فیدیبو نماینده قانونی مردم‌نامه و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
مجله فصلنامه مردم‌نامه

مجله فصلنامه مردم‌نامه
شماره یکم

نسخه الکترونیک مجله فصلنامه مردم‌نامه به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره مجله فصلنامه مردم‌نامه

در این شماره می‌خوانید: تاریخ اجتماعی دور از دیار نو شیوه‌های مبارزه دهقانی در مشروطیت ایران تاریخ هنر و معماری مردم تاریخ در هنر و هنر در تاریخ مردم نقد و نظر ستیز با گذشته زیانبار

بخشی از مجله فصلنامه مردم‌نامه

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

تاریخ اجتماعی

دور از دیار، در دیاری نو

نگاهی به کارنامه و زمانه کارگران مهاجر هندی در صنعت نفت ایران

تورج اتابکی (۲)
کارشناس ارشد در پژوهشکده بین المللی تاریخ اجتماعی، در آمستردام

ترجمه شهرام غلامی
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان

تورج اتابکی استاد و پژوهشگر ارشد در پژوهشکده بین المللی تاریخ اجتماعی، وابسته به آکادمی سلطنتی هلند است. او دانش آموخته فیزیک نظری و تاریخ است. گستره پژوهش های دانشگاهی تورج اتابکی فلسفه تاریخ، تاریخ نگاری و تاریخ اجتماعی را شامل می شود که در این پهنه، تمرکز بر پژوهش در زمینه تاریخ اجتماعی کار، تجدد و فرودستان است. او با حمایت آکادمی سلطنتی هلند، مدیریت طرح پژوهش و تدوین تاریخ اجتماعی صد سال صنعت نفت ایران را بر عهده دارد که جلد نخست از دوره سه جلدیِ حاصل این پژوهش در دست انتشار است. تورج اتابکی هم اکنون ریاست انجمن جهانی ایران شناسی را بر عهده دارد.

چکیده

این نوشتار زندگی و زمانه کارگران مهاجر هندی را در ایران طی نیمه نخست سده بیستم مورد بازبینی قرار می دهد و سهم آنان را در پایه گذاری، گسترش و درنهایت تحکیم صنعت نفت ایران مورد پژوهش قرار داده و در این فرایند، عواملی که این تجربه را شکل دادند، برجسته می کند. این عوامل شامل ریشه های جغرافیایی، خاستگاه قومی- آیینی کارگران هندی، سیاست های اتخاذشده توسط شرکت نفت ایران و انگلیس و حکومت هند بریتانیا برای استخدام کارگران و تنظیم شرایط کار و زیست آنان از یک سو و کنشگری و کنش پذیری کارگری از سوی دیگر است.
کارگران هندی صنعت نفت ایران، نزدیک به نیم قرن شکل های گونه گون کاری را تجربه کردند. آنان با استخدام اجباری به عنوان کارگر متعهد خدمت در زمان جنگ، کارگر آزاد روزمزد و یا کارگر استخدام شده با قراردادهای جمعی شکل گرفته بر اساس قوانین کار مستعمراتی، در صنعت نفت ایران جای گرفتند. تاریخ حضور درازمدت کارگران هندی در صنعت نفت، روایات بی شماری از اعتراضات، پایداری ها و گفتگوها برای شرایط کاری و زندگی بهتر، با خود دارد. با حفظ پس زمینه تاریخ استعماری کار، هدف این پژوهش جز این نیست که گزارشی از کارنامه و زمانه این کارگران به دست دهد. اینکه بود و باششان، کار و زندگی شان چگونه بود و قبول و رد جامعه میزبان را چگونه برتافتند. در این پژوهش همچنین بر بستر شناخت سازگاری ها و ناسازگاری های آیینی، قومی و سرزمینی کارگران هندی و همتایان ایرانی شان، رویارویی آنان با یکدیگر را بررسی کرده ام.

واژگان کلیدی: ایران، نفت، کار، آبادان، خلیج فارس

پیشگفتار

تاریخ خلیج فارس، تاریخ گستره ای جغرافیایی با پیشینه بلند و پرمایه از شبکه های تودرتوی جابجایی مردم، اندیشه و کالاست. این گستره با پیدایش استعمار، به تدریج دگرگونی های ژرفی به خود دید؛ تا آنجا که در نیمه سده نوزدهم، بریتانیا به خلیج فارس هویتی نو داد و آن را «دریاچه بریتانیایی» خواند. در دوران نخست گسترش اقتدار بریتانیا، اتباع هندی امپراتوری بریتانیا به عنوان سرباز تفنگ در دست، گهگاه در خاک ایران پیاده شده و خودی نشان می دادند؛ ولی با کشف نفت در جنوب ایران به سال ۱۹۰۸ م./ ۱۲۸۷ خ. بود که کارگران ماهر و نیمه ماهر هندی نیز آرام آرام پایشان به این سرزمین باز شد.
از پی کشف نفت، برای استخراج، پالایش و انتقال فراورده های نفتی به بازار جهانی، به کوششی گسترده و منظم نیاز بود. می باید راه ها، خطوط لوله، پالایشگاه نفت و لنگرگاه های کشتی ساخته می شد. مشکل اساسی در این زمینه، کمبود نیروی کار ماهر و نیمه ماهر در ایران بود. بی پیشینگی و تازگی این صنعت، نیاز فراوانی را به استخدام کارگران از چهارسوی ایران و فراتر از آن، از میان رودان (بین النهرین) تا جنوب آسیا می آفرید. درحالی که تامین نیروی کار ناماهر از افراد تهیدست ایلات کوچرو و یکجا مان ایران ممکن بود، نیروی کار ماهر و نیمه ماهر را به ناچار می باید در فراتر از مرزهای ایران جست. استخدام کارگران از هند بریتانیا، توسط شرکت نفت بیش از چهل سال ادامه یافت. کارگران مهاجر هندی مراکز مسکونی و اجتماعی خود را در شهرهای بزرگ نفتی ایران برپا کردند و تا نیمه سده بیستم، گروه اجتماعی مهمی پیرامون این صنعت شکل دادند.
تاریخ نگاری مهاجرت هندی ها، بی گمان چشم اندازهای نوینی درباره تاریخ زایش طبقه کارگر در هند نیز می گشاید. پژوهشگران پیشگام، درباره مهاجرت کارگران هندی به آن سوی اقیانوس ها، به آفریقا و آمریکا پژوهش هایی خواندنی منتشر کرده اند. در میان انبوه پژوهش های منتشرشده دراین باره می توان از آثار ماندگار گیلیون، لال، ایمر، کارتر و مهاپاترا نام برد.(۱) سینگها و تتزلاف پژوهش هایی را درباره حضور کارگران هندی در میان رودان انجام داده اند. سکومب و لاولس مهاجرت کارگران هندی را به شبه جزیره عربستان در جنوب خلیج فارس بررسی کرده اند. (۲) پژوهش حاضر سر آن دارد تا در چهارچوب تاریخنگاری کار، کارنامه و زمانه کارگران هندی، مهاجرت به ایران و استخدامشان را در صنعت نفت در دوران استعمار بریتانیا به دست دهد.

حرکت به سوی ایران

در دسامبر ۱۹۰۷م./ آذر ۱۲۸۶خ. بیست سواره نظام هندی در بندر محمره (خرمشهر) در آبراه خلیج فارس پیاده شدند. اینان به خواست شرکت نفت برمه که اکتشاف نفت را در خوزستان بر عهده داشت، برای نگهبانی از آن گروه اکتشافی به ایران آمده بودند. کنسول بریتانیا زمینه را برای ورود این سربازان فراهم کرده بود.(۳) پس از پنج ماه، در بامداد روزی بهاری اما گرم، کوشش کاوشگران شرکت نفت برمه به ثمر نشست و نفت برای نخستین بار در مسجدسلیمان فوران کرد. بنابراین سواره نظامان هندی، طلایه داران ورود انبوه کارگران ماهر و نیمه ماهر و کارکنان دفتری هندی شدند که برای دهه ها در صنعت نوپای نفت ایران، جا خوش کردند. دوران بود و باش کارگران و کارکنان هندی در ایران تا سال ۱۹۵۱م./ ۱۳۳۰خ. یعنی هنگام ملی شدن صنعت نفت ایران ادامه یافت. پس از آن بود که مدیران اروپایی و بخش بزرگی از کارگران هندی، خاک ایران را ترک کردند.
گفتنی است که سرآغاز اکتشاف نفت، قراردادی بود که به سال ۱۹۰۱م/ ۱۲۸۰خ. ویلیام ناکس دارسی با حکومت ایران بسته بود. این سرمایه گذار بریتانیایی که به استرالیا کوچ کرده بود، با پشتیبانی سفارت بریتانیا در تهران امتیاز بزرگی شامل حق انحصاری «کاوش، استخراج، بهره برداری، صادرات، دادوستد، انتقال و فروش نفت، گاز طبیعی و تمام فراورده های آن را در سراسر گستره شاهنشاهی ایران» به دست آورد. ماده ۱۲ این قرارداد اشاره دارد که «کارگران شرکت به جز کارکنان فنی شامل مدیران، مهندسان، حفاران و سرکارگرها، همه می باید از اتباع اعلیحضرت شاهنشاهی باشند.»(۴) با نخستین فوران نفت و گسترش حفاری، استخدام انبوه کارگران در دستور کار شرکت نفت قرار گرفت. اینان باید راه های منتهی به چاه های نفت را می ساختند، لوله انتقال نفت را کار می گذاشتند و سرانجام پالایشگاه آبادان را برپا می کردند. در آن زمان، اما استخدام کارگران ماهر، نیمه ماهر و ناماهر چندان نظام مند نبود. کارگران ناماهر بیشتر از گروه های انسانی کوچرو و یکجا مان بختیاری، از نواحی نزدیک میدان های نفتی تامین می شدند؛ درصورتی که بخش اصلی نیروی کار ماهر و نیمه ماهر را کارگران مهاجر هندی تشکیل می دادند (جدول ۱)(۵).



جدول ۱: شمار کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس به سال های ۵۰-۱۹۱۰م./ ۱۲۸۹-۱۳۲۸خ.
Sources: R.W. Ferrier, The History of the British Petroleum, Vol. 1, The Developing Years 1932–1901 (London: Cambridge University Press, 1982); J.H. Bamberg, The History of the British Petroleum, Vol. 2, The Anglo-Iranian Years, 1928–1954 (London: Cambridge UniversityPress, 1994).



تصویر ۱: نمودار افت و خیز شمار کارکنان هندی در شرکت نفت ایران و انگلیس به سال های ۵۰-۱۹۱۰م./ ۱۲۸۸-۱۳۲۸ خ.
Sources: R.W. Ferrier, The History of the British Petroleum, Vol. 1, The Developing Years 1932–1901(London: Cambridge University Press, 1982); J.H. Bamberg, The History of the BritishPetroleum, Vol. 2, The Anglo-Iranian Years, 1954–1928 (London: Cambridge UniversityPress, 1994).

نظرات کاربران درباره مجله فصلنامه مردم‌نامه

تجربه در دست گرفتن یک مجله، آن هم مجله وزینی همچون مردم نامه بسیار بسیار لذت بخش است متاسفانه در نسخه های الکترونیکی این حس به هیچ وجه قابل انتقال نیست و ازینرو جذابیت مطالعه نیز کمتر و کمتر میشود از فیدیبو و همچنین جناب رحمانیان مدیر مسئول مردم نامه خواهشمندم نسخه pdf این مجله رو نیز در اختیار علاقه مندان قرار دهند
در 2 سال پیش توسط باسط ثانی
سلام با تشکر ااز فیدیبو میشه شماره جدید فصلنامه مردم نامه رو هم برای خرید موجود کنین؟ واقعا کارتون عالیه امیدوارم همیشه باهمین کیفیت بلکه بهتر پیش برید ممنون
در 2 سال پیش توسط میلاد محمدی