فیدیبو نماینده قانونی نشر ماهی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب مجموعه مقالات در ستایش بی سوادی

کتاب مجموعه مقالات در ستایش بی سوادی

نسخه الکترونیک کتاب مجموعه مقالات در ستایش بی سوادی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب مجموعه مقالات در ستایش بی سوادی

هدفی که سوادآموزی دنبال می‌کرد، هیچ ربطی با روشنگری نداشت. انسان‌دوستان و حافظان فرهنگی، که سنگ سواد را به سینه می‌زدند، تنها مباشران صنعت و سرمایه‌داری بودند؛ صنعتی که از دولت می‌خواست کارگران درس‌خوانده در اختیارش قرار دهد. مقصود هرگز نیکی و حقیقت و زیبایی و آن شعارهایی که ناشرانِ پدرسالارِ عصر بیدرمایر می‌دادند و بازماندگانشان آن‌ها را تکرار می‌کنند، نبود. مقصود آن نبود که راه را بر «فرهنگ نوشتار» باز کنند، چه رسد به این‌که انسان‌ها را از زنجیر خامی و خُردی آزاد کنند. مقصود پیشرفتی کاملاً از نوع دیگر بود. این پیشرفت عبارت از آن بود که بی‌سوادان، این «نازل‌ترین طبقه‌ی انسانی»، را رام کنند، تخیل و اندیشه‌ی شخصی‌شان را از آنان بگیرند و از صفحه‌ی ذهنشان بشویند، تا از این پس نه‌تنها نیروی عضلات آن‌ها و مهارت فنی‌شان را به کار گیرند، بلکه از مغزهایشان هم بهره‌کشی کنند.

ادامه...
  • ناشر نشر ماهی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 0.91 مگابایت
  • تعداد صفحات ۱۵۲ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب مجموعه مقالات در ستایش بی سوادی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



درباره ی نویسنده

هانس ماگنوس اِنسِنس بِرگر، ادیب آلمانی، مانند هاینریش بل، گونتر گراس، کریستا ولف و مارتین والزر از نسل نویسندگانی است که پس از جنگ جهانی دوم به عرصه ی ادب آلمانی درآمدند؛ همه جوانان جنگ زده ای که با رگه ای از بدبینی در قبال فرد و دولت، تا سال ها قلمشان در لایه های روحی و اجتماعی و بسترهای مادی و اقتصادیِ زمینه ساز این جنگ کندوکاو می کرد. در این میان فعالیت ادبی انسنس برگر تنوعی چشمگیر دارد. وی شاعر، رمان نویس و مترجم است و سال ها نیز سردبیر چند مجله ی ادبی بوده است. نخستین دفتر شعر او، دفاع از گرگ ها، با رگه ای روشن از نقد اجتماعی، که سنّت آن در شعر شاعرانی بزرگ چون هاینریش هاینه و برتولت برشت به پختگی رسیده است، به انتقادی تند و گاه حتی گزنده از نگرش های عوامانه و حرص مصرف گرایی آلمانی هایی که بعد از جنگ به رفاه رسیدند، می پردازد. سفرهای او به بسیاری از کشورهای جهان سوم، از جمله کوبا، بر دامنه ی دید و تجربه ی جهانی او افزود و موضوع مستقیم برخی از آثارش مانند «استنطاق در هاوانا» و «خط کوران» قرار گرفت. وی به ایران نیز سفر کرده است.
گرایش عمیق انسنس برگر به روشنگری و نقد اجتماعی ـ سیاسی، به ویژه در سال های اخیر، او را بر آن داشته است که، ورای شعر و رمان، بیش از پیش به درون شکافی بحران های اجتماعی روزگار خود در قالب مقالات و جستارهای اجتماعی ـ فلسفی روی آورد. با این حال هنر نویسندگی او به این جستارها رنگ و بویی ادبی می بخشد و غنای دید همه سونگرش او را قادر می سازد گزیده گو باشد و همزمان به تحلیل های پرتنوع خود چشم اندازی روشن و گاه نامنتظر بدهد.
چهار مقاله ی این مجموعه در دهه ی نود نوشته شده اند و از آن رو در این دفتر گرد آمده اند که فراتر از آلمان به مسائلی جهانی می پردازند: به پدیده ی کهن و رو به افزایش مهاجرت؛ جنگ های خانگی؛ مسئله ی اقتصاد و تجمل؛ و نیز افول کتاب از پی رونق بیش از پیش رسانه های نوین تصویری. در هر چهار جستار، دید تاریخی نویسنده نمودی درخشان دارد.

محمود حدادی

زمستان ۱۳۸۹

در ستایش بی سوادی(۱)

خانم ها و آقایان! اجازه می خواهم سپاسگزاری از شما را با پرسشی درخور این مناسبت همراه کنم و آن این که آیا شما، نمایندگان محترم شهر کلن، در پی تجلیل گونه ای انسانید که نسلش رو به انقراض می رود؟ آیا جایزه ی شهرتان را به انسانی اعطا می کنید که دوره اش سر آمده؟ از روزنامه های چند ماهه ی اخیر چنین درمی یابم که آنچه به «فرهنگ مطالعه» یا «فرهنگ نوشتار» شهرت دارد، نه تنها در کشور ما، بلکه در سراسر کره ی زمین، با خطر نابودی روبه روست. بی اعتنایی به این خبر وحشتناک برای مثل منی که از نوشتن و در نتیجه خواندن نان می خورد، ممکن نیست. ولی ای بسا شما مردم شهری هم که زادگاه هاینریش بُل است و پایگاه رادیو و تلویزیون غرب آلمان، یعنی بزرگ ترین ایستگاه رسانه ای اروپا، از چنین پیش بینی ای نگران باشید. اگر در این گمان خودم به خطا نرفته باشم، پس قطعا در این مسئله علاقه ای شخصی با علاقه ای همگانی، یا علاقه ای محلی با علاقه ای عام و فراگیر، همسویی یافته است.
آیا می شود از کلام مکتوب چشم پوشید؟ پرسش این است و هر که به طرح آن بپردازد، ناچار باید از بی سوادی و بی سوادان سخن بگوید. منتها اشکال قضیه این است که هر وقت سخن از انسان بی سواد پیش می آید، خود او حضور ندارد. بی سواد آفتابی نمی شود و به حاصل گفت وگوی ما هم اعتنایی ندارد و آن را به سکوت برگزار می کند. از این رو اجازه می خواهم دفاع از او را به عهده بگیرم، ولو شخص بی سواد چنین ماموریتی به من نداده باشد.
از هر سه تن ساکن سیاره ی ما یک نفر بدون هنر خواندن و نوشتن روزگارش را سر می کند. مجموع این انسان ها حدود هشتصد و پنجاه میلیون نفرند و شمارشان مسلما افزایش هم می یابد. این آماری حیرت آور و در عین حال گمراه کننده است، زیرا نسل انسان فقط شامل زندگان و ناآمدگان نمی شود، بلکه مردگان و رفتگان را هم باید جزوی از آن دانست. و او که مردگان را از قلم نیندازد، به ناچار به این نتیجه می رسد که سواد نه قاعده بلکه استثناست.
تنها ما، یعنی شمار ناچیز برخورداران از نعمت خواندن و نوشتن، ممکن است فکر کنیم که مردمِ بی بهره از نعمت خواندن و نوشتن عده ای اندکند. در این تصور باطل جهلی نهفته که هیچ خوشایند من نیست.
برعکس، اگر بصیرت به خرج دهیم، بی سواد شخصیتی بسیار درخور احترام خواهد بود. من به حافظه، قدرت تمرکز، زیرکی، ذهن خلاق و گوش نیوشای این آدم رشک می برم. خواهش می کنم متهمم نکنید که در آرزوی انسان وحشی خوب هستم. من از شبحی رمانتیک سخن نمی گویم، بلکه سخنم از انسان هایی است که بشخصه با آن ها سر و کار دارم. هرگز نمی خواهم سیمایی آرمانی به بی سوادان بدهم؛ بسته بودن افق دید، جنون، کله شقی و دنیای بسته شان از چشمم دور نمانده است.
با این حال شاید باز از خود بپرسید حالا چرا درست آدمی اهل قلم به صرافت دفاع از بی سوادان افتاده است... مطلب بسیار روشن است، چرا که درست همین بی سوادان بودند که ادبیات را آفریدند. قالب های اولیه ی ادبی، از اسطوره گرفته تا وزن آهنگین ترانه های کودکانه، از قصه گرفته تا تصنیف، و از دعا گرفته تا چیستان، همگی تاریخی کهن تر از خط و نوشتار دارند. بدون میراث شفاهی هرگز شعری پدید نمی آمد و بدون بی سوادان هرگز کتابی.
بی شک از سر اعتراض به رُخم خواهید کشید که نهضتی به نام روشنگری هم بوده است...! خواهید گفت: سنتی وجود داشت که خفقانش درِ هر پیشرفتی را به روی بینوایان می بست!... این حرف ها را به که می گویید؟ نکبت اجتماعی نه فقط بر امتیازهای مادی، بلکه بر امتیازهای غیرمادی حاکمان نیز تکیه دارد، و این متفکران بزرگ قرن هجدهم بودند که به این نکته پی بردند. اینان دریافتند اگر ملت خام و صغیر است، دلیل این خامی و صغیری صرفا ستم دیدگی سیاسی و استثمار اقتصادی نیست، بلکه پیامد نادانی خود ملت هم هست. نسل های بعدی از این پیش فرض نتیجه گرفتند که توان خواندن و نوشتن از جمله ی نعماتی است که زندگی را انسانی می سازد.
این آرمان پرقدر و ارج البته در طول زمان چند بار از نو تفسیر شد و این تفسیرهای نو همه قابل توجه بودند. دیری نپایید که مفهوم آموزش جای واژه ی روشنگری را گرفت. یک مربی آلمانی در عصر ناپلئون بر این گمان بود که: «نیمه ی دوم قرن هجدهم برای آموزش ملت ها دوران ساز بوده است. آشنایی با اقداماتی که در آن زمان در این زمینه انجام گرفته، مایه ی شادی انسان دوستان، امید پاسداران فرهنگ، و کان تجربه ی کارگزاران زندگی اجتماعی است.»(۲)
البته همه ی معاصران با او هم رای نبودند. یک مربی دیگر ملت درباره ی کتاب خواندن نظری سوای این دارد و می گوید: «عادت مطالعه اگر هم هر باره به قیام و انقلاب نینجامد، همیشه ناراضی و طلبکار بار می آورد و این یعنی آدم هایی که به هر اقدام دستگاه قضایی و قوه ی مجریه نگاه بدبینانه دارند و به قانون اساسی کشور خود دلبستگی نشان نمی دهند.»(۳)
این حرف به گوش ما آشنا می آید. وحشت از روشنگری گذشته ای درازتر از خود روشنگری داشته است. این ترس تنها در کشورهای استبدادزده ی قرن بیستم نیست که خواب زمستانی خود را می گذراند، بلکه در دموکراسی آلمان غربی هم وضع از همین قرار است. درهرحال هر باره یک آدم ابله در دستگاه قانون گذاری یا اجرایی کشور پیدا شده که بدش نمی آمده است برای حفظ قانون اساسی از تاثیر مخرب برخی نوشته ها، قانون اساسی را لغو کند.
اما نظریه پردازان محافظه کار فرهنگی هم در این دویست سال گذشته چیز زیادی بر دانش خود نیفزوده اند. این جماعت هرگز انگشت هشدار خود را پایین نیاورده است و از همان زمان گوته می پرسد: «چرا باید در میان انسان ها فاسدترینشان از نعمت کتاب بهره ببرد، یعنی همه ی آن آدم هایی که کارشان مسخره پردازی، تملق شنیدن و خودفریبی است؟»(۴). «پیام چنین متونِ خالی از هر اندیشه و قریحه ای... اسراف های بی معنی، ترس و گریز از هر گونه کار و تلاش، تجمل خواهی بی اندازه، سرکوبی وجدان، دلزدگی از زندگی و مرگی زودهنگام است.»(۵) این متن های خاک خورده ی تاریخ را برای آن شاهد آوردیم که نشان دهیم نظریه های این جماعت تا به امروز هم مثل شبح همه جا می گردد. وقتی که سخنان مسئولان رسمی و نیمه رسمی کشور را درباره ی سیاست فرهنگی می شنویم، ناچار جز این به ذهنمان نمی رسد که در این دویست سال هیچ استدلال تازه ای از خاطر آن ها نگذشته است.
اما در آنچه به پیشبرد طرح سوادآموزی مربوط می شود، طبیعی است که گام های بلندی برداشته ایم و به نظر می رسد انسان دوستان و پاسداران فرهنگ و کارگزاران زندگی اجتماعی در این حیطه به موفقیتی چشمگیر دست یافته اند. کیست که بخواهد در رد سخن یوزف مایر، یکی از ناشران لایق قرن نوزدهم، حرفی بزند که شعاری از خود درآورد که می گفت: «آموزش آزادی می آورد!» شعار حزب سوسیال دموکرات که سرلوحه ی سیاسی آن هم شد این بود: «دانش یعنی قدرت!»، «فرهنگ برای همه!». این حزب تا به امروز هم بدون کم ترین دلزدگی در راه لغو تبعیض های آموزشی و برقراری برابری در امر آموزش می جنگد. از زمان آگوست بِبِل و بیسمارک یک پیام شادی بخش از پی پیامی دیگر می آید. در همان سال ۱۸۸۰ آمارِ بی سوادی در آلمان به زیر یک درصد رسید. مبارزه با بی سوادی در دیگر کشورهای اروپایی کمی بیش تر به درازا کشید. با این حال، خاصه از هنگامی که یونسکو در سال ۱۹۵۱ مبارزه با بی سوادی را سرلوحه ی خود قرار داد، باقی دنیا نیز از این حیث پیشرفت های چشمگیری کرده است. خلاصه ی کلام آن که نور بر تاریکی پیروز شده است.
اما شادی ما از بابت این پیروزی محدود است. این پیام به راستی زیباتر از آن است که حقیقت داشته باشد، زیرا ملت ها از روی میل باطنی شان خواندن و نوشتن نیاموختند، بلکه به این کار مجبور شدند. آزادی آن ها در عین حال به معنای سلب اختیار حقوقی شان بود. از این لحظه کار سوادآموزی در اختیار دولت و کارگزاران آن، یعنی مدارس، ارتش و دستگاه قضایی، قرار گرفت. روزی که کودکان راونسبورگ در سال ۱۸۱۱ برای دریافت جوایز خود صف کشیدند، پیش از مراسم این سرود را خواندند:
کوشایی و اطاعت وظایفی اند
که تنها شهروندان خوب صادقانه به آن پایبندند.
شوق زندگی بر پایه ی وظیفه را
تنها مدرسه است که در قلب جوانان می نهد.
اگر که از فضیلت برخورداریم
و از دانش بهره مند،
این همه را رهین مدرسه ایم،
و تا ابد سپاسگزار.
هر جا که مدرسه ای نیکو برپاست،
زنده باد شاه، زنده باد دولت. (۶)
هدفی که سوادآموزی دنبال می کرد، هیچ ربطی با روشنگری نداشت. انسان دوستان و حافظان فرهنگی، که سنگ سواد را به سینه می زدند، تنها مباشران صنعت و سرمایه داری بودند؛ صنعتی که از دولت می خواست کارگران درس خوانده در اختیارش قرار دهد. مقصود هرگز نیکی و حقیقت و زیبایی و آن شعارهایی که ناشرانِ پدرسالارِ عصر بیدرمایر می دادند و بازماندگانشان آن ها را تکرار می کنند، نبود. مقصود آن نبود که راه را بر «فرهنگ نوشتار» باز کنند، چه رسد به این که انسان ها را از زنجیر خامی و خُردی آزاد کنند. مقصود پیشرفتی کاملاً از نوع دیگر بود. این پیشرفت عبارت از آن بود که بی سوادان، این «نازل ترین طبقه ی انسانی»، را رام کنند، تخیل و اندیشه ی شخصی شان را از آنان بگیرند و از صفحه ی ذهنشان بشویند، تا از این پس نه تنها نیروی عضلات آن ها و مهارت فنی شان را به کار گیرند، بلکه از مغزهایشان هم بهره کشی کنند. (۷)
اما برای ازمیان برداشتن انسانِ بی بهره از مهارت نوشتار، اول باید او را تعریف و کشف و افشا کرد. مفهوم بی سوادی مفهومی قدیمی نیست و تاریخ دقیق «اختراع» آن را می شود به تقریب تعیین کرد. سر و کله ی این لغت نخستین بار در نوشته ای انگلیسی در سال ۱۸۷۶ پیدا شد و سپس به سرعت در همه ی اروپا گسترش یافت؛ تقریبا همزمان با گسترش چراغ برق و گرامافون ادیسون، لوکوموتیو الکتریکی زیمنس، دستگاه خنک کننده ی لینده، تلفن بل و موتور بنزین سوز اتو. ربط داستان مثل روز روشن است.
وانگهی پیروزی طرح آموزش ملی در اروپا با گسترش استعمار مقارن شد و این پدیده هم تصادفی نیست. در دانش نامه های آن روزگار به این دعوی برمی خوریم که «شمار بی سوادان در مجموع مردم هر کشوری نشان دهنده ی سطح فرهنگ آن کشور است». «از این حیث در اروپا اسلاوها در پایین ترین سطح هستند و در امریکا سیاه پوستان... بالاترین سطح از آن کشورهای ژرمن، سفیدپوستان ایالات متحد و فنلاندی هاست.» در این آمار کلی البته از قلم هم نینداخته اند که «مردان در میانگین جایگاهی بالاتر از زنان دارند». (۸)
هدف از این گوشزد، صِرفِ ارائه ی آمار نیست، بلکه طبقه بندی و انگ زدن است. در پشت پدیده ی بی سوادی انسان فرودست را قرار می دهند. اقلیتی ناچیز و افراطی تمدن را ملک طلق خود می خواند و در حق همه ی آنانی که به ساز او نمی رقصند تبعیض روا می دارد. این اقلیت را به روشنی می توان مشخص کرد: مردان بر زنان سروری دارند، سفیدپوستان بر رنگین پوستان، ثروتمندان بر بینوایان و زندگان بر مردگان. باری، آنچه آن به اصطلاح «کارگزاران زندگی اجتماعی» در عصر قیصر ویلهلم هرگز گمانش را به ذهن راه نمی دادند، باید برای ما نوادگان و فرزندان مارگزیده ی آنان بی هیچ گوشه ی تاریکی روشن باشد و آن این که روشنگری ممکن است به فتنه گری و فرهنگ به بربریت تبدیل شود.
از خود می پرسید چرا دارم وقت شما را با مسائلی می گیرم که صرفا جنبه ی تاریخی دارند. ولی همین گذشته ی تاریخی انگار دارد دامنگیر ما هم می شود. انتقام مظلومان خالی از طنزی شوم نیست. آن بی سوادی ای که ما پاکسازی و طردش کرده ایم، هم اکنون و همچنان که همه می دانیم، از نو برگشته است؛ این بار در شکل و قالبی خالی از هر جنبه ی احترام انگیز. این بی سوادی نوینی که اکنون دیری است بر اجتماع سیطره یافته بی سوادی از نوع دوم است.
و خوشا به سعادتش! زیرا از بیماری فراموشی، یعنی دردی که به آن مبتلاست، هیچ رنج نمی برد؛ سرمست از آن که از هیچ دید و درک شخصی برخوردار نیست و قدردان این که کم ترین توان تمرکزی ندارد. این واقعیت را که نه می داند و نه می فهمد که چه بلایی بر سرش آمده ــ این فلاکت را ــ نوعی امتیاز می شمارد. پرجنب و جوش است و سازگار و قاطع. هیچ لازم نیست نگران احوالش باشیم. از دلایل سلامت و خوش احوالیِ این بی سواد نوع دوم یکی هم این که هرگز خودش خبر ندارد که بی سواد نوع دوم است. خودش را صاحب دانش و معلومات می داند، زیرا بلد است کاتالوگ انواع ماشین ها و همه رقم چک را بخواند. در محیطی می چرخد و می گردد که برای حفظ او از گزندِ هر گونه وسوسه ی ذهن حصاری کامل به دورش کشیده است. هرگز متصور نیست که در این محیط شکست بخورد، زیرا همین محیط او را ساخته و پرورده است تا به این وسیله دوام خالی از خللش را تضمین کند.
بی سواد نوع دوم محصول مرحله ای نو از پیشرفت صنعت است؛ محصول اقتصادی که مسئله اش دیگر تولید نیست بلکه فروش است و از این رو دیگر نیازی به یک ارتش ذخیره ی منضبط ندارد. نیاز عمده ی این اقتصاد مصرف کننده ی دوره دیده است. با این کارگران و کارمندان کلاسیک آن آموزش سختگیرانه ای هم که اینان به ناچار در انقیادش بودند، زائد می شود و بی سوادی قیدی می شود که لازم است هرچه زودتر از دست و پای خود بازش کنیم. همزمان با این وضع، فناوری برای ما راه حلی مناسب فراهم کرده است: رسانه ی آرمانیِ بی سوادِ نوعِ دوم تلویزیون است.
شاید خیلی نظریه ها که درباره ی تلویزیون به زبان آمده، نادرست باشد. من می دانم که چه می گویم، زیرا هنوز بیست سال از آن زمان نگذشته که خودم این رسانه ی سحرآمیز الکتریکی را دارای توان فوق العاده ای برای آزادی بخشی دانستم. چنین امیدی، اگر هم بی پایه باشد، این امتیاز را دارد که جسارت آمیز است. اما چیزی از جسارت در دیدگاه رواج یافته ی آن جامعه شناس امریکایی نمی بینم که درباره ی تلویزیون می گوید: «وقتی که ملتی هدایت خود را به دست ابتذال می سپرد، وقتی که زندگیِ فرهنگی تعریفی نو می یابد و تعریفش زنجیره ی بی پایانی از سرگرمی های تلویزیونی و کلوب های شبانه ی غول آسا می شود، وقتی که گفتمان اجتماعی بدل به یاوه هایی بی مایه می شود، خلاصه وقتی که از شهروند چیزی جز تماشاگر به جا نمی ماند و مسائل اجتماعی در حد برنامه های نمایشی تنزل می یابد، ملت به راستی در خطر است و مرگ فرهنگ تهدیدی واقعی.»(۹)
تنها واژه هاست که تغییر کرده است، وگرنه استدلال این امریکایی در سال ۱۹۸۵ درست مانند استدلال آن سوییسی نیک خصال است که در سال ۱۷۹۵ در پیش ملت خود خطابه ای ایراد کرد تا نسبت به خطر مطالعه هشدار دهد و از فروپاشی فرهنگی بترساند. بدیهی است که آقای پُستمان در نکته ی اصلی سخن خود حق دارد و درست می گوید که: «تلویزیون یعنی جفنگ همراه با سس.» ولی تعجب آور این که انگار آقای پستمان در این مسئله ایرادی می بیند. از قضا گیرایی و دلربایی و موفقیت تلویزیون درست در همین جفنگ بودن آن است. ولی از این تعجب آورتر «تیک» طرفداران فرهنگ مطالعه است. انگاری دعوایشان در نهایت صرفا بر سر شیوه ی تولید جفنگ است و نه خود جفنگ. اگر همین جفنگ را چاپ کنی، در آن صورت حتما تبدیل می شود به یک محصول فرهنگی، ولی اگر آن را روی آنتن یا کابل بفرستی، «ملت به خطر می افتد». خوب دیگر، وقتی نقد فرهنگی سکه ی رایج می شود عاقبتش همین است.
برای من که به هرحال سخت است باور هشدارهای پیشگویی که در طرد و نفی دیگران طمع به فروش بنجل خود می بندد و کورکورانه دنبال گشودن بازارهایی نو است. یادمان باشد که یک فرآورده ی چاپی، یعنی روزنامه ی بیلد، این فرآورده ی «پیامبرگونه»، بود که ثابت کرد می توان ابطال کلام مکتوب را به جای خود کلام مکتوب قالب کرد و یک رسانه ی چاپی برای بی سوادان نوع دوم ساخت. طبیعی است، همین ناشران هستند که خود را به آب و آتش می زنند تا ملت را به شبکه های کابلی وصل کنند، گرز ماهواره را به تاب درآورند و سراسر قاره ها را زیر سیطره ی برنامه هایی ببرند که هیچ رد و نشانی از برنامه در آن نیست. اینان، درست مثل یکصد سال پیش که هدف باسوادکردن مردم بود، امروز هم که هدف پشت کردن به سواد است می توانند به حمایت دولت امیدوار باشند. طرح الحاق اجباری به کابل دقیقا همان راهی را می رود که «آموزش اجباری» می رفت، یعنی همان قانونی که شعار دستگاه های مربوطه در آن روزگار بود. باز هم جالب آن که بخش صنعت، به عنوان طرف مذاکره ی این پروژه، وزارتی دارد که خود تجلی بی کم و کاست بی سواد نوع دوم است.
سیاست آموزشی دولت هم ناچار خواهد بود که بر این اولویت بندی جدید گردن بگذارد و با کاستن از بودجه ی کتابخانه های عمومی از هم اکنون گامی جدی در این راه برداشته است. چنین تجدید نظرهایی را در برنامه ی مدارس هم شاهد هستیم. هم اکنون می شود هشت سال تمام بچه را به مدرسه فرستاد، بی آن که آلمانی بیاموزد. حتی در دانشگاه ها هم این «گویش ژرمنی» رفته رفته بدل به یک زبان خارجی می شود که صرفا شکسته بسته یادش می گیرند.
امیدوارم گمان نکنید می خواهم در مخالفت با اوضاعی دهان به نیش و کنایه باز کنم که چاره ناپذیری آن برایم مسلم است. قصد سوگواری بر این اوضاع و احوال را هم ندارم. صرفا می خواهم چند و چون آن را روشن کنم و تا آن جا که به من مجال می دهید، به تشریحش بپردازم. انکارِ علت وجودی بی سوادِ نوع دوم ابلهانه است و از من دور باد که چشمِ دیدن خوشی ها و امتیازهای دلنشین او را نداشته باشم.
از طرف دیگر قطعا مجازم نتیجه بگیرم که پروژه ی تاریخی روشنگری، در آنچه به آموزش توده مربوط می شود، شکست خورده است. شعار «فرهنگ برای همه» امروزه شعاری مضحک جلوه می کند و هنوز هم کورسویی از یک فرهنگ بدون طبقه در هیچ کجا دیده نمی شود. برعکس، آنچه می بینیم شکل گیری فرهنگ های مختلفی است که مرزهای خود را پیوسته بیش از پیش به روی همدیگر می بندند و دیگر هیچ زندگی همگانی و مشترکی را نمی شناسند. حتی می خواهم خطر کنم و بگویم مردم هر روز بیش از گذشته به کاست های فرهنگی تقسیم می شوند. (البته تعبیر کاست را صرفا به قصد تشریح اوضاع به کار می برم، وگرنه منظورم از این مفهوم چندان سیستماتیک و نظام مند نیست.) این کاست های جدیدِ فرهنگی را نمی شود با الگوی سنتی مارکسیستی تعریف کرد که می گوید فرهنگِ حاکم فرهنگِ حاکمان است. میان موقعیت اقتصادی طبقات با آگاهی آنان شکاف افتاده است.
قاعده ی این وضعیت تازه آن است که بی سوادانِ نوع دوم عالی ترین مقام های سیاسی و اقتصادی را از آن خود می سازند. برای نمونه کافی است نگاهی به رییس جمهور ایالات متحد امریکا و صدراعظم پیشین آلمان بیندازید. عکس آن هم صادق است. در همین آلمان یا ایالات متحد بسیاری رانندگان تاکسی، کارگران خدماتی، روزنامه فروشان و مواجب بگیرانِ بیکار هستند که با سطح بالای فرهنگی و معلومات بسیار وسیعی که دارند در هر جامعه ی دیگری اگر بود، پیشرفت ها می کردند. ولی حتی این مقایسه هم حق مطلب را ادا نمی کند و به یک طبقه بندی واضح نمی رسد، زیرا در میان معلمان بیکار هم می توان به زامبی ها برخورد و در دفتر ریاست جمهوری هم به آدم هایی که هم خواندن و نوشتن بلدند و هم از تفکری خلاق برخوردارند.
همه ی این واقعیات معنای دیگری هم دارند و آن این که جبر اجتماعی در مسائل فرهنگی دیگر ازکارافتاده و به دردنخور شده است. چیزی که روزگاری امتیاز آموزشی بود یا چیزی که محرومیت آموزشی نامیده می شد، از این پس مایه ی نگرانی نیست. جایی که پدر و مادر هر دو بی سواد نوع دوم اند، دیگر بزرگ زاده از کارگرزاده چیزی سر ندارد. تعلق به کاست های گوناگون فرهنگی از این پس بیش تر به امکانات خود آدم ها بستگی دارد تا به تبار و خانواده شان.
از این توضیحات نتیجه می گیریم که فرهنگ در کشور ما وضع به کلی تازه ای یافته است. آن دعوی متعهدبودن به تمامی ملت را ــ دعوی ای که هر باره بر زبان آورده اند و هرگز به آن عمل نکرده اند ــ می توان به دست فراموشی سپرد. حاکمان جامعه بیش ترشان بی سوادان نوع دوم اند و دیگر ذره ای علاقه به چنین شعاری ندارند. نتیجه آن که این شعار دیگر نه می تواند و نه لازم است که در خدمت ذوق حاکم باشد. فرهنگ دیگر به هیچ چیزی مشروعیت نمی بخشد؛ پدیده ای است سرخود و یاغی، و این هم البته برای خود نوعی آزادی است. چنین فرهنگی تنها می تواند به نیروی خود متکی باشد و هرچه زودتر این واقعیت را دریابد، به حالش بهتر.
راستی این سوال که آیا می خواهید به یک پدیده ی نابه هنگام نشان افتخار بدهید، نزدیک بود پاک از یادم برود. مسئله این است که ادبیات ــ به گمان من ــ از تحولاتی که به اختصار برشمردم کم تر از آن لطمه دیده که به نظر می آید. ادبیات در اساس همیشه دغدغه ی گروهی کم شمار بوده است. احتمالاً شمار کسانی که زندگی شان را از این راه می گذرانند، در این دویست سال گذشته کمابیش یکسان مانده و صرفا ترکیب آن ها دچار تغییر شده است. پرداختن به ادبیات مدت هاست که دیگر نه امتیاز طبقاتی به شمار می رود و نه اجبار طبقاتی. پیروزی بی سوادیِ نوع دوم فقط می تواند ادبیات را افراطی کند، چون این بی سوادیِ نوین وضعیتی را به وجود آورده که در آن کتاب خواندن کاری کاملاً داوطلبانه شده است. اگر چنانچه ادبیات دیگر نه نشانه ی مقام است، نه جایگاه اجتماعی و نه برنامه ی آموزشی، در این صورت تنها کسانی به آن روی می آورند که نمی توانند از آن دل ببُرند. گو هر که می خواهد، از این وضع بنالد. من که شکوه ای ندارم. هرچه باشد علف هرز هم در باغ در اقلیت است؛ با این حال هر باغبانی می داند که ریشه کن کردن آن چه کار سختی است. این علف هرز، تا وقتی که از قدری جان سختی و نیرنگ و توان تمرکز و حافظه ی خوب برخوردار است، همچنان رشد خواهد کرد و سبز خواهد ماند. یادتان هست که: همه ی این خصلت ها خصلت های یک بی سواد واقعی است. شاید هم هموست که پاسدار آخرین کلام خواهد بود! چرا که به هیچ رسانه ای نیاز ندارد مگر صدایی و گوشی.

نظرات کاربران درباره کتاب مجموعه مقالات در ستایش بی سوادی

کتاب مجموعه ای از 4 مقاله ی مختصر،گویا و اندیشیدنی در نقد اجتماعی-سیاسی 4 مسئله ی عادی شده ولی خطرناک جامعه ی کنونی جهان است: سواد-داری و بی سوادی، مهاجرت، جنگ های داخلی و تجمل. ویژگی ای که کتاب رو از سایر کتابهای اجتماعی اندکی متمایز می کند، نثر روان و دید تاریخی نویسنده است. در نهایت این که به نظر من از آن دسته کتاب هاییه که دوستداران مسائل اجتماعی باید بخوانندش.
در 6 سال پیش توسط Ate...e
کتاب فوق العاده است و آگاهی دهنده
در 3 ماه پیش توسط امید باران
مقاله‌ای اول و آخرش عالی است و اولی غیر از فضل تقدم، نوین و دوست‌داشتنی است.
در 4 سال پیش توسط May...iri
کتاب بسیار خوبی است توصیه می کنم حتما خوانده شود
در 2 سال پیش توسط مریم باقری