بیش نیست» (شعار و موتمن، ۱۳۶۸: ۴۸).
صائب در شیوه شاعری خود فضای تازه ای را در غزل فارسی گشود که طراوت خاصی به آن بخشیده است؛ او بااستفاده از فضای خاص حاکم بر عصر صفوی و نزدیک شدن به مضامین عصر خود که تقریباً شمول و عمومیت ویژه ای دارد، بهره بردن از روحانیت و شیدایی مولانا و فضای نفاق ستیز شعر حافظ و توجه به ویژگی های فنی این دو شاعر که خود در لابلای اشعارش به آنها اعتراف می کند و توجه به شعر صفوی- به خصوص شعر شاعر شیرین سخن نیشابور یعنی نظیری- سبک و طرز ویژه ای در پهنه ادب فارسی آفرید که به نام خود برای همیشه ماندگار شد. هرچند بسیاری تلاش کردند که گرد فراموشی بر نام و شعر او بپاشند؛ اما قدرت شعر صائب که مدیون گستردگی مضامین و تنوع آفرینی اوست، حقانیت خود را به اثبات رسانید.
تعدد موضوع
ستیز با ریاکاری، ظلم و ستم و توجه به احوال مردم، پرداختن به مضامین عرفانی و تغزلی، توجه به فرهنگ عامه، پرداختن و توجه به معارف دینی، به ویژه آداب و رسوم مذهب تشیع و دقت در طبیعت از او شاعری ویژه ساخته است تاجایی که امیری فیروزکوهی در مقدمه دیوان او می نویسد: «می توان ادعا و ثابت کرد که هیچ مضمون و هیچ دقیقه ای از مضامین و دقایق خَلقی و خُلقی از عقلی و حسی و عرفانی و... وجود ندارد که از نظر این مرد پوشیده مانده و بر رقیق ترین وجهی آن هم با ابداع و ابتکار غیرمکرر بیان نشده باشد» (صائب تبریزی،۱۳۳۳: ۱۵).
این تعدد موضوع شاعر را بر آن داشته که برای بیان بهتر اندیشه و احساسش و انتقال آنها به مخاطب از انواع شگردها و شیوه های ادبی متنوع و تاحدودی خاص خویش بهره گیرد. شگردها و صورخیالی که بیشترین کاربرد را در دیوان این شاعر شیرین زبان دارند بدین قرار است:
- تمثیل
- تشبیه
- استعاره
- ایهام
مهارت صائب در بکاربردن این صنعت، ایهام های زیبای حافظ را به یاد می آورد. از گونه های خاص آن ایهام تضاد است که زیبایی خاصی به بیت می بخشد:
- ایهام تناسب

چون کباب درنمک خوابیده شورمن بجاست
گاهگاهی که شب مهتاب خوابم می برد
(ص۱۱۵۱)

- ایهام تضاد

التفات زاهدانِ خشک تر سازد مرا
گرمی افسردگان افسرده تر سازد مرا
(ص۶۳)

- کنایه
از دیگر شگردهای ادبی که صائب توجه خاصی به آن داشته، کنایه است و مهارت صائب در بکاربردن این صنعت ادبی و انتقال اندیشه خود از طریق آن، نشان از استفاده بهینه و شاعرانه او از این صنعت ادبی دارد.

درانتظار تو هر هفت کرده است بهشت
نظر سیاه مگردان به هر تماشایی
(ص۳۳۶۳)

جایی که چکد باده ز سجاده تقوی
سهل است تردامن ما تر شده باشد
(ص۲۱۱۲)

- تشخیص
تشخیص از دیگر ویژگی های خاص صائب است که روح و روان خاصی به شعر او بخشیده و به آن تحرک دیگری داده و شاعر از آن برای انتقال اندیشه و زنده جلوه دادن شعر خود به خوبی استفاده کرده است.

نسیم بی ادب بند نقاب غنچه نگشاید
چمن پیرا به من گرواگذارد پاسبانی را
(ص۲۲۰)

هرشب کواکب کم کنند ازروزی ما پاره ای
هرروز تنگتر گردد سوراخ این غربال ها
(ص۸۴۳)

شیخ را شوق تماشای تو در بزم شراب
شب آدینه ز محراب برون می آرد
(ص۱۵۹۴)

- معنی بیگانه
صائب از دیگر شاعران سبک هندی متفاوت است. دیگر شاعران بیشتر در بند لفظ گرفتار شده اند اما صائب با نگه داشتن جانب لفظ و دقت ماهرانه در مناسبات لفظی، جانب معنی را به هیچ وجه رها نمی کند:

یاران تلاش تازگی لفظ می کنند
صائب تلاش معنی بیگانه می کند
(ص۲۰۲۲)

این معنی بیگانه که صائب برای آن تلاش می کند؛ بر الفاظ رنگین و زیبایی سوار شده که هرچه خواننده دقت بیشتری در آنها می کند، زیبایی های بیشتری را در آن می یابد. ازاین رو باید گفت صائب شاعری نیست که هدفش بازی با کلمات باشد بلکه تلاش می کند درضمن زیبایی های لفظی – که بااستفاده از شگردهای خاص ادبی به ویژه تمثیل، تشخیص، تشبیه، کنایه، ایهام، استعاره و... خلق می کند- نکته ای معنوی را هم به مخاطب بیاموزد. شعر او شعر احساس، تخیل، حکمت، درد، اندیشه عامه و جدال با نازیبایی ها و ستایش خوبی ها و زیبایی هاست. او شاعری است که عشرتش معنی نازک بدست آوردن است و هیچ غمی از موی شکافان خرده بین ندارد:

به فکر معنی نازک، شدم چو مو باریک
چه غم زموی شکافان خرده بین دارم
(ص۲۷۷۲)

- تعادل میان لفظ و معنی
صائب شاعری است که بین لفظ و معنی تعادل برقرار می کند. شاید بکاربردن بیش از حد تمثیل را بتوان امری از این تعادل دانست. شاید وی از این طریق، سعی در بجا گذاشتن ردپایی از اندیشه خود در برقراری تعادل بین دنیای مادی و معنوی داشته است؛ عدالتی که در زمانه او نشانی از آن دیده نمی شود، مگر در شعر صائب آن را جست وجو کنیم.

نظرات کاربران درباره کتاب باغ اندیشه صائب