چرا هنوز بر سر این سؤال بحث میکنیم؟
یک کودک میتواند یک داستان را روی کاغذ بخواند یا همان داستان را روی تبلت بخواند. کلمات هماناند، داستان همان است و در پایان هر دو نسخه به یک نقطه میرسند. پس چرا هنوز بر سر این سؤال بحث میکنیم که کدام بهتر است؟
چون برای کودک، کتاب فقط مجموعهای از کلمات نیست. شیوهای که کودک با متن روبهرو میشود، میتواند روی میزان تمرکز، فهم و حتی رابطه او با خواندن اثر بگذارد.
کتاب کاغذی و کتاب دیجیتال
سادگی کتاب کاغذی و ارزش تمرکز
کتاب کاغذی یک ویژگی ساده دارد که در دنیای دیجیتال کمیاب شده است: کار دیگری نمیکند. وقتی کودک کتاب را باز میکند، کتاب همان کاری را انجام میدهد که باید انجام دهد؛ متن را در اختیارش میگذارد. خبری از پیام، اعلان، ویدئوی بعدی یا پیشنهاد محتوای تازه نیست. صفحه ثابت است و کودک باید خودش پیش برود. همین سادگی، برای تمرکز کودک ارزشمند است.
امکانات کتاب دیجیتال
در مقابل، کتاب دیجیتال میتواند امکاناتی داشته باشد که نسخه کاغذی ندارد. کودک میتواند اندازه نوشته را تغییر دهد، معنی یک واژه را همان لحظه پیدا کند، صدای متن را بشنود یا در بعضی کتابهای تعاملی با داستان ارتباط بیشتری برقرار کند. برای کودکی که مشکل بینایی، اختلال خواندن یا نیاز آموزشی خاصی دارد، این امکانات حتی میتوانند دسترسی به کتاب را آسانتر کنند.
پس مسئله این نیست که یکی «خوب» و دیگری «بد» است.
توجه و فهم عمیقتر متن
محیطی که برای جلب توجه طراحی شده است
اما یک تفاوت مهم وجود دارد: در صفحه دیجیتال، کودک معمولاً در محیطی قرار دارد که برای جلب توجه طراحی شده است. حتی اگر قرار باشد فقط یک کتاب بخواند، همان دستگاه میتواند چند ثانیه بعد او را به سمت بازی، پیام یا ویدئو ببرد. کتاب کاغذی چنین وسوسهای ندارد. این موضوع برای کودکی که هنوز توانایی کنترل توجه خود را کامل نکرده، اهمیت بیشتری دارد.
پژوهشها درباره خواندن کودکان
پژوهشهای مربوط به خواندن کودکان نیز نشان دادهاند که در بعضی شرایط، کودکان هنگام خواندن متن روی صفحه ممکن است در مقایسه با کاغذ، در فهم عمیقتر متن با دشواری بیشتری روبهرو شوند؛ بهخصوص وقتی متن طولانی است یا کودک همزمان با عناصر تعاملی و حواسپرتکننده روبهرو میشود. البته این تفاوت مطلق نیست و به سن کودک، نوع متن، طراحی ابزار و هدف خواندن بستگی دارد.
دیجیتال بودن بهخودیخود تعیینکننده نیست
نکته مهم این است که «دیجیتال بودن» بهخودیخود کیفیت خواندن را تعیین نمیکند. یک کتاب دیجیتال ساده که فقط متن را روی صفحه نشان میدهد، با یک برنامه پر از انیمیشن و صدا و بازی تجربه یکسانی نیست. گاهی چیزی که قرار بوده خواندن را جذابتر کند، آنقدر حواس کودک را به خودش مشغول میکند که دیگر فرصتی برای خود داستان باقی نمیماند.
از طرف دیگر، نباید کتاب کاغذی را هم به یک شیء مقدس تبدیل کنیم. کودکی که با تبلت کتاب میخواند، لزوماً خواننده بدتری نیست. اگر نسخه دیجیتال به او کمک کند بیشتر بخواند، واژهای را بفهمد یا به کتابی دسترسی پیدا کند که در غیر این صورت در اختیارش نبود، دلیلی ندارد آن را از او بگیریم.
خواندن عمیق یا خواندن سطحی؟
شاید مسئله اصلی، انتخاب میان کاغذ و صفحه نباشد؛ انتخاب میان خواندن عمیق و خواندن سطحی باشد.
کودک برای بعضی تجربهها هنوز به کاغذ نیاز دارد. کتابی که در دست میگیرد، ورق میزند و بارها به آن برمیگردد، میتواند بخشی از خاطره او شود. اما برای بعضی موقعیتها، نسخه دیجیتال انتخاب منطقیتری است. سفر، دسترسی به کتابهای کمیاب، جستوجوی سریع، ابزارهای کمکی و حتی خواندن برای کودکی که با متن چاپی مشکل دارد، نمونههایی هستند که دیجیتال میتواند مزیت داشته باشد.
شاید بهترین پاسخ «یا» نباشد
حتی شاید بهترین پاسخ برای بسیاری از خانوادهها «یا» نباشد.
کودکی که هم کتاب کاغذی دارد و هم با کتاب دیجیتال آشناست، در واقع دو شکل متفاوت از خواندن را تجربه میکند. مهم این است که بداند هر صفحهای که روشن میشود، قرار نیست او را به جای دیگری ببرد. گاهی باید بتواند بیست دقیقه فقط بخواند، بدون اعلان و پیام و ویدئو. گاهی هم میتواند از امکانات دیجیتال استفاده کند و کتاب را به شکل دیگری تجربه کند.
مهمتر از جنس کتاب
و شاید مهمتر از جنس کتاب، چیزی باشد که قبل و بعد از خواندن اتفاق میافتد. کودکی که کتاب میخواند اما هیچوقت درباره داستان حرف نمیزند، ممکن است چیز متفاوتی از کودکی یاد بگیرد که بعد از خواندن، با پدرش درباره تصمیم شخصیت اصلی بحث میکند یا از مادرش میپرسد «اگر جای او بودی چه کار میکردی؟»
کتاب خوب، چه کاغذی باشد و چه دیجیتال، باید کودک را از صفحه عبور دهد و به فکر برساند.
نتیجهگیری
بنابراین اگر بپرسیم «کتاب کاغذی بهتر است یا دیجیتال؟» پاسخ قطعی وجود ندارد.
برای یک کودک، کتاب کاغذی ممکن است بهترین راه تمرکز باشد؛ برای دیگری، کتاب دیجیتال ممکن است امکان خواندن را فراهم کند. مهمتر از جنس کتاب، کیفیت تجربه خواندن است.
اما اگر قرار باشد فقط یک توصیه داشته باشیم، شاید این باشد: برای خواندن عمیق، گاهی صفحه را خاموش کنید و کتاب را باز کنید.
نه به این دلیل که کاغذ همیشه از فناوری بهتر است؛ بلکه چون کودک باید یاد بگیرد گاهی در جهانی که همهچیز برای جلب توجه او رقابت میکند، خودش تصمیم بگیرد به یک چیز توجه کند و همانجا بماند.
دکتر محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال
