فیدیبو نماینده قانونی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب اخلاق کاربردی در ایران و اسلام

کتاب اخلاق کاربردی در ایران و اسلام

نسخه الکترونیک کتاب اخلاق کاربردی در ایران و اسلام به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۳,۱۲۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب اخلاق کاربردی در ایران و اسلام

نوشتاری که در دست دارید، حاصل مطالعات دانشمندان معاصر ایرانی در قلمرو اخلاق کاربردی است. دیباچه‌ای کوتاه در بیان چیستی اخلاق کاربردی، ویژگیهای معرفتی این گستره و حد و مرز آن، رمز همنشینی بیست فصل متنوع این نوشتار را نشان می‌دهد. اخلاق کاربردی بررسی مسائل و مباحث اخلاقی در موقعیت عینی است. از این جهت، تمایز آن را با اخلاق نظری می‌توان همسان دوگانگی روان‌شناسی و روان‌درمانی دانست. این دوگانگی نه به معنای و نه مستلزم بیگانگی است. در دانش اخلاق از نیکی و بدی رفتار، مسئولیتهای اخلاقی افراد و فضائل و رذائل بحث می‌شود. تحلیل این مسائل و آن فضائل در رهیافت کاربردی، موقعیت وابسته است. فردی در موقعیتی خاص رفتاری انجام می‌دهد.

ادامه...

بخشی از کتاب اخلاق کاربردی در ایران و اسلام

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



معرفی همکاران

ابریشمی، حمید
دکتر ابریشمی (متولد ۱۳۳۰)، دکترای تخصصی اقتصاد، استاد اقتصاد دانشگاه تهران، معاون طرح و برنامه ریزی دانشگاه تهران، مولف نه کتاب منتشر شده و چهار کتاب در حال انتشار، دارای بیش از ۶۰ مقاله علمی در مجلات معتبر داخلی و بین المللی.
ابوالحسنی نیارکی، فرشته
(متولد ۱۳۶۳)، دانشجوی دکترای گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، مولف و یا همکار مولف در مقاله های: تحلیل مفهومی صداقت و گونه های آن (۱۳۸۸)، تحلیل مفهوم سازی استاد مطهری از ایمان (۱۳۸۸)، تحلیل مفهوم سازی استاد مطهری از عدل الهی (۱۳۸۷)، بررسی کتاب شرح جامع تجریدالاعتقاد (۱۳۸۸)، معرفی و نقد کتاب دین و نبوت (۱۳۸۸)، مقایسه الگوی رشر و قراملکی در تفسیر تطور تاریخی منطق در دوره اسلامی (۱۳۸۸) و....
اسلامی، سید حسن
حجت الاسلام دکتر اسلامی (متولد ۱۳۳۹) دکترای فلسفه دین، استادیار دانشگاه ادیان مذاهب، پژوهشگر در حوزه کلام جدید و اخلاق کاربردی دارای صد مقاله و بیست عنوان کتاب: شبیه سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام (کتاب سال جمهوری اسلامی ایران ۱۳۸۷)، دروغ مصلحت آمیز، امام، اخلاق و سیاست، اخلاق نقد، انتقاد و انتقادپذیری و اعتماد به نفس از آثار ایشان در حوزه اخلاق است.
اسماعیلی بید هندی، حسن
(متولد ۱۳۳۸)، دانش آموخته مدیریت دولتی دانشگاه تهران، مدیر کل نیروی انسانی دانشگاه تهران، همکار در طرحهای علمی و تحقیقاتی ارزیابی بورس (دانشگاه تهران)، طرح تحقیقاتی استعدادیابی (وزارت علوم)، طرح تحقیقاتی تعهد سازمانی (وزارت آموزش و پرورش) و.... دارای چندین مقاله از جمله بررسی میزان تعهد سازمانی کارکنان معاونت تربیت بدنی و تندرستی و جنبش اصلاحی در مدیریت بازار و....
افشار، لیلا
دکتر افشار (۱۳۴۵)، پزشک و دانشجوی دکترای اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، مترجم کتاب «اینترنت برای پزشکان» و چندین کتابچه آموزشی، مولف مقاله «بررسی بالینی صد کودک خیابانی شهر تهران از نظر ابتلا به بیماری های عفونی» و همکار طرح های متعدد تحقیقاتی.
امیدی، منصور
دکتر امیدی (۱۳۳۳)، دکترای اصلاح نباتات، استاد ژنتیک مولکولی و مهندسی ژنتیک دانشگاه تهران، سردبیر مجله ژنتیک نوین، سردبیر مجله ایمنی زیستی، عضو انجمنهای ژنتیک ایران، بیوتکنولوژیک زیستی، ایمنی زیستی ایران و.... دارای بیش از دویست مقاله و مولف و یا همکار مولف در چندین عنوان کتاب: ترجمه کتاب روشهای دورگه سازی DNA در محل (۱۳۸۵)، روشهای آزمایشگاهی سیتوژنتیک (۱۳۸۷)، کشت بافت و سلول گیاهی (۱۳۸۸)، سیتوژنتیک گیاهی (۱۳۸۸) و ژنتیک (۱۳۸۸) از آثار ایشان است.
بحرینی، نسرین
دکتر بحرینی (متولد ۱۳۴۲)، دکترای آموزش زبان انگلیسی، استادیار دانشکده زبانها و ادبیات خارجی دانشگاه تهران، مولف مقاله های زیر:
Bilinyuality: An enhancement or a hindrance? (1385)
Mulla Sadra and God’s detailed knowledge of things. (2006)
Impediments to successful implementation of the innovative methods. (1386)
A review of achievement tests of general and pre-requisite English developed in Tehran university in the years of 1381- 1385. (1386)
بلخاری قهی، حسن
دکتر بلخاری (متولد ۱۳۴۱)، دکترای فلسفه هنر، استادیار فرهنگستان هنر مولف بیش از هشتاد مقاله و قریب به بیست عنوان کتاب: مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (۱۳۸۴)، مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (۱۳۸۴)، حکمت، هنر و زیبایی (۱۳۸۶)، اسرار مکنون یک گل (۱۳۸۴)، عکس مهرویان، خیال عارفان (۱۳۸۷)، معنا و مفهوم زیبایی در المناظر و تنقیح المناظر (۱۳۸۷)، هندسهِ خیال و زیبایی (۱۳۸۸)، قدر، نظریه بنیادی هنر، معماری و زیبایی در تمدن اسلامی (۱۳۸۷)، سرگذشت هنر در تمدن اسلامی (۱۳۸۸) و آشنایی با فلسفه هنر (۱۳۸۸) از جمله آثار ایشان است.
بهشتی، احمد
آیت الله دکتر احمد بهشتی (متولد ۱۳۱۴)، دکترای فلسفه اسلامی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران مولف بیش از صدوپنجاه مقاله و چهل عنوان کتاب: خانواده در قرآن، زنان نامدار (۳ جلد)، مسائل و مشکلات تربیتی، مسائل و مشکلات زناشویی، اندیشه های سیاسی تربیتی علومی (۵ جلد)، اسلام و تربیت کودکان، منشور عفاف، عبد صالح و مبانی تربیت بدنی در اسلام از آثار ایشان در حوزه اخلاق است.
پاداش، حمید
آقای پاداش (متولد ۱۳۶۰)، دانشجوی دکترای علوم اقتصادی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران، مولف یک کتاب و مترجم یک اثر، دارای بیش از ده مقاله علمی ـ پژوهشی و علمی ـ ترویجی.
پارسا، محمدباقر
مهندس پارسا (متولد ۱۳۶۴)، دانشجوی کارشناسی ارشد اصلاح نباتات دانشگاه صنعتی اصفهان، مولف و یا همکار مولف در نگارش مقاله های اخلاق مهندسی (۱۳۸۸)، تاثیر دزهای مختلف اشعه گاما در جوانه زنی سه واریته از گیاه کلزا (۱۳۸۸)، مطالعه اسموپرایمینگ در ریحان سبز (۱۳۸۸) و
Effect of Physical and Chemical Factors on Seed Germination and Dormancy-breaking of Prosopis farcta, 2008.
پهلوان، منصور
دکتر پهلوان (۱۳۳۲)، استاد دانشگاه تهران، کتابهای «پژوهشی در زمینه کتاب کافی و مولف آن» (۱۳۸۳)، «مقدمه و تصحیح تنبیه الغافلین و تذکره العارفین» (۱۳۶۴)، «مقدمه و تصحیح و توضیح ترجمه الخواص» (۱۳۸۹)، «مقدمه و تصحیح و ترجمه کمال الدین صدوق» (۱۳۸۰)، «فرهنگ واژگان نهج البلاغه» (۱۳۸۷)، «خورشید ری (مروری بر زندگانی و آثار کلینی)» (۱۳۸۸)، «خورشید مفسران (مروری بر زندگانی و آثارطبرسی)» و... از جمله آثار ایشان است.
تاجری نسب، غلامحسین
دکتر تاجری نسب (متولد ۱۳۲۷)، استاد دانشکده اصول الدین تهران، مولف «فرجام شناسی حیات انسان» (۱۳۸۷)، «راهنمای ثبت و ضبط مطالعات و تحقیقات» (۱۳۶۴)، «انتظار بذر انقلاب» (۱۳۶۴)، «جایگاه رفیع تعلیم و تربیت در اسلام و مبانی ممتازه آن» (۱۳۵۵) و (kurarici» (۲۰۰۳)، «Mehdilir re Imam» (۲۰۰۱».
خنیفر، حسین
دکتر خنیفر (متولد ۱۳۴۸)، دکترای مدیریت و برنامه ریزی تهران، دانشیار دانشگاه تهران (پردیس قم). مولف بالغ بر صد مقاله و ده جلد کتاب: آموزش پودمانی «از نظریه تا کاربرد» (۱۳۸۷)، کارآفرینی در نظام آموزشی (۱۳۸۵)، اصول و مبانی تشکیل و بهبود تیمهای سازمانی (۱۳۸۵)، استانداردسازی در آموزش (۱۳۸۶)، آسیب شناسی خانواده «ویژه رشته مدیریت خانواده» (۱۳۸۷)، اصول و وظایف مدیران از چشم انداز امام علی (ع) (۱۳۸۰)، نگاهی دوباره به روشهای و فنون تدریس (۱۳۸۳)، مهارتهای برنامه ریزی در زندگی (۱۳۸۳)، مهارتهای زندگی (۱۳۸۴) و نظام پیشنهادها در سازمانها (از نظریه تا کاربرد) (۱۳۸۷)، از جمله آثار ایشان است.
درخشانی، لعبت
(متولد ۱۳۴۸)، دانشجوی کارشناسی ارشد اخلاق، مدیر کتابخانه دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی دانشگاه الزهرا، همکاری در تالیف کتاب چکیده پایان نامه های دانشکده علوم تربیتی دانشگاه الزهرا، مولف کتاب کتابشناسی توصیفی اخلاق در ورزش (۱۳۸۵) و کتابشناسی توصیفی دکتر سید محمد جعفر شهیدی (۱۳۸۸) و مولف مقاله «کتاب و کتابخانه در صدر اسلام» (۱۳۷۹).
رضا، فضل الله
فضل الله رضا، پایه گذار نظریه اطلاعات و نظریه سیستمها، استاد دانشگاه MIT و دانشگاه های سیراکوس، سوربن پاریس و مک­گیل و ریاست دانشگاه صنعتی شریف (آریا مهرـ۱۳۴۶) و ریاست دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۷، نویسنده کتابهای رادیو به زبان ساده (۱۳۱۸)، راز آفرینش (۱۳۲۲)، دوره هندسه علمی و عملی (۱۳۲۰)، پژوهشی در اندیشه­های فردوسی(۱۳۵۴)، مهجوری و مشتاقی (۱۳۷۱)، حدیث آرزومندی (۱۳۷۴)، نگاهی به عرایضم (۱۳۷۷) به زبان فارسی و کتبModern Network Analysis (۱۹۵۹)،INFORMAITION THEORY (۱۹۶۱) و صدها مقاله و ده ها کتاب دیگر به زبان فارسی و انگلیسی.
سبحانی نیا، محمد تقی
(متولد ۱۳۴۷)، دانشجوی دکترای مدرسی الهیات و معارف اسلامی دانشکده علوم حدیث، معاون فرهنگی و دانشجویی دانشکده علوم حدیث، نویسنده و یا همکار در تالیف کتابهای: موسوعه الطبیه، چهل حدیث آب و نان و حدیث تندرستی (بررسی مجموعه آداب خوردن و آشامیدن در کتاب و سنت) و دارای قریب به بیست مقاله از جمله: تکالیف شرعی توهین­ یا تکریم انسان، بررسی نظریه اخلاقی جرمی بنتام و شباهتهای معیارهای هفت گانه او با آموزه­های اسلامی، ایثار حماسه ای جاوید و....
شجاعی، امیراحمد
دکتر شجاعی (متولد ۱۳۵۰) پزشک، Mph اخلاق پزشکی، دانشجوی دکترای تخصصی اخلاق پزشکی دانشگاه تهران، دارای ۱۲ سال تجربه مدیریت در سازمانهای مختلف، مولف و همکار در تدوین کتب «مرکز عملیاتهای فوریتی» و «سلامت جسمانی کاربران کامپیوتر و کارمندان»، مولف مقاله هایی در اخلاق پزشکی از جمله: نقش اخلاق در نجات جان مصدومین مجرم (۱۳۸۸)، اخلاق در نجات مصدومین مجرم، مبانی فلسفی دینی (۱۳۸۸)، نقش اخلاق در امداد و نجات (۱۳۸۸)، نقش اخلاق در موفقیت سازمانهای امدادرسان و استقلال فردی و اجتماعی در اختلال بینایی (۱۳۸۸) و....
علی آبادی، محمد
دکتر علی آبادی (متولد ۱۳۳۷)، استادیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت ایران، مولف کتاب مسافر بهشت (۱۳۸۴) و بیش از بیست مقاله، از جمله: در جستجوی حقیقت معماری اسلامی (۱۳۸۷)، هندسه جاویدان (یا هندسه آسمانی) در معماری اسلامی (۱۳۸۶)، نقش محوری شریعت در سازمان دهی کالبدی بازار اسلامی (۱۳۸۵)، خانه های دل: بحثی در تبیین بعضی از اُصول ساختاری مسکن از دیدگاه تفکر اسلامی (۱۳۸۴)، وحدت در کثرت (۱۳۸۳)، پنجره ای به شهر خداوند (تصویری از ساختار معنایی آرمانشهر اسلامی) (۱۳۸۲) و....
علیخانی، علی اکبر
دکتر علیخانی (متولد ۱۳۴۷)، دکترای علوم سیاسی، رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، کتابهای درآمدی بر نظریه سیاسی عدالت در اسلام (۱۳۸۸)، درآمدی بر نظام سیاسی عدالت اسلام (۱۳۸۸)، سیاست نبوی، مبانی، اصول و راهبردها (۱۳۸۶)، روش شناسی در مطالعات سیاسی اسلام (۱۳۸۶)، توسعه سیاسی از دیدگاه امام علی (ع) (۱۳۷۷)، اندیشه سیاسی در جهان اسلام (۲ ج) (۱۳۸۴) و.... از جمله آثار ایشان است.
فاکر میبدی، محمد
آیت الله فاکر میبدی، استاد حوزه علمیه قم و جامعه المصطفی العالمیه، محقق و مولف علوم اسلامی.
فرامرز قراملکی، احد
دکتر فرامرز قراملکی (۱۳۴۰)، دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران (۱۳۷۳)، استاد دانشگاه تهران، پژوهشگر نمونه دانشگاه تهران (۱۳۸۶)، مولف بیست و هشت عنوان کتاب و بالغ بر چهل مقاله علمی ـ پژوهشی و بیش از پنجاه مقاله در سایر مجلات و کنگره های داخلی و بین المللی: اخلاق حرفه ای (۱۳۸۲)، سازمانهای اخلاقی در کسب و کار (۱۳۵۸)، موانع رشد اخلاقی سازمانهای ایرانی (۱۳۸۶)، اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام (۱۳۸۶)، درآمدی بر اخلاق حرفه ای (۱۳۸۷)، اخلاق در سازمانهای مردم نهاد (۱۳۸۸) و اخلاق سازمانی (۱۳۸۸) از جمله آثار ایشان در حوزه اخلاق است.
فلاح، محمدجواد
(متولد ۱۳۵۸)، دانشجوی دکترای معارف اسلامی دانشگاه تهران، مدرس معارف اسلامی دانشگاه تهران، مولف کتاب «اخلاق همسایه داری و آپارتمان نشینی» (۱۳۸۸)، مولف و یا همکار مولف بیش از ده مقاله، از جمله مقاله های: خداشناسی علوی در مثنوی مولوی (۱۳۸۶)، تحلیل برهان فسخ عزایم در مثنوی مولوی (۱۳۸۶)، بررسی تطبیقی شروح نهج البلاغه در برهان فسخ عزایم، تحلیلی بر چگونگی دلالت معرفت تفسیر شناخت خدا (۱۳۸۶)، بررسی تطبیقی قاعده لطف از دیدگاه متکلمین و اهل بیت، بررسی عدالت اجتماعی در آیینه روایات و...
قاسمی، جلیل
(متولد۱۳۵۰)، دانشجوی دکترای مدرسی معارف اسلامی، گرایش مبانی نظری اسلام، دانشگاه فردوسی مشهد، مولف مقاله توحید عبادی از دیدگاه سبزواری (۱۳۸۹).
قرائی سلطان آبادی، احمد
(۱۳۵۷)، دانشجوی دکترای مدرسی معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، همکار در تالیف کتاب نصوص فی علوم قرآن، مولف مقاله درآمدی بر فلسفه علوم قرآنی.
گنجور، مهدی
(متولد ۱۳۵۹)، دانش آموخته فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران (۱۳۸۲)، مدرس معارف اسلامی دانشگاه اصفهان، مولف کتابهای دروس عمومی فراگیر پیام نور (اندیشه اسلامی یک)، دشمن شناسی در آیینه وحی، نظام ارزشی و مقاله تحلیل روش شناختی در قرائت ملاصدرا از اصالت وجود (۱۳۸۹) و....
مدنی، منصوره
دکتر مدنی (متولد ۱۳۴۹)، پزشک و دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، تالیف تعارضات اخلاقی در حرفه پزشکی (۱۳۸۹).
مهدوی زفرقندی، محمدعلی
(متولد ۱۳۳۴)، دارای تحصیلات حوزوی درس خارج فقه و اصول، مدرس همکار با گروه معارف اسلامی دانشگاه تهران، سابقه مدیریت امور مدیران و مرکز پژوهش توسعه مدیریت، مولف چند اثر و مقالات متعدد در حوزه مدیریت.
نمازی، حمیدرضا
دکتر نمازی (۱۳۵۴)، پزشک و دانشجوی دکترای اخلاق پزشکی مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، مولف کتاب درس گفتارهای فلسفه اگزیستانسیالیسم (۱۳۸۵) و مترجم کتاب طب داخلی هاریسون گوارش و کبد (۱۳۷۷)، مولف بیش از بیست مقاله از جمله: سنت گرایی، بنیادگرایی، مدرنیته (۱۳۸۵)، فلسفه ادیان جهان به روایت هیک (۱۳۸۵)، اثر تفکر فلسفی بر فعالیت الکتریکی مغز (۱۳۸۳)، درآمدی بر اخلاق سازمانی (۱۳۸۸)، عادلانه بودن دستمزد در دوران هخامنشیان (۱۳۸۷)، معناگروی در تسکین بیماران رو به مرگ (۱۳۸۶)، مراقبتهای روحی در بیماران سرطانی (۱۳۸۷) و غم شادی افزا در مثنوی (۱۳۸۶) و....
نوروزی، رضا
(۱۳۵۶)، دانشجوی دکترای مدرسی معارف اسلامی، گرایش اخلاق، دانشگاه تهران، مولف مقاله «عوامل و پیامدهای امانتداری» در کتاب «اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام» تالیف احد فرامرز قراملکی و همکاران.
هاشمی طغرالجردی، سید مجید
(متولد ۱۳۵۰)، دانشجوی دکترای معماری دانشکده علم و صنعت ایران، عضو هیئت علمی دانشگاه ولی عصر (عج)، مولف یا همکار مولف مقاله های: فرهنگ سلام و تاثیر آن در شکل گیری خانه های سنتی کرمان (۱۳۸۹)، بازشناسی روش آموزشی مدرسه تاریخی تکاملی موریتانی در کارگاه طراحی معماری مجموعه های مسکونی (۱۳۸۹)، خانه ای در فروغ سلام (۱۳۸۷).

مقدمه

۱) اخلاق معطوف به زمینه ها

نوشتاری که در دست دارید، حاصل مطالعات دانشمندان معاصر ایرانی در قلمرو اخلاق کاربردی است. دیباچه ای کوتاه در بیان چیستی اخلاق کاربردی، ویژگیهای معرفتی این گستره و حد و مرز آن، رمز همنشینی بیست فصل متنوع این نوشتار را نشان می دهد. اخلاق کاربردی بررسی مسائل و مباحث اخلاقی در موقعیت عینی است. از این جهت، تمایز آن را با اخلاق نظری می توان همسان دوگانگی روان شناسی و روان درمانی دانست. این دوگانگی نه به معنای و نه مستلزم بیگانگی است. در دانش اخلاق از نیکی و بدی رفتار، مسئولیتهای اخلاقی افراد و فضائل و رذائل بحث می شود. تحلیل این مسائل و آن فضائل در رهیافت کاربردی، موقعیت وابسته است. فردی در موقعیتی خاص رفتاری انجام می دهد.
تاکید بر موقعیت خاص، مفهوم اخلاق، (یعنی رفتار پایدار و خلق و خوی) را به صرف رفتار تحویل نمی دهد و اخلاق کاربردی را به حقوق تبدیل نمی کند، بلکه نشان می دهد، عالم اخلاق در رهیافت کاربردی نمی تواند به تحلیلهای کلی و انتزاعی بسنده کند و چشم بر زمینه های متعدد نیندازد. در رهیافت نظری، از مباحثی چون حسد، پرخاشگری، امانتداری و امثال آنها به نحو عام و کلی سخن می گوییم اما در رهیافت کاربردی، مسئله حسد کدام صنف از مردم نسبت به چه کسی و در چه موقعیتی به میان می آید. وقتی از پرخاشگری سرکارگر در محیط کار معدن بحث می کنیم، امور فراوانی با این رفتار پیوند می خورند به گونه ای که بدون شناخت آنها سخن از پرخاشگری فایدتی ندارد و مسئله ای را نمی گشاید.
موقعیت عینی که رفتار در آن انجام می شود، به مسئله اخلاقی، تعیّن می دهد. وقتی به صورت فراگیر و انتزاعی از «دزدی» سخن می رود به تعبیر منطقی با مشکله ای مرکب از مسائل روبه رو هستیم، اما وقتی از سرقت اطلاعات در یک سازمان امنیتی بحث می شود، مسئله ای متمایز پیش روی ماست. این مسئله با سرقتِ علمی، سرقت پول در یک بانک و امثال آنها تمایز دارد. این مسائل متمایز روشهای بررسی متمایز و پاسخهای مختلف می یابند. اگرچه ارتشاء در مفهوم عام و مبهم خود مشکله ای واحد می نماید، ارتشاء در گمرک، ارتشاء در یک سازمان قضایی، ارتشاء در یک موسسه آموزشی و رشوه در یک موسسه مالی، مسائل گوناگونی را پیش روی محقق قرار می دهد. عالم اخلاق در رویکرد کاربردی بدون وقوف بر تمایز بین آنها از دامِ خطای جمع مسائل در مسئله واحد(۱) رها نمی شود.
مثالهایی که به میان آمد، سبب این توهم نشود که رهیافت مسئله محوری در اخلاق موهم زمینه مندی مباحث اخلاق کاربردی است و رهیافتی که از نظر کسانی چون پینکافس(۲) فروکاستن اخلاق است:
«در اخلاق نباید به دنبال به کارگیری یکسری قواعد اخلاقی در شرایط، اوضاع و احوال مسئله وار بود، زیرا حکمت اخلاقی را نمی توان به نوعی حل و فصل ریاضی وار معضلات اخلاقی فروکاست».(۳) در تحلیل این سخن باید گفت ظهور دیدگاه های مختلف در تفسیر اخلاق در مغرب زمین همراه با حصرگرایی روش شناختی بود و این گمان را رواج می داد که در اخلاق یا باید بر مکتب وظیفه گرایی وفادار بود و یا با دیدگاه سودگروان همدلی کرد و یا اخلاق را کمال گرایانه تلقی کرد. امروزه الگوهای پژوهش کارآمدی ظهور کرده اند که به وسیله آنها می توان از دام حصرگرایی روش شناختی رها شد و توانِ هر یک از دیدگاه ها را به نحو منسجم و سازگار تلفیق کرد و به دیدگاهی جامع نگر و رهیافتی ژرف نگر دست یافت. اینکه «در اخلاق یا باید به حل و فصل ریاضی وار معضلات اخلاقی پرداخت و یا در اخلاق باید به تحصیل و کسب فضائل همت گماشت» بر خطای ایهام منع جمع استوار است. این خطا را جیمز کالینز طناب پوسیده «یا» می نامد. این خطا خود نوعی تحویل نگری را سبب می شود. علاوه بر آن، براساس دیدگاه کمال گروی در اخلاق نیز بحث از فضائل اخلاقی و اجتناب از رذائل اخلاقی نمی تواند به صورت فارغ از زمینه ها باشد.

۲) ویژگیهای معرفتی اخلاق کاربردی

زمینه وابسته بودن اخلاق کاربردی اضلاع معرفتی آن را تعین می دهد:
یک، تعلق به گستره ها: اخلاق کاربردی به حوزه های مختلف زیستی و گستره های گوناگون معرفتی متعلق است و به همین دلیل در تعبیر زبانی به صورت مضاف به کار می رود. اخلاق خانواده، اخلاق زیستی، اخلاق قانونگذاری، اخلاق روابط بین الملل، اخلاق جنسی، اخلاق فن آوری اطلاعات، اخلاق کسب و کار، اخلاق حرفه ای و... این خصلت سبب تنوع خیره کننده در اخلاق کاربردی شده است. هرروز، مطالعات اخلاق کاربردی قلمرو جدیدی می یابد. اگر چند دهه پیش، از اخلاق مدیریت به صورت عام بحث می شد، امروز شاخه های بسیار فراوان در این گستره ظهور کرده اند: اخلاق مدیریت سرمایه، اخلاق مدیریت شهری، اخلاق مدیریت بازرگانی و...، همچنین شاخه های مختلف اخلاق زیستی.(۴)

دو، کثرت گرایی روش شناختی: اخلاق کاربردی رهیافتهای متنوعی نیز دارد. امروز تحلیل جامع نگر در فهم مسائل اخلاقی به طور مثال در اخلاقِ مدیریت سرمایه، رهیافتهایی چون مطالعات تطبیقی، پژوهشهای تجربی، تاملات تحلیلی ـ منطقی، رهیافت درون دینی، تحلیل سیستمی نگر و امثال آنها را نیاز دارد. به کارگرفتن روان شناسی، جامعه شناسی، رهیافت وجودی نگر، مطالعه پدیدار شناختی در تحلیل بسیاری از مسائل اخلاقی گریزناپذیر است. این سخن را نباید به معنای تحویل اخلاق به یکی از این گستره های معرفتی دانست. تنوع رهیافت در مسئله یابی، فرضیه سازی، آزمون فرضیه، نظریه پردازی، پژوهشهای اخلاقی را ژرف تر و جامع تر می کند. چه اینکه اخلاق پژوهی را معطوف به تبیین یا توصیف بدانیم. گوناگونی رهیافت محقق اخلاق کاربردی را به اخذ الگوهای پژوهشی میان رشته ای فرا می خواند. توضیح ادعای اخیر را در خصلت سوم بیان می کنیم.

سه، مسائل چندتباری: وقتی از تعهد و وفاداری به منزله یک فضیلت سخن می گوییم، در رهیافت کاربردی، وفاداری را در یکی از موقعیتهای زیستی مورد بررسی قرار می دهیم، مثلاً وفاداری سازمانی. وفاداری سازمانی در یک سازمان خاص مطرح می شود که در حرفه معینی فعالیت می کند.
این زمینه ها نشان می دهد که بحث از وفاداری سازمانی، در علوم مختلف چون مدیریت منابع انسانی، مدیریت استراتژیک، روان شناسی سازمانی و امثال آنها ریشه دارد. همچنین بحث از اخلاقِ رقابت که در زمینه هایی چون رقابت سیاسی، رقابت تجاری، رقابت ورزشی، رقابت هنری و... به میان می آید. این زمینه ها بحثِ اخلاق را بر گستره های معرفتی فراوان مرتبط می سازد.
چند تباری بودن مسائل اخلاقی سبب می شود که در تحلیل آنها به رهیافت میان رشته ای نیازمند باشیم. فیلسوفان اخلاق، بیش و کم، به رهیافت تحلیلی ـ منطقی محدودند زیرا مسائل فلسفه اخلاق ریشه در چنین رهیافتی دارند، اما محققان اخلاق کاربردی، به مسائل چندتباری و ریشه دار در علوم و رهیافتهای گوناگون مواجه اند. آنان بدون رصد کردن ریشه های مسائل در این علوم و بدون استفاده روشمند از آنها نمی توانند به مسئله گشایی و تحلیل فضائل بپردازند. محققی که در اخلاق دیپلماسی در اسلام پژوهش می کند، باید ریشه های مسائل خود را در علومی چون دانش سیاسی، فلسفه سیاسی، فنون دیپلماسی، علوم اجتماعی و مردم شناسی، روان شناسی، مطالعات تفسیری و روایی، حکمت عملی و... پیدا کند و با الگوهای میان رشته ای بتواند از این ره آورد علوم به نحو روشمند برخوردار باشد.

چهار، تنوع منابع: محقق اخلاق کاربردی از میراث علمی فراوانی برخوردار است. مثلاً، اخلاق پژوهانی که به مباحث اخلاق کاربردی در ایران معاصر روی می آورند، میراث معرفتی سترگ را پیش روی خود دارند: تجارب تمدن ایران باستان، آموزه های اسلام، تمدن اسلامی به ویژه ایران باستان با در نظر گرفتن تجارب عینی و میراث معرفتی از کسانی چون سنایی، عطار، غزالی، مولوی، فردوسی... و تجارب عینی و معرفتی سایر ملل از کنفوسیوس تا لونیاس.

پنج، فراخ دامن:(۵) زمینه وابسته بودن اخلاق کاربردی، دامنه ای فراخ به آن داده است. این خصلت را می توان در مقایسه با حکمت عملی پیشینیان دریافت. حکمت عملی نزد آنان دامنه ای محدود به سه قلمرو شخصی، خانواده (تدبیر منزل) و سیاست داشت. امروزه اخلاق کاربردی قلمرو وسیعی یافته است. سرّ این فراخ دامنی هویت رفتار اخلاقی است. در بحث از قلمرو اخلاق کاربردی به بسط این مطلب می پردازیم.

۳) قلمرو اخلاق کاربردی

اخلاق به رفتار ارتباطی انسان متعلق است. آنچه در درجه اول، اخلاقی یا ضد اخلاقی خوانده می شود رفتار ارتباطی آدمی است و انسانها را به تبع فضائل و رذائل رفتاری، به کمال و نقصان توصیف می کنیم. اشیاء، به خودی خود، موضوع اخلاق نیستند و آدمیان را در خصوص رفتارهای بازتابی، غیرارادی و رفتارهایی که در هنگام خواب و یا ناهشیاری انجام می شوند، به فضیلت و رذیلت نسبت نمی دهیم. رفتار ارتباطی به تعبیر منطقی، محمول دوموضعی است. وقتی از احترام سخن می گوییم، کسی را در تعامل با شخصی لحاظ می کنیم: کسی (x) به کسی (y) احترام می گذرد. در حالی که وقتی از کوشایی و یا زیبایی فردی سخن می گوییم مجید را کوشا می دانیم (Fa) و یا می گوییم «عده ای زیبا هستند» (Ǝx) Gx). در بحث از احترام، محمول دوموضعی در میان است با دو عنصر یا دو بخش اسمی: Ǝx)(Ǝy) Hxy).
رفتار ارتباطی، نسبت بین دو امر است و اخلاق کاربردی بر حسب تنوع این دو امر، قلمرو متنوعی می یابد: کسی دارای رفتار ارتباطی در قبال امری است. دو طرف ارتباط را با نماد x و y نشان می دهیم. x در اینجا گونه های مختلف دارد زیرا می تواند فرد، گروه اجتماعی و یا سازمان باشد. y یا طرف ارتباط نیز متنوع است و شامل خود x، سایر انسانها، اشیاء، طبیعت و حتی خدا می شود. بر حسب این تنوع سه گونه رفتار ارتباطی به میان می آید: درون شخصی، بین شخصی و برون شخصی. رفتار ارتباطی برون شخصی، ارتباط فرد با خدا، محیط زیست طبیعی، حیوانی و انسانی را فرا می گیرد و بین شخصی شامل ارتباط فرد با سایر افراد است. هر سه گونه رفتار ارتباطی از حیث محیط ارتباط تنوع پذیرند: محیط زندگی شخصی، تعامل اجتماعی، محیط شغلی و تعامل جهانی.
اخلاق از حیث صاحب رفتار (x) نیز تنوع می یابد، زیرا گاهی رفتار از آن فرد به عنوان شخصیت حقیقی است و گاهی از آن سازمان به عنوان شخصیت حقوقی است و گاهی از اخلاق گروه اجتماعی (فراتر از شخصیت حقوقی) بحث می شود. سازمان خود از حیث اینکه رسمی یا غیررسمی مانند NGO باشد، تنوع می پذیرد.
فرد صاحب رفتار ارتباطی (x)، گونه های مختلف رفتار را بروز می دهد. ارتباط کلامی رایج ترین گونه ارتباط است. ما با خود نجوا می کنیم با دیگر افراد سخن می گوییم، با خدا راز و نیاز می کنیم. اخلاق به همه این حوزه ها تعلق دارد. اخلاق گفتار، اخلاق باور، اخلاق ارتباط بصری، اخلاق جنسی، اخلاق نیایش، اخلاق پرستاری نمونه هایی از بخشهای مختلف در قلمرو وسیع اخلاق اند.
فراخ دامنی قلمرو اخلاق کاربردی به گونه ای است که به جای برشمردن موارد آن می توان پرسید آیا حوزه ای از حیات آدمی را می توان یافت که فارغ از مسئولیت اخلاقی باشد؟ پاسخ این سوال محدود به مواردی است که انسان به دلیل خواب یا بیهوشی از مسئولیت عاری است.

۴) این نوشتار

تجربه ای از پژوهش گروهی در اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام که به سال ۱۳۸۶ به ثمر نشست و مورد اقبال فراوان قرار گرفت. گروهی از اخلاق پژوهان در پی آن تجربه، کار دیگری را آغاز و همچنان بر عهده این نگارنده نهادند، تا طرحی ارایه شود و حاصل پژوهش همکاران در آن طرح، ویراستاری و تدوین شود. موضوع پژوهش جدید، از اخلاق حرفه ای عام تر تعریف شد تا معضلات عینی جامعه در اخلاق، در حوزه ای فراتر از حرفه مورد توجه قرارگردد. مسئله مورد نیاز جامعه در اخلاق کاربردی، به منزله سنجه ای برای حضور مطالعات همکاران در این مجموعه برگرفته شد. بیش از چهل مقاله از طریق دعوت و فراخوان محدود به دست آمد و پس از داوری و ارزیابی بیست و چهار مقاله در مجموعه حاضر همنشین شدند. مقاله ها در چارچوب بیست و چهار فصل در سه بخش عمده اخلاق کاربردی در ایران، اخلاق کاربردی در اسلام و چالشهای معاصر اخلاقی سامان یافته اند.
بخش نخست شامل پنج مبحث می شود. فصل نخست، بررسی ویژگیهای اخلاقی مدیران و رهبران در شاهنامه فردوسی است. فردوسی در ضمن گزارش حماسه های ایران باستان در دوره پیشدادیان و کیانیان از خصلتهای اخلاقی کارگزاران و تاثیر اخلاق بر کامیابی آنان سخن گفته است.
فصل دوم، بررسی عینی مسئله حریم خصوصی است. در این فصل نقش توجه به مهم ترین بعد حریم خصوصی، یعنی حریم بصری به نحوه شکل گیری شهرنشینی و طراحی و ساخت خانه در شهر کرمان را بررسی می کند و نشان می دهد چگونه الزام اخلاقی رعایت حریم بصری همسایه ها، معماران را به طراحی خاص و ساخت خانه در شهر کرمان سوق می دهد. این مطالعه به دلیل ویژگی فرهنگی دامنه تحقیق یعنی کرمان مجال بررسی مقایسه ای بین طراحی و ساخت خانه در سه گونه فرهنگ آیین زرتشتی، یهود و اسلام را نشان می دهد.
اخلاق در آموزش یکی از حوزه های اخلاق کاربردی است. یکی از مسائل این حوزه، اخلاقیات در آزمون سازی است. فصل سوم به بررسی مسولیتهای اخلاقی در آزمون سازی در نظام آموزشی ایران می پردازد.
اخلاق امدادگری از مسائل مهم در اخلاق کاربردی است. امروزه امدادگری فراتر از افراد به صورت فعالیت سازمانی سامان می یابد. امدادگری در رهیافت فردی در قوانین موضوعه در ایران مورد توجه قرار گرفته است اما رخنه ها و تعارضات حقوقی در این بخش وجود دارد. با رهیافت سازمانی به اخلاق امداد می توان این رخنه ها را رفع و تعارضات را حل کرد. تفصیل این بخش را در فصل چهارم نوشتار حاضر پیدا می کنید.
نسبت میان هنر و اخلاق از روزگار باستان تا امروز محل چالش است. آیا می توان به نحو موجّه از اخلاق هنر، هنر متعهد به اخلاق سخن گفت؟ نظر به اهمیت و تاثیر آراء فیلسوفان یونان باستان در شکل گیری دیدگاه های فیلسوفان مسلمان، بحث از نسبت میان اخلاق در آراء فیثاغورث، افلاطون، ارسطو و افلوطین در فصل پنجم به میان می آید.
بخش دوم، مباحث اخلاق کاربردی را در پرتو آموزه های اسلامی، قرآن و حدیث و نیز علوم رشدیافته در فرهنگ اسلامی بررسی می کند. نخستین بحث، نشان دادن جایگاه راهبردی رساله الحقوق امام سجاد (ع) در ترسیم الگوی رفتار اخلاقی «وظایف در قبال حقوق افراد» در فصل ششم مورد بحث قرار گرفته است.
ائمه معصوم (ع) یکی از مهم ترین منابع اخلاق اسلامی اند. فصل هفتم بر اساس الگوی رفتاری که از سیره نظری و عملی امام رضا (ع) می توان اخذ کرد به تحلیل مسئله رفتار ارتباطی با پیروان سایر ادیان و مذاهب می پردازد و کثرت گرایی دینی هنجاری را رصد می کند.
اخلاق دشمنی از مباحث مهم در اخلاق کاربردی است. مواجهه هیجانی با دشمن سبب می شود، از دغدغه اخلاق فارغ شویم. تحلیل اخلاق دشمنی بر مبنای حکمت برگرفته از روایات موضوع فصل هشتم است.
فصل نهم به بررسی مسائل اخلاقی مناظره می پردازد مناظره در تاریخ اسلام امری رایج و موثر بوده است. مناظره های اخلاقی و فقهی نقش مهمی در جریانهای سیاسی داشته است. آیا بر اساس آموزه های اسلامی مناظره از منظر اخلاق پسندیده است؟ اصول اخلاقی مناظره کدام است؟
بررسی خصلتهای اخلاقی مبلغ دین در پرتو آیات و روایات و نقش خصلتهای اخلاقی مبلّغ در تاثیر تبلیغ دینی موضوع فصل دهم است.
فصل یازدهم، اصول آموزش اثربخش اخلاق کاربردی را در آثار استاد مطهری جستجو می کند. استاد مطهری اسلام شناسی متخصص در فلسفه اسلامی، فقه، کلام و تفسیر است. اخلاق و تربیت از مهم ترین دغدغه های اوست.
فصل دوازدهم نمونه ای از اخلاق پژوهی در سده چهاردهم را در ایران اسلامی نشان می دهد. معرفی شیخ عبدالله مامقانی و دو اثر مهم وی در اخلاق کاربردی، مرآه الکمال و مرآه الرشاد در این فصل آمده است.
بررسی الگوی اخلاق مدیریت از نگاه قرآن، موضوع فصل سیزدهم است. اخلاق مدیر با زیرمجموعه خود و رابطه زیرمجموعه با مدیر از نگاه قرآن از مسائل مهم این فصل است.
یکی از معیارهای کلیدی اخلاقی بودن رفتارهای انسان رعایت اصل «کرامت انسانی» است. در تعالیم اسلامی فروتنی به عنوان مهم ترین راهبرد در رعایت این معیار معرفی شده است. در فصل چهاردهم به مسئله فروتنی و کرامت انسانی در رفتار درون شخصی و بین شخصی می پردازیم.
اهمیت و فضیلت امدادگری و مددکاری در دین اسلام امری انکارناپذیر است. بررسی اخلاق امدادگری در پرتو آیات و روایات اسلامی موضوع فصل پانزدهم است. مبانی امدادگری، اخلاق امدادگران، گستره امدادگری، ایثار، اولویت در امدادرسانی و نشر و گسترش امدادرسانی در جامعه از جمله مباحث این فصل است.
بخش سوم نوشتار به بررسی چالشهای جدید و مسائل امروزی جامعه اختصاص دارد. این بخش زمینه مطالعات اسلامی برای تحلیل مسائل یادشده را فراهم می کند. مباحث این بخش را به صورت فهرست اجمالی مرور می کنیم.
فصل شانزدهم مبالغه را به منزله یک الگوی گفتاری در محک اخلاق گفتار می سنجد. مبالغه در مذاکرات تجاری، تبلیغات انتخاباتی و سایر شئوون زندگی اجتماعی آثار فریبنده ای یافته است.
خلوت پنهان ژنها با مطالعات ژنتیکی هویدا می شوند و مسائل اخلاقی فراوانی چون حریم خصوصی افراد مورد چالش قرار می گیرند. در فصل هفدهم، چالشها و ملاحظات اخلاقی در پژوهشهای ژنتیکی به میان می آید.
بسیاری از سازمانها توسعه منابع انسانی خود را بر اخلاقی بودن سازمان بنا می نهند. امروزه بر نقش اصول اخلاقی در تئوری اقتصاد خرد نیز توجه شایانی می شود. در فصل هجدهم و نوزدهم به ترتیب این دو مبحث طرح می شوند.
مدخلیت عواطف در تصمیم گیری پزشکان چالش اخلاقی را فراروی محققان قرار داده است. در حرفه پزشکی با رهیافت سازمانی، مسئله عدالت در تخصیص منابع سلامت نیز بحث انگیز شده است. این دو مبحث در فصلهای بیست و بیست و یک، به میان می آیند.
مسئولیت پذیری اخلاقی در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در دو رهیافت کارکنان و سازمان در فصل بیست و دوم مورد تحلیل قرار می گیرد. حفظ حریم خصوصی و احترام به امور خصوصی افراد از اصول اخلاقی و ارزشهای عام است. فصل بیست و سوم به بررسی حریم خصوصی در ارتباط بین بیمار و کادر درمانی می پردازد. «انتقام و مقابله به مثل در ترازوی اخلاق» موضوع فصل آخر این مجموعه است.
مروری بر معرفی اجمالی همکاران این مجموعه نشان می دهد که هر یک از فصلها حاصل پژوهش فردی یا گروهی متخصصان در موضوع مورد بحث است.

اخلاق کاربردی در ایران

اخلاق مدیران در شاهنامه فردوسی

فضل الله رضا

محمد علی مهدوی زفرقندی

طرح مسئله

شاهنامه داستان و افسانه شاهان ایران زمین را بیان می­کند.(۶) این قصه ها دارای چنان توان و ره توشه ای اند که رهبران و مدیران در سراسر جهان را با خود همراه سازد. شاهنامه میراث مهمی در شناخت کسان، رفتار، نگاه ها و مناسبات اجتماعی در ایران باستان است که با هنر آمیخته با حکمت حکیم فردوسی به تصویر کشیده می شوند. یکی از زمینه هایی که از ره آورد شاهنامه می توان توشه برداشت، اخلاقیات مدیران و رهبران است. در توصیف فردوسی از شاهان، کارگزاران و پهلوانان موثر چه ویژگیهای شخصیتی وجود دارد؟ آنان بر چه اصول اخلاقی در رفتار ارتباطی پایبند بودند؟ مرامِ شاهی و مرام پهلوانی چگونه بوده است؟
اگر نگوییم همه زیرساختهای اخلاقی رهبری و مدیریت که در شاهنامه طرح شده برای این سطح از انسانها هم اکنون نیز جذاب و آموختنی است ولی بی­اغراق غالب زیرساختهای رهبری و مدیریت شاهنامه درس گرفتنی است.

زمین گر گشاده کند راز خویش
نماید سرانجام و آغاز خویش

کنارش پر از شهر یاران بود
برش پر زخون سواران بود

پر از مرد دانا بود دامنش
پر از ماهرخ حبیب پیراهنش(۷)

شاهنامه را، به حق، گرانبهاترین حاصل فرهنگی قوم ایرانی در هزار سال گذشته، شاهکار هنر کلامی می­دانند و آن را مایه مباهات و امتیاز فارسی زبانان در جهان قلمداد می­کنند و درخشش شعر ناب فارسی و ظرایف زبان دری در آن نمایه افتخارات فرهنگی را بسیار جلوه­گر می­کند.(۸)
در میان آفرینشهای جاوید شعر و ادب فارسی، شاهنامه فردوسی و مثنوی معنوی مولانا جلال ­الدین ­بلخی جایگاه ویژه دارند به طوری که خطوط اصلی سیمای فرهنگی مردم ایران در این دو کتاب قابل بازشناختن است.
ریشه بسیاری از شگردهای اخلاقی، مهرها و درگیریها، حکمتها و مثل­ها و گفت و شنودهای ویژه قوم ایرانی در این دو شاهکار به خوبی دیده می­شود. شاهنامه بر مدار فرهنگ ایران باستان دور می­زند و مثنوی معنوی بر محور فرهنگ اسلامی عارفانه ایران با حکمرانی معانی بر الفاظ فصل تمایزی جدّی با شاهنامه دارد، مولانا بر آن است تا با اندیشه­های سیل­آسا «راه برون شو» پیدا کند.
به هرروی این دو شاهکار دایره­المعارفی اند که در آنها ویژگیهای اخلاقی، سنتها، رهنمودها و سجایای قهرمانان و نیکان و نیز آرزوهای آنان نقش بندی شده ­است.(۹)
شاعران جهان، غالباً بدیهه­گوی و مدیحه­سرای بوده­اند. در کمین فرصتها به مدح و یا هجو می پرداختند و با صله ای خشنود می شدند. کار بادوام و بهینه­سازی را بر نمی­تابیده اند و برای معاش به دربار شاهان و امیران پناه می ­برده­اند اما قله های شعر فارسی حکیمانی چون خیام، فردوسی، سنایی، عطار، مولوی، سعدی و حافظ گونه ای دیگر بودند.
وجه تشابه فردوسی با عالمان بزرگ در نیروی خلاقیت و آفرینندگی است. آنچه امروز رهبران و مدیران کسب وکار یا رهبران و مدیران حوزه های انسانی را از همدیگر متمایز می­کند، همین قدرت خلاقیت و آفرینندگی است و اگر سازمانی از چنین کسانی برخوردار شد، قابلیت می­یابد تا در میان سازمانهای دیگر از «مزیت رقابتی مستمر» برخوردار باشد و سرآمد صنعت مربوط گردد.
پیش ­ذهنهای فردوسی را می­توان «نام نیک، نژاد کیانی، برتری دانش بر ثروت مادی، آزادگی و مردمی، دلیری و عدالت» دانست که همگی تا امروز و نیز در آینده قابلیت فراگیری برای تمامی مدیران و رهبران دارد.
در شاهنامه بیش از هر کتاب دیگر فارسی نام «خداوند» آمده­است، ذهن فردوسی به اهل دانش نزدیک­تر است، خدای جهانیان نزد او؛ از ناچیز، چیز می­آفریند، خداوند جان و خرد است، نیروی آفریننده و نظام گرداننده اختران است و طراح قانونهای تباهی ناپذیر جهان هستی است. تکرار نام خداوند در شاهنامه به جزئیات و استدلالهای نظریه­پردازی اجتماعی، نپرداخته بلکه­ هدف اصلی­اش نظام جهان هستی است ولی در توصیف زیبای شاعرانه و گفت وشنودهای ادبی تا توانسته روان کاوانه داستانها را جلا داده ­است و قهرمانان گمنام را جان عطا کرده­است.(۱۰)
باید شکرگزار بود که مدیران و رهبران پارسی زبان جهان به گنجینه­ای گرانقدر از شعر ناب دسترسی دارند و در آوردگاه رقابتی امروز جهانی، قابلیت دارند تا با رهبران و مدیران جهان، مطالب آن را رُخ نمایی کنند و چون مرهم و داروی شفابخش در فعالیتهای رهبری و مدیریت بر زخمهای روحی و روانی خویش گذارند.

گهر بی هُنر خوار و زارست و سست
به فرهنگ باشد روان تندرست

ز نیکو سُخن به چه اندر جهان
بَرو آفرین از کهان و مهان

آنچه که پیش روی شما خواهد آمد نگاه فردوسی به اخلاق در جامعه رهبران و مدیران می­­توان نامید ولی اُمید نگارنده توجه به خلاقیت و آفرینندگی آن بیشتر است.
در مطالبی که ارائه می­شود هیچ رتبه­بندی اخلاقی از حیث کمیت و کیفیت مدنظر نیست، ضمن اینکه آنچه می­آید توصیه­های اخلاقی شاهنامه شمرده نشود. نوشتار حاضر گزینشی اندک از فراوان است و بسط، تفصیل و تکمیل آن محتاج همیاری است.

اخلاق در جامعه رهبران و مدیران

۱) فروتنی: دوری مدیران از غرور، تکبر و عجب و الزام به فروتنی یکی از ویژگیهای شخصیتی مدیران در شاهنامه است.
یکی از آفات اخلاقی رهبران و مدیران نزدیکی ایشان به غرور، تکبر و عُجب است به طوری که گاهی تصور می شود که از لوازمات رهبری و مدیریت است. در مواضع فروانی عُجب با عزت نفس درآمیخته می شود و افراد تکبر و غرور خود را در پرده عزت نفس نهان می سازند.(۱۱) فردوسی مدیران را از غره شدن به هنرها و توانهای خویش بازمی دارد و این توصیه اخلاقی را بر اساس گذرا بودن جهان و ناپایداری منزلتها و قدرتها موجّه می سازد:

مشو غرّه زآب هنرهای خویش
نگهدار بر جایگه پای خویش

جهان سرگذشت است از هر کسی
از این گونه­گون بازی آرد بسی(۱۲)

وی در مواضعی تکبر و خودپسندی را مصداق بدداوری می خواند و منشاء آن را دوری از خردورزی می داند.

چو چشمه بَر ژرف دریا بری
به دیوانگی ماند این داوری

چو بر دانش خویش مهرآوری
خرد را ز تو بگسلد داوری(۱۳)

توجه به عاقبت متکبرانی که توهم الوهیت دارند، در بازیابی خویش و نیل به فروتنی موثر است.

منی چون بپیوست با کردگار
شکست اندر آورد و برگشت کار

چه گفت آن سخن گوی با فر و هوش
چو خسرو شوی، بندگی را بکوش(۱۴)

به یزدان هرآنکس که شد ناسپاس
به دلش اندر آید زهرسو هراس

به جمشید بر تیره گون گشت روز
همی کاست آن فرّ گیتی فروز

مرگ اندیشی نیز می تواند غرور پهلوانی و تکبر خودخواهانه را فروبنشاند.

چه نازی بدین تاج گشتاسبی؟
بدین باره و تخت لهراسبی؟

من از کودکی تا شدستم کهن
بدینگونه از کس نبردم سخن

که گوید برو دست رستم ببند؟
نبندد مرا دست چرخ بلند

مرا سر نهان گر شود زسنگ
از آن به که نامم برآید به ننگ(۱۵)

منی چون به پیوست با کردگار
شکست اندر آورد و برگشت کار

چه گفت آن سخن گوی با فر و هوش
چو خسروشدی بندگی را بکوش

اگر بنده ای سر بر این در بنه
کلاه خداوندی از بنه(۱۶)

به درگاه فرمانده ذوالجلال
چو درویش پیش توانگر بنال

نه کشور گشایم نه فرماندهم
یکی از گدایان این درگهم

چه برخیزد از دست و کردار من
مگر دست لطفت شود یارمن

تو برخیز و نیکی دهم دسترس
و گرنه چه خیرآید از من به کس(۱۷)

۲) فرجام نگری: مدیران و رهبران از چند جهت با دیگران تفاوت نگرش دارند. نگاه مدیران و رهبران عناصری چون ژرف نگری، دور اندیشی، فرجام نگری و نگرش سیستمی دارد. فردوسی در ابیات بسیاری به این حرفه از اجتماع، بیم می­دهد که سرانجام (آینده) ارزیابی شما را معلوم می­کند، بنابراین از هم اکنون خود را در آینده پایش کنید. و این فایدت فرجام نگری و تامل مستمر و سرانجام کار است. و این ناشی از خودشناسی لحظه ای است. رفتار و کردار ما به ترازوی داوری و ارزیابی نهاده خواهد شد.

چو در گور تنگ استورات کنند
همه نیک و بد در کنارت کنند(۱۸)

بدو گفت: پردخته کن سر ز باد
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد(۱۹)

برنجید و گسترد و خورد و سپرد
برفت و بجز نام نیکی نبرد(۲۰)

برفت و سرآمد برو روزگار
همه رنج او ماند ازو یادگار

جهانا مپرور چو خواهی درود
چو می بدروی پروریدن چه سود

برآری یکی را به چرخ بلند
سپارش ناگه به خاک نژند(۲۱)

اگر باره آهنینی بپای
سپهرت بساید نمانی به جای(۲۲)

تامل در فرجام مستبدان و رویت سرافرازانِ قدرت بر خشت، آبی بر آتش خودخواهی و رذیل ناشی از آن است.

که پیوند کس را نیاراستم
مگرکش به از خویشتن خواستم

سپهر بلند ارکشد زین تو
سرانجام خشت است بالین تو(۲۳)

بزرگی که فرجام آن تیرگیست
برآن مهتری بر بباید گریست(۲۴)

نهانی ندانم ترا دوست کیست!
بر این آشکارت بباید گریست(۲۵)

بکوشیم فرجام کار آن بود
که فرمان و رای جهانبان بود(۲۶)

رو قیامت شو قیامت را ببین
دیدن هر چیز را شرط است این(۲۷)

چنین داد پاسخ که ای شهریار
نگه کن بدین گردش روزگار

که چون باد بر ما همی بگذرد
خردمند مردم چرا غم خورد

همی پژمراند رخ ارغوان
کند تیره دیدار روشن روان

به آغاز گنج است و فرجام رنج
پس از رنج رفتن ز جای سپنج

چو بستر زخاکست و بالین زخشت
درختی چرا باید امروز کشت

که هر چند چرخ از برش بگذرد
تنش خون خورد بار کین آورد

خداوند شمشیر و گاه و نگین
چو ما دید بسیار و ببیند زمین

از آن تاجور نامداران پیش
ندیدند کین اندر آیین خویش

نباید مرا تاخ و تخت و کلاه
شوم پیش ایشان دوان بی سپاه

بگویم که ای نامداران من
چنان چون گرامی تن و جان من

به بیهوده از شهریار زمین
مدارید خشم مدارید کین

به گیتی مدارید چندین امید
نگر تا چه بد کرد با جمشید

به فرجام هم شد ز گیتی به­ در
نماندش همان تاج و تخت و کمر

مرا با شما هم به فرجام کار
بباید چشیدن بد روزگار

دل کینه ورشان بدین آورم
سزاوارتر زانکه کین آورم(۲۸)

کسی زنده بر آسمان نگذرد
شکارست و مرگش همی بشکرد

یکی را برآید به شمشیر هوش
بدانگه که آید دو لشکر به جوش

تنش کرکس و شیره درنده راست
سرش نیزه و تیغ برنده راست

یکی را به بستر براید زمان
همی رفت باید ز بُن بی گمان

به پروردن از مرگمان چاره نیست
زمین را جز از گور گهواره نیست

به جایی توان مرد کاید زمان
بیاید زمان یکزمان بی گمان(۲۹)

۳) دانایی و یادگیری: تلاش مستمر برای یادگیری و دغدغه ای عقلانیست، تصمیم یکی از ویژگیهای اخلاقی مدیران و رهبران است.(۳۰)
فردوسی یادگیری و دانایی را در جای جای شاهنامه به عنوان آگاهی طرح کرده است. وی اخلاق را عجین با دانایی و اندیشه­ورزی می­داند: بهره مند نبودن از خرد و فارغ البال بودن از اندیشه در مقام گفتار و کردار، نابینایی است. موفقیت شادی آور محتاج چشمِ عقل است.

خرد چشم جانست چون بنگری
تو بی چشم شادان جهان نسپری

چنان دان که هر کس که دارد خرد
بدانش روان را همی پرورد

ز نیکو سخن به چه اندر جهان؟
بر او آفرین از کهان و مهان(۳۱)

یادگیری مستمر سبب زنده ماندن و شکوفایی جان آدمی است.

بیاسای و بشنو ز هر دانشی
بیابی ز هر دانشی رامشی

زمانی میاسای ز آموختن
اگر جان همی خواهی افروختن

یادگیری در مواضع فراوانی محتاج رنج و هزینه است. اما این رنج عین لذت و آن هزینه عین سرمایه است.

برنج آری تنت را رواست
که خود رنج بردن بدانش سزاست

۴) جوانمردی: قدرتمندان در تصویر شاهنامه به زیور جوانمردی آراسته اند. مراد از جوانمردی، نیک مرامی است که در مواضع قدرت چشم فرد را به امور انسانی بینا می سازد. جوانمردی در بیان فردوسی هنر انسان بودن است و بدون آن منزلت آدمی فروتر از حیوان است. جوانمردی منشاء فضائل فراوانی چون انصاف، مروّت و خیرخواهی است. جوانمرد در بخشیدن و بخشودن پیشگام است.

مردی گمان ­مبر که به سرپنجه است
و زور با نفس اگر برآئی دانم که شاطری

با شیرمردیت سگ ابلیس صید کرد
ای بی هنر بمیر که از گربه کمتری

گر پنج نوبتت به در قصر می زنند
نوبت به دیگری بگذاری و بگذری(۳۲)

۵) عفّت و ادب در کلام: فردوسی رهبران و مدیران را الگوهای فرهنگ می­داند و از ایشان می­خواهد که نسبت به آنچه از زبان به بیرون می جهد، بسیار با احتیاط عمل کنند. نباید در ارتباط کلامی بر اهمیت سخن بپوشیم.

که فرهنگ آرایش جان بود
ز گوهر سخن گفتن آسان بود

سخن ماند از تو همی یادگار
سخن را چنین خوار مایه مدار (۳۳)

نظرات کاربران درباره کتاب اخلاق کاربردی در ایران و اسلام