فیدیبو نماینده قانونی انتشارات آوای قلم و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب مدیریت و هدایت پایان‌نامه دکتری

کتاب مدیریت و هدایت پایان‌نامه دکتری
راهنمای استادان و دانشجویان

نسخه الکترونیک کتاب مدیریت و هدایت پایان‌نامه دکتری به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب مدیریت و هدایت پایان‌نامه دکتری

شنیدن خبر قبولی در دوره تحصیلات تکمیلی و به‌ویژه دکتری تخصصی برای هر فردی مسرت­بخش است و دریچه جدیدی را بر روی آینده علمی، شغلی و زندگی او باز می‌کند. برای دانشجویان مختلف ورود به این مرحله از تحصیل ممکن است معنای متفاوتی داشته ‌باشد. برخی آن را تداوم برنامه آموزش دوره پیش می‌دانند و بعضی ورود به مرحله­ای نوین و متفاوت از تحصیل می‌پندارند. روز اول آغاز به تحصیل گاه با استرس یا دلهره، با حجم انبوهی از سؤالات همراه خواهد ‌بود، بنابراین ظرفیتی را برای دریافت قواعد و قوانین جدید ایجاد خواهد‌ کرد. طبق تعریف دوره دکتری تخصصی یا پی اچ دی بالاترین مقطع تحصیلی آموزش عالی است که به اعطای مدرک می‌انجامد و مجموعه‌ای هماهنگ، از فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی است. هدف از این دوره، تربیت افرادی است که با احاطه یافتن به آثار علمی در یک زمینه خاص و آشنا شدن با روش‌های پیشرفته پژوهش و دستیابی به جدیدترین مبانی آموزش و پژوهش، بتوانند با نوآوری در زمینه‌های علمی و تحقیقی، در رفع نیازهای کشور و گسترش مرزهای دانش، در رشته تخصصی خود، موثر بوده و به تازه‌هایی در جهان دانش دست یابند. بسیاری از دانشجویان پیش از ورود به این مرحله تحصیلی، زمان و برنامه کاریشان توسط مشاوران تحصیلی یا والدین تنظیم می‌شد. در دوره لیسانس هم زمان تنظیم می‌شد و هم مهلت اتمام هر درس یا تکلیفی کوتاه بود. دانشجوی تحصیلات تکمیلی آن هم به‌صورت تمام وقت، ناگهان با یک زمان چند ساله مواجه می‌شود. تمام وظایف به ‌عهده خودش است و مشکلات ناشناخته­ای در برابرش وجود دارد.

ادامه...
  • ناشر انتشارات آوای قلم
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 1.98 مگابایت
  • تعداد صفحات ۱۸۴ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب مدیریت و هدایت پایان‌نامه دکتری

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



مقدمه ناشر

سپاس بیکران پروردگار را که به انسان قدرت اندیشیدن بخشید، قدرتی که در مقایسه با سایر موجودات باعث شده است که انسان هرگز به امکانات محدود خود اکتفا نکند. مکاتب الهی، انسان را موجودی کمال طلب و پویا می‎دانند که جهت گیری او به سوی خالقش می باشد.
از جمله راههای تقرب به خداوند علم است، علمی که زیبایی عقل است. علمی که در دریای بیکران آن هر ذره نشانی از آفریدگار است و هر چه علم انسان افزون گردد، تقربش بیشتر می‎شود. از این روست که به علم اندوزی و دانش آموزی توجهی بی نظیر مبذول گردیده است. اما علم آموزی به ابزاری نیاز دارد که مهمترین آن کتاب است و انتشار نتیجه مطالعات پژوهشگران و اندیشمندان پاسخگوی این نیاز خواهد بود.
جهت تحقق این امر و گام برداشتن در جهت ارتقای پایه های علم و دانش و رشد و شکوفایی استعدادها انتشار کتاب را یکی از اهداف خود قرار داده و انتظار داریم با حمایت های معنوی هموطنان گرامی بتوانیم گامهای موثر و ارزشمندی را برداریم. گرچه تلاش خواهد شد در حد دانش و تجربه اندکمان کارهایی بدون اشکال تقدیم حضورتان گردد، ولی اذعان داریم که راهنماییهای شما عزیزان می‎تواند ما را در ارتقای کیفی کتاب راهگشا باشد لذا همیشه منتظر پیشنهادات و راهنماییهای شما خواهیم بود.
در پایان از همه عزیزانی که در مراحل مختلف تهیه، تدوین و چاپ کتاب از همفکری و همکاری آن ها برخوردار بود ه ام به خصوص آقای پروفسور حمید سوری (مولف) و مهندس علی محمد خانی (مدیر فروش) سپاسگزاری نموده و موفقیت روزافزونشان را آرزومندم.

مهدی خانی
مدیر مسئول انتشارات آوای قلم

پیشکش به همسرم که با صبوری و فراهم کردن محیطی آرام نقشی اساسی در نگارش این کتاب داشت...

و یادگاری برای فرزندانم و فرزندان آن ها، همین طور تمامی کسانی که دوستشان دارم تا سعی کنند در زندگی و وظایف شغلی و اجتماعی خویش بهتر باشند...

روح پدرم شاد که می گفت به استاد 
فرزند مرا عشق بیاموز و دگر هیچ...

فصل اول: دانشجو و دوره تحصیلات تکمیلی

مقدمه

شنیدن خبر قبولی در دوره تحصیلات تکمیلی و به ویژه دکتری تخصصی برای هر فردی مسرت­بخش است و دریچه جدیدی را بر روی آینده علمی، شغلی و زندگی او باز می کند. برای دانشجویان مختلف ورود به این مرحله از تحصیل ممکن است معنای متفاوتی داشته باشد. برخی آن را تداوم برنامه آموزش دوره پیش می دانند و بعضی ورود به مرحله­ای نوین و متفاوت از تحصیل می پندارند. روز اول آغاز به تحصیل گاه با استرس یا دلهره، با حجم انبوهی از سوالات همراه خواهد بود، بنابراین ظرفیتی را برای دریافت قواعد و قوانین جدید ایجاد خواهد کرد. طبق تعریف دوره دکتری تخصصی یا پی اچ دی بالاترین مقطع تحصیلی آموزش عالی است که به اعطای مدرک می انجامد و مجموعه ای هماهنگ، از فعالیت های پژوهشی و آموزشی است. هدف از این دوره، تربیت افرادی است که با احاطه یافتن به آثار علمی در یک زمینه خاص و آشنا شدن با روش های پیشرفته پژوهش و دستیابی به جدیدترین مبانی آموزش و پژوهش، بتوانند با نوآوری در زمینه های علمی و تحقیقی، در رفع نیازهای کشور و گسترش مرزهای دانش، در رشته تخصصی خود، موثر بوده و به تازه هایی در جهان دانش دست یابند.
بسیاری از دانشجویان پیش از ورود به این مرحله تحصیلی، زمان و برنامه کاریشان توسط مشاوران تحصیلی یا والدین تنظیم می شد. در دوره لیسانس هم زمان تنظیم می شد و هم مهلت اتمام هر درس یا تکلیفی کوتاه بود. دانشجوی تحصیلات تکمیلی آن هم به صورت تمام وقت، ناگهان با یک زمان چند ساله مواجه می شود. تمام وظایف به عهده خودش است و مشکلات ناشناخته­ای در برابرش وجود دارد.
***
روز اول آغاز به تحصیل گاه با استرس یا دلهره، با حجم انبوهی از سوالات همراه خواهد بود، بنابراین ظرفیتی را برای دریافت قواعد و قوانین جدید ایجاد خواهد کرد.
***
دانشجویان پاره وقت مجبورند از لابلای وظایف روزمره شان وقتی پیدا کرده و آن را به وظایف و تکالیف دانشگاهی خود اختصاص دهند. در هر دو صورت لازم است تمهیداتی از طرف استادان راهنما اندیشیده شود تا دانشجویان فرصت استفاده بهینه از زمان را در شرایط جدید داشته باشند.
برای گروه آموزشی مربوط نیز روز اول آغاز به تحصیل دانشجویان جدید می تواند فرصتی مغتنم برای روشن کردن ذهن دانشجویان تازه وارد، ارایه انتظارات و تاکید بر مقررات آموزشی و تحصیلی قلمداد شود؛ لذا گروه نیز لازم است خود را برای این روز آماده کند. برنامه­ریزی برای جلسه­ای یکی دو ساعته و آماده کردن دفترچه­ای خلاصه از حقوق و تکالیف دانشجو در این دوره فرصت بیشتری برای تعامل مستقیم گروه، استادان و دانشجویان ایجاد می کند. گاه نیز که دانشگاه و گروه آموزشی خود اقدام به پذیرش دانشجو می کند ممکن است این مقررات برای دانشجو ارسال گردد و یا برای استفاده بر روی سایت دانشکده یا دانشگاه قرار گیرد.
***
برای گروه آموزشی روز اول آغاز به تحصیل دانشجویان جدید می تواند فرصتی مغتنم برای روشن کردن ذهن دانشجویان تازه وارد، ارایه انتظارات و تاکید بر مقررات آموزشی و تحصیلی قلمداد شود؛ لذا گروه نیز لازم است خود را برای این روز آماده کند.
***
در جلسه روز اول تحصیل معمولاً مدیر گروه به دانشجویان جدیدالورود خوش آمد می گوید، دانشجویان با یک دیگر، مسئول دفتر گروه و سایر استادان گروه آشنا می شوند. گروه با بیان انتظارات خود از دانشجویان، برخی مقررات مربوط را یادآوری می کند. این جلسه، با جلسه اختصاصی دانشجو با استاد راهنما فرق می کند و در آن به بیان نکات کلی که مورد استفاده همه دانشجویان است، پرداخته می شود. تهیه فیلم های مربوط به دانشکده یا دانشگاه همچنین جزوات و پمفلت ها و دفترچه های مربوط به وظایف و تکالیف دانشجو، امکانات و تسهیلات موجود و در اختیار دانشگاه و نمایش یا در اختیار گذاردن آن ها نیز می تواند در افزایش شناخت دانشجو نسبت به محیطی که قرار است چند سالی در آنجا کار کند نیز مفید باشد.
برگزاری تور دور دانشکده یا دانشگاه نیز در برنامه‎ریزی روز اول تحصیل می تواند بسیار موثر باشد؛ اما در شروع کار چندین مشکل وجود دارد. بنابراین لازم است دانشجویان در آغاز بینش کلی از روزهای در پیش‎رو داشته باشند.
توصیه‎هایی به دانشجویان دکترای تخصصی در ابتدای دوره
این توصیه ها برگرفته از تجربیات شخصی مولف است که به دنبال دوره های مختلف پرسش و پاسخ بین دانشجویان دوره دکتری حاصل شده است و می تواند شامل نکات دیگری نیز برای اضافه شدن باشد و گاه در گروه های آموزشی متفاوت جنبه های خاصی را نیز در بر بگیرد.
به دانشجویان خود موارد زیر را با توضیح و تبیین گوشزد کنید:

* در این دوره شما تحت مدیریت خود هستید و شخصاً مسئول پیگیری نیازهای آموزشی و پژوهشی خود می باشید.
* شما دورانی را تجربه می کنید که باید برای آن اهداف مشخصی داشته باشید. در راستای رسیدن به این اهداف برنامه منظمی طراحی نمایید.
* در این دوره لازم است به هر مفهوم یا موضوع علمی به شکلی دقیق و عمیق بنگرید.
* به طور مداوم از یک دیگر و دیگران یاد بگیرید و به یک دیگر و دیگران یاد دهید.
* تجربه‎های استادان گروه را مرور کنید و مقاله‎ها و کارهای علمی آنان را بخوانید.
* انتخاب موضوع پایان‎نامه نقطه عطف اساسی در آینده شغلی و علمی شما است. بنابراین آن را مورد توجه خاص قرار دهید.
* برای دوره دکترای تخصصی خود برنامه عملیاتی زمان بندی شده بنویسید و به اجرای آن خود را مقید بدانید.
* کار در فیلد را در برنامه آموزشی خود فراموش نکنید و به آن اهمیت ویژه دهید.
* رعایت مقررات آموزشی، التزام به اجرای برنامه های گروه و برقراری ارتباط مناسب توام با سلوک و احترام متقابل با اعضای گروه و دیگر دانشجویان فضای آموزش را بالنده­تر می کند.
* علم در محیط دانشگاهی به مثابه گنجینه‎ای است که دست‎یابی به آن نیازمند کاوش مستمر و تلاش خستگی‎ناپذیر است. تعامل خود را با استادان گروه افزایش دهید.
* مدیریت زمان را فراموش نکنید تا از فرصت خود بیشترین بهره را ببرید.
* فراموش نکنید اولویت اول کاری شما در این دوره درس خواندن است. حتی الامکان اجازه ندهید امور خانوادگی، شغلی، اوقات فراغت و مانند این ها خللی در این مهم وارد کند. هرچند لازم است مراقب سلامت جسم و روان خود باشید و زمانی مناسب را برای فعالیت های ورزشی- اجتماعی و معنوی خود اختصاص دهید.
* برای انجام پایان‎نامه خود ابتدا عرصه مورد علاقه تان را مشخص کنید و سپس به موضوع برسید. توجه داشته باشید در دنیای امروز پیدا کردن ندانسته هایی مانند سوالات پاسخ داده نشده، مسایل حل نشده و فرضیات ناآزموده بسیار دشوارتر از دست­یابی به دانسته‎های بشر است.
* در برنامه‎های آموزشی و فعالیت های فوق برنامه گروه مشارکت فعال داشته باشید. همچنین نظرات و پیشنهادات اصلاحی خود را برای مدیریت شایسته تر گروه مطرح کنید.
* برای رعایت اخلاق حرفه‎ای تمرین کنید و هنجارهای ارزشی جامعه و اصول اخلاق علمی را ارج نهید.

روند اخذ مدرک دکتری به طور اجتناب‎ناپذیری پیچیده است. دانشجویان اغلب با این تصور که تنها با مشخص کردن موضوع تحقیق، می توان مسیر مشخصی را تا پایان کار و رسیدن به نتایج مطلوب طی کرد، پژوهش خود را آغاز می‎کنند. در حالی که عدم قطعیت، جزء لاینفک فرایند دکتری است و توان تحمل ابهام از پیش‎شرط‎های یک پژوهش موفق قلمداد می‎شود. بر این نکته نیز تاکید می­گردد که تجربه دوره دکتری دارای بخش روان‎شناختی مهمی در کنار بخش عقلانی شناخته شده است.

جنبه‎های روان‎شناختی تجربه دوره دکتری

اشتیاق: اشتیاق اولیه دانشجو خود را به شکل برآوردهای بسیار جاه طلبانه ای از آنچه که دانشجویان می توانند در طول سال اول انجام دهند، بروز می دهد. با گذشت زمان، دانشجو دچار استرس های ناشی از محدودیت های زمانی و یکنواختی تمرکز بر یک مسئله ویژه برای یک دوره خاص می شود.

انزوا: بعد از مدتی درگیر شدن با موضوع تحقیق، دانشجو در می یابد که برای گرفتن مدرک دکتری چه کارهایی نباید انجام دهد. به طور کلی، چنان چه دانشجو از برنامه زمان بندی خود عقب بیفتد، احساس ناامیدی می کند. دانشجویان باید برای پیشگیری از آن که دچار انزوا گردند به تبادل فکری با سایر هم کلاسی های خود بپردازند. لازم است که تاکید کنیم که اگرچه انزوای ذهنی یکی از اجزای لازم و مطلوب یک تحقیق موفق است اما نیازی نیست که این جزء با انزوای اجتماعی یا عاطفی همراه باشد و دانشجو خود را در معرض آسیب روانی قرار دهد.
***
دانشجویان باید برای پیشگیری از آن که دچار انزوا گردند به تبادل فکری با سایر هم کلاسی های خود بپردازند.
***
افزایش علاقه به کار: با افزایش اعتماد به نفس دانشجویان و استقلال تدریجی آن ها از اساتید راهنمایشان، آن ها بیشتر درگیر کار خود می شوند که نشات گرفته از علاقه ذاتی آن ها به کار است. وقتی یاد گرفتید که چگونه نتایج پژوهش خود را تفسیر کنید، آن­گاه متوجه خواهید شد که با بروز مشکلات، به جای رفتن نزد استاد راهنما در جهت گرفتن راهنمایی، می توانید خود با آن دست و پنجه نرم کنید. وقتی که چنین اتفاقی برایتان رخ داد، خواهید فهمید که به شدت جذب کار خود شده اید و مسایل پیش رو مستلزم زمان و توجه بیشتری از طرف شما می باشد. گاه در ماه های پایانی کار، آن چنان دانشجو جذب کار تحقیقاتی خود می شود که گرایش طبیعی وی به هر کاری جز پایان نامه اش کم می شود و پایان نامه به مهم ترین بخش زندگی اش تبدیل می گردد. گاه حضور کم رنگ استاد راهنما باعث رشد استقلال فردی دانشجو می گردد.

انتقال وابستگی از استاد راهنما به کار: با بیشتر شدن وابستگی و درگیری دانشجو به کار، نیاز به تایید خارجی کمتر می شود. در واقع ملاقات دانشجو با استاد راهنما فرایندی مانند شیر گرفتن نوزاد از شیر مادر است بنابراین فرآیندی تدریجی است و به مرور زمان دانشجو مستقل تر می شود. معمولاً دانشجو در ابتدای راه، به دنبال بازخورد سریع است و از پرسیدن هراس دارد. رشد استقلال با کاهش وابستگی و افزایش اعتماد به نفس و احساس امنیت دانشجو همراه است. استاد راهنما، پیشرفت کار دانشجو را از روی خروجی کار وی ارزیابی می کند. بعضی از اساتید راهنما ترجیح می دهند که دانشجو عمدتاً خودش به روی پروژه خود کار کند و این را تمرین بهتری برای کار او در آینده، یعنی زمانی که مجبور است به تنهایی بر مشکلات فایق آید می دانند. این موضوع را می توان با نقش راهنمای اطلاعات شهری در برخورد با گردشگران مقایسه کرد. در شهرهای توریستی معمولاً گیشه هایی (مانند از من بپرسید) توسط شهرداری ها تدارک دیده شده که افراد را در پیدا کردن آدرس ها راهنمایی می کنند. بدیهی است هیچ کدام از راهنمایی کنندگان دست گردشگران را نگرفته و به مقصد نمی رسانند بلکه با ارایه کلید واژه هایی آن ها را تا رسیدن به مقصد نهایی راهنمایی می کنند. یعنی خود فرد سوال کننده از طریق این راهنمایی ها به مقصد می رسد.
***
رشد استقلال با کاهش وابستگی و افزایش اعتماد به نفس و احساس امنیت دانشجو همراه است.
***
ملامت و خستگی: دانش­آموختگان تقریباً در نیمی از دوره تحقیق خود احساس سردرگمی، ملامت و خستگی می­کنند. سندرم دور خود چرخیدن توسط بسیاری از دانشجویان تجربه شده و گروهی از اساتید و دانشجویان از آن به عنوان بخشی از تجربه دوران تحقیق خود یاد کرده­اند. یک نواختی و تکرار مداوم تمرکز روی یک چیز برای مدت زمان نسبتاً طولانی اغلب امری کاملاً عادی است. ظاهراً دور خود چرخیدن و متمرکز شدن روی یک موضوع برای مدتی طولانی، بخش لاینفکی از آموختن نحوه منظم شدن تحقیق و نحوه اداره و مدیریت کار پایان نامه است.

سرخوردگی: با پیشرفت کار، ایده های جدیدی درباره نحوه دنبال کردن نتایج آنچه قبلاً انجام شده، مدام به ذهن خطور می کند. دنبال کردن برخی از این دریچه های جدید بسیار اغواکننده است؛ اما اگر می خواهید که برنامه تحقیق خود را سر موقع تمام کنید، باید روی موضوعی که در دست دارید، تمرکز کنید و از هرگونه کار جانبی پرهیز کنید. ملموس تر شدن موضوع اصلی به طرز فزاینده­ای ناامیدکننده است. ناتوانی در دنبال کردن نتایج، منشا اصلی نارضایتی و سرخوردگی بسیاری از دانشجویان در طول انجام پایان نامه است. مواظب باشید که این احساسات و واکنش های معمول در برابر آنچه که به یک کار مکانیکی و تکراری تبدیل شده است، شما را از ادامه کار باز ندارد. در چنین مواقعی به سراغ مباحث دیگر بروید و مجموعه ای از ایده هایی که از تلاشتان منشعب می شود را کشف نمایید. تنها با درک نیاز به دقیق بودن و قادر به محدود نمودن خود در یک مسیر مشخص است که می توانید به مقصد برسید.

کاری که باید تمام شود: برای بسیاری از دانشجویان دکتری فکر کردن بر حسب هدف یا کار ناتمامی که باید تمام شود، از اهمیت بالایی برخوردار است. دانشجویان باید این مهم را به خاطر داشته باشند که برای تمام کردن کاری که شروع کرده­اند، بیشتر پشتکار لازم است نه استعداد.

رضایت مندی: بعد از ارایه پایان نامه برای دفاع، یک دوره اضطراب و انتظار تا اعلام نتایج وجود دارد که باید دانشجو این دوره را تحمل کند. در این دوره دانشجو دیگر با پایان نامه سروکار ندارد و نوعی شکاف در زندگی خود حس می کند. بار سنگینی از روی شانه های او برداشته شده است؛ اما با توجه به این مهم که هنوز کار تماماً پایان نیافته تا حدودی احساس رضایتمندی و سبکی می کند.
***
دانشجویان باید این مهم را به خاطر داشته باشند که برای تمام کردن کاری که شروع کرده­اند، بیشتر پشتکار لازم است تا استعداد.
***
انجام کار تکراری: یک اضطراب مداوم برای بسیاری از دانشجویان دکتری این است که فرد دیگری مقاله­ای در خصوص همین موضوع منتشر کرده باشد. اگرچه ممکن است دیگران از روش مشابهی استفاده کرده و به نتایج مشابهی دست یابند. دانستن این که محقق دیگری پیش تر کار شما را انجام داده است می تواند خیلی مایوس کننده باشد. این فرد ممکن است کیلومترها از شما دور بوده و به زبان دیگری کار کرده باشد. رسیدن محققان مختلف به نتایج مشابه در یک زمان امری تصادفی و نادر نیست. وقتی تحقیقات مشابهی منتشر می شوند، بسیاری از دانشجویان فکر می کنند که کار طاقت فرسایشان عبث و بیهوده بوده است. حتی اساتید راهنما نیز نسبت به موقعیت کار دانشجویشان بعد از این اتفاق مردد می شوند. نیازی به نگران شدن نیست، شما وقت خود را تلف نکرده­اید. اگر در جریان کار روی پایان نامه متوجه شدید تحقیق شما شبیه یک کار منتشر شده است اما نتایج متفاوت هستند، مایوس نشوید، می توانید این اتفاق را یک فرصت تلقی کرده و این طور فکر کنید که تماس با مولف آن کار و گفتگو با او می تواند به پیشرفت و بهبود تحقیق هر دوی شما کمک کند.
***
بدترین چیزی که ممکن است اتفاق بیفتد، این نیست که یک نفر دیگر مقاله ای را در حیطه کاری شما و شبیه کارتان منتشر کند، بلکه این است که فردی این کار را انجام دهد و شما از آن اطلاعی نداشته باشید.
***
اگر کار شما شبیه یک کار منتشر شده باشد و نتایج هر دو تحقیق نیز با هم سازگار هستند، آنگاه این فرصت را خواهید داشت تا آن یافته ها را پشتیبانی کنید و به کار جدید اعتبار بیشتری بدهید. ممکن است بخواهید این کار را از طریق انتشار سریع تحقیق خود انجام دهید. چه یافته های شما کار منتشر شده را تایید کنند و چه آن را رد کنند، کار شما کماکان برای آن چه در آینده در زمینه تحقیقاتی رخ می دهد، مفید خواهد بود. بدترین چیزی که ممکن است اتفاق بیفتد، این نیست که یک نفر دیگر مقاله ای را در حیطه کاری شما و شبیه کارتان منتشر کند، بلکه این است که فردی این کار را انجام دهد و شما از آن اطلاعی نداشته باشید. آنچه برای شما به عنوان یک دانش­آموخته اهمیت دارد، این است که نسبت به دستاوردهای رشته خود و آخرین یافته­های آن آگاه باشید.

جنبه­های عملی تجربه دوره دکتری

جنبه­های روان شناختی فرایند دریافت مدرک دکتری به طور مداوم و اغلب در قالب چرخه­های مکرر در سراسر دوره تحقیق وجود دارند. اکنون باید به سراغ کارهای مفهومی و عملی لازم برای کسب مدرک دکتری برویم. در ابتدا فهرست وار به معرفی جنبه های عملی پایان نامه می پردازیم و در ادامه به تفضیل پیرامون آن ها سخن خواهیم گفت.

مدیریت زمان: از آنجا که کارهای دوره دکترای شما باید در یک مدت محدود انجام شوند، لذا زمان بندی و مدیریت زمان در موفقیت تاثیر بسیار مهمی دارد. نمودار زیر یک مدل پیشنهادی برای قالب پایان نامه است که البته در رشته های مختلف اندکی متفاوت است. این نمودار نوعی برنامه ریزی را نشان می دهد که باید در کنار استاد راهنما انجام پذیرد. هدف این نمودار کاهش حوزه های عدم قطعیت از چپ به راست است.
***
از آنجا که کارهای دوره دکترای شما باید در یک مدت محدود انجام شوند، لذا زمان بندی و مدیریت زمان در موفقیت تاثیر بسیار مهمی دارد.
***
کادر ۱: نمونه‎ای از یک برنامه زمان محور



بدیهی است که حرکت در یک مسیر مستقیم، انتظار واقع گرایانه ای نیست. ممکن است برنامه متوقف شود یا نیاز شود مراحل قبلی بازبینی گردد. ممکن است یک مرحله دور زده شود و مرحله ای دیگر جایگزین گردد. اگر چه بدنه اصلی آنچه که در پایان نوشته می شود، مشخص است، اما دانشجو باید در تمام مراحل تحقیق به شکل مستمر بخواند و بنویسد زیرا نوشتن جزء لاینفک تحقیق است. ممکن است در آن واحد در چند بخش از نمودار کار کنید. دلیل عمده، عمل بر طبق یک برنامه زمان بندی نظیر این نمودار آن است که می توانید فعالیت خود را در یک چارچوب قرار دهید.
***
دانشجو باید در تمام مراحل تحقیق به شکل مستمر بخواند و بنویسد زیرا نوشتن جزء لاینفک تحقیق است.
***
نحوه عملی مهار استرس: آنچه از آن به عنوان استرس یاد می شود به دو حالت اطلاق می گردد. اولین حالت آن اضطراب تسهیل کننده یا فشار مثبت است که نبود آن باعث می شود موفقیت چندانی کسب نگردد. این نوع استرس برای فعال کردن آدرنالین و کمک به دانشجو برای انجام کارها لازم است. حالت دیگر استرس اضطراب تضعیف کننده یا فشار منفی است که منظور رایج از استرس هم از این نوع است. نشانه های این حالت استرس عبارتند از خشکی دهان، عرق کردن، ضربان قلب، حملات ناشی از ترس، اختلالات خواب و نگرانی مداوم در مورد مشکلات است. استرس همچنین ممکن است موجب حساسیت های پوستی در نقاط مختلف بدن، سردرد و احساس خستگی عمومی گردد. این مسایل باعث می شود که فرد تصور کند تسلطی بر امور ندارد و نمی تواند پیشرفتی در کار خود داشته باشد.
داشتن فهرستی از کارهایی که باید انجام گیرد، اولویت بندی آن ها و تعریف اهداف کوتاه مدت به کاهش سردرگمی و استرس کمک می کند. البته بعضی از عوامل ایجادکننده استرس تحت کنترل شما نیست و شما مجبورید صبر کنید تا فرد دیگری کاری در خصوص آن ها انجام دهد. فهرست این امور را تهیه و به اشخاص مربوطه یادآوری نمایید.
***
داشتن فهرستی از کارهایی که باید انجام گیرد، اولویت بندی آن ها و تعریف اهداف کوتاه مدت به کاهش سردرگمی و استرس در انجام پایان نامه کمک می کند.
***
باز تعریف اهداف بلند مدت و کوتاه مدت: اگر برای خود اهداف کوتاه مدت تعریف کنید، نیاز کمتری به تایید منابع بیرونی مانند استاد راهنما خواهید داشت. وجود ساختار گام به گام در کار، منجر به بروز اطلاعاتی درباره پیشرفت کار می گردد که می توانید آن ها را به راحتی تفسیر کنید. در این صورت تنها کیفیت کار است که باید توسط استاد راهنما مورد ارزیابی واقع شود. چنان چه موفق نشدید کار خود را در زمان پیش­بینی شده انجام دهید به دنبال علت آن باشید. معمولاً دانشجویان دکتری به تدریج در می­یابند که پیشرفتشان آهسته تر از حد انتظارشان است. این واقعیت به تدریج به ارزیابی مجدد آنچه که ممکن است در واقعیت به دست بیاید، منجر می شود. وقتی چنین اتفاقی در سایه تعیین اهداف کوتاه مدت رخ داد، اهداف بلند مدت مرتبط را نیز می توان تعدیل کرد. وقتی می دانید قرار است چه کاری را در آینده نزدیک انجام دهید، دیگر تعیین اهداف دورتر چندان دشوار نیست. با حرکت در مسیر اهداف کوتاه مدت، اثر اهداف بلند مدت نزدیک تر شوند یا نشوند، به این بیندیشید که می خواهید به چه دست یابید.

خود یاری و گروه­های پشتیبانی همکاران: دوران انجام تحقیق دکتری اغلب به صورت یک زمان تنهایی و انزوا تجربه می شود. اگر دانشجو بتواند برنامه خود را طوری تنظیم نماید که مرتباً با افرادی در شرایط مشابه خود ملاقات کند، این ملاقات ها هم منجر به کمک به خود دانشجو و هم کمک به افراد ملاقات شونده می گردد. شاید این امکان به صورت چهره به چهره برای شما مهیا نباشد اما می توانید از طریق شبکه های مجازی علمی در حیطه تخصصی خود چنین محیطی را برای خود فراهم آورید.

برنامه پیشنهادی برای دوره دکتری تخصصی

طبق مقررات آموزشی حداکثر مدت مجاز تحصیل در دوره دکتری ۹ نیم سال یا ۵ /۴ سال است.
مانند سایر مقاطع، استادان و دانشجویان با مراجعه به آیین‎نامه آموزشی که برای هر رشته تدوین شده است، نسبت به فهرست دروس و منابع پیشنهادی آگاهی می‎یابند. در این آیین نامه ها علاوه بر قوانین و مقررات آموزشی به قوانین پ‍‍ژوهشی نیز پرداخته شده است. به ویژه به دانشجویان توصیه می‎شود که حتماً با مراجعه به مدیر گروه مربوطه، به مطالعه آیین‎نامه های مرتبط بپردازند.

برنامه کلی دوره دکتری: تربیت دانشجوی دکتری با طیف گسترده‎ای از مهارت‎های اجرایی در سطح آموزش عالی، مشاغل دانشگاهی و مشاغل خصوصی در علوم مربوط است. علاوه بر این که دانشجوی دکتری باید تبدیل به متخصصی حرفه‎ای در عرصه مربوط به خود گردد، دانشجوی دکتری موفق باید تجربه و صلاحیت لازم برای شرکت در طراحی پروژه‎های تحقیقاتی، سوال های روش‎شناسی، ارتباط ها و مهارت‎های اجتماعی و عمومی را نیز کسب نماید. رسیدن به مرحله قضاوت و ارزشیابی یا به نوعی به اجتهاد رسیدن در رشته تخصصی تحصیلی باید هدف نهایی آموزش دانشجوی دکترای تخصصی باشد.
همچنین دانشجویان دکتری باید تدریس در مقاطع پایین‎تر، ارایه مقاله به صورت سخنرانی یا پوستر در همایش ها مربوط به مجامع دانشگاهی و غیردانشگاهی و کنفرانس در سطح بین المللی و ملی را در این دوره تجربه کنند. یکی دیگر از برنامه‎های مهم در این دوره توصیه به گذراندن فرصت مطالعاتی ۶ ماهه است تا بدین وسیله محیط پژوهشی بین المللی را تجربه کنند. خوشبختانه چنین مقرراتی در آیین نامه دکترای تخصصی دانشگاه های کشور دیده شده است.
***
رسیدن به مرحله قضاوت و ارزشیابی یا به نوعی به اجتهاد رسیدن در رشته تخصصی تحصیلی باید هدف نهایی آموزش دانشجوی دکترای تخصصی باشد.
***

عناصر برنامه ­دوره دکتری

هدف از پذیرش دانشجوی دکتری، دست‎یابی به یک پارچگی بین پژوهش گروه و پروژه های پژوهشی که در شبکه­ گسترده­تری مطرح شده و یا اعضای گروه درگیرند، است. پیشنهاد می­شود که تکنسین‎ها یا کارشناسانی نیز در گروه یا دانشکده مشغول به کار باشند تا در وقت نیاز به عنوان اهرم هایی در اختیار دانشجویان دکتری قرار گیرند. همبستگی بین برنامه دوره دکتری و زندگی علمی روزانه گروه به عنوان یک فرایند دوطرفه پیش­بینی شده است.

استاد راهنما: استاد راهنما، راهنمایی پایان نامه دکتری و اطمینان از این که دانشجو فرایند آموزش های دوره پژوهشی منطبق با ملزومات مورد نیاز برای کسب درجه دکتری را گذرانده، بر عهده دارد. در صورت نیاز می توان استاد راهنمای دوم هم اختیار کرد. استاد راهنمای دوم را می توان از اساتید داخل دانشکده یا بیرون دانشکده انتخاب نمود. استاد راهنما به طور متوسط دو تا سه سال برنامه پژوهشی دانشجو را ارزیابی می کند. مسئولیت مشترک استاد راهنما و دانشجو، کار بر روی یک مطالعه ویژه و در صورت نیاز تجدید نظر است. در بیشتر گروه ها، دانشجو با توجه به علاقه خود و تخصص استادان گروه، استاد راهنمای خود را انتخاب می کند. پیشنهاد می شود برای اینکه دانشجو دو سه سال خوب را سپری کند به روحیه و عادت اخلاقی استاد راهنما توجه داشته باشد.
***
برای این که دانشجو دوره دکتری را به خوبی سپری کند باید به روحیه و عادات اخلاقی استاد راهنما توجه داشته باشد.
***
شرکت در سمینار: شرکت در سمینارهای دانشجویان ارشد برای دانشجویان دکتری الزامی است. به علاوه، هر دانشجوی دکتری باید کار پایان نامه خود را حداقل در قالب دو یا سه سمینار ارایه دهد. اولین سمینار باید پیرامون جزئیات طرح پژوهشی باشد، دیگری به طرح آنالیزهای اصلی، نقشه پژوهشی، تحلیل های تجربی یا سیر تکاملی تئوری ها اختصاص یابد. سمینار سوم هم زمانی که کار پایان نامه به پایان رسیده و قبل از دفاع پایانی، برگزار گردد. استاد راهنما و استادان مشاور موظف اند در این سمینارها شرکت نمایند، دانشجوی مورد نظر می تواند از افرادی که در فیلد مربوطه صاحب نظر هستند اگر چه بیرون از دانشکده باشند، برای شرکت در بحث دعوت نماید.
پیشنهاد می­شود در برنامه سمینارها، از سخنرانان بیرون از گروه به عنوان میهمان استفاده گردد، انتظار می­رود که دانشجویان دکتری در برنامه سمینارها مشارکت فعال داشته باشند و تعامل با این گونه اساتید را به ویژه در زمانی که قرابت موضوعی یا علمی بیشتری با آن ها احساس می کنند افزایش دهند. آشنایی با کسانی که در عرصه مورد پژوهش دانشجو کار می کنند و شناساندن خود به ایشان چه در حوزه داخلی چه بین المللی می تواند در ارتقاء دانش دانشجو و بالندگی بیشتر کار او بسیار موثر باشد.
***
تاکید می‎شود که دانشجویان فرصت شش ماهه مطالعاتی خارج از کشور را سپری نمایند. گذراندن این دوره با کسب تجربه ارزنده‎ای همراه خواهد بود که نه تنها به زندگی علمی به عنوان دانشجو یا استاد بلکه در زندگی روزمره وی نیز موثر خواهد بود.
***
تدریس همزمان با گذراندن دوره دکتری: تدریس دانشجویان دکتری سه کارکرد سودمند خواهد داشت. اولاً اساتید پرکار دانشگاه، کمکی را که می خواستند به دست می آورند. ثانیاً، دانشجویان لیسانس به مدرسین مشتاق و جدیدترین اطلاعات دست می یابند. از همه مهم تر دانشجویان دکتری مهارت تدریس کسب می کنند که به رشد و توسعه آن ها برای مشاغل دانشگاهی پس از اخذ درجه دکتری نیاز دارند. بنابراین از تدریس در دوره دکترای خود استقبال کنید. معمولاً برخی گروه های آموزشی امکان تدریس دانشجو را در نیمسال سوم تحصیل به بعد یا پس از امتحان جامع فراهم می کنند.
به عنوان یک بخش تفکیک‎ناپذیر از دوره دکتری، کسب تجربه تدریس یا دیگر صورت‎های برقراری ارتباط مستقیم کلامی با شنوندگان است. این تجربه می‎تواند با آموزش به دانشجویان ارشد در موضوع مرتبط با پایان نامه دانشجوی دکتری نیز حاصل گردد. از دیگر شکل­های آن می‎توان به ارایه نتایج کار دانشجوی دکتری به صورت سخنرانی یا برگزاری دوره‎های آموزشی اشاره داشت.
***
آشنایی با کسانی که در عرصه مورد پژوهش دانشجو کار می کنند و شناساندن خود به ایشان چه در حوزه داخلی چه بین المللی می تواند در ارتقاء دانش دانشجو و بالندگی بیشتر کار او بسیار موثر باشد.
***

مسئولیت­های دانشجوی دکتری

دانشجوی دوره دکتری باید به طور تمام وقت به تحصیل بپردازد و مسئولیت نظارت و کنترل حضور تمام وقت دانشجو به عهده گروه آموزشی مربوط است. معمولاً در دانشگاه­ها (دانشگاه های علوم پزشکی در داخل کشور) به دانشجویان دکتری تعدادی ساعت-کار پرداخت می شود. ساعت- کار پرداختی معمولاً توسط گروه آموزشی مربوطه مشخص می شود. انتظار می رود دانشجو در طول نیم سال ۴ ساعت در هفته تدریس داشته باشد و یا این که معادل آن در برنامه‎های پژوهشی دانشجویان کارشناسی یا کارشناسی ارشد همکاری نماید. ساعت­های باقیمانده باید به مشارکت در پژوهش مرتبط با حوزه تحقیقاتی وی، سایر حوزه­ها مانند همکاری در طرح­های پژوهشی، تحریر، سازماندهی سمینارها، سخنرانی­ها، دوره­ها یا کارگاه های آموزشی اختصاص یابد. با توافق مدیر گروه، دانشجویان دکتری می توانند راهنمایانی برای دانشجویان جدیدالورود باشند.
***
امام صادق (ع): در پیشگاه کسی که از او دانش می آموزید فروتن باشید.
***

امتحان جامع

دوره دکتری به دو مرحله آموزشی و پژوهشی تقسیم می شود:
مرحله آموزشی از زمان پذیرفته شدن دانشجو در امتحان ورودی آغاز و به امتحان جامع ختم می شود. طول مدت مجاز مرحله آموزشی، ۲ تا ۵ نیم سال تحصیلی است. حداقل نمره قبولی در هر درس ۱۴ از ۲۰ است. در صورتی که نمره دانشجو در یک درس کمتر از ۱۴ باشد، باید آن را تکرار کند. در هر حال معدل کل دانشجو در دوره دکتری نباید از ۱۵ کمتر باشد.
***
با برگزاری امتحان جامع استاد راهنما و سایر اعضای کمیته پایان نامه می خواهند مطمئن شوند که دانشجوی دکتری از دانش، معلومات و زمینه علمی کافی در رشته مورد نظر برخوردار بوده و به عنوان یک شخصیت علمی مستقل قادر به فعالیت علمی و تحقیقاتی خواهد بود.
***
مرحله پژوهشی پس از مرحله آموزشی (حداکثر تا یک نیم سال تحصیلی پس از قبولی در امتحان جامع) آغاز و با تدوین پایان نامه و دفاع از آن پایان می پذیرد.
امتحان جامع دوره دکتری تخصصی در واقع نقطه عطفی برای گذر از مرحله آموزشی به دوره پژوهشی است. دانشجویی که برای دوره دکتری ثبت نام می کند، بسته به میزان دروس مورد نیاز رشته، موظف است بین ۱۲ تا ۳۰ واحد درسی را با نظر استاد راهنما مطابق برنامه مصوب شورای عالی برنامه ریزی در مدت مجاز دوره، با موفقیت بگذراند. امتحان جامع دوره دکتری (candidacy exam) در بیشتر دانشگاه های معتبر دنیا از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و حتی شاید مهم ترین بخش در دوره تحصیلات دکتری یعنی حتی مهم تر از دفاع از پایان نامه باشد. به نظر می رسد دلیل اصلی این کار سنجش میزان دانش دانشجو در زمینه تحصیلی باشد و اگر او در حد کافی اطلاعات جامع راجع به رشته خود کسب کرده بود اجازه ورود به بخش تحقیقات را کسب کند. تا زمانی که دانشجو موفق به گذراندن این امتحان نشده است واجد شرایط کاندیدا شدن برای دکتری نیست. در واقع با برگزاری امتحان جامع استاد راهنما و سایر اعضای کمیته پایان نامه می خواهند مطمئن شوند که دانشجوی دکتری از دانش، معلومات و زمینه علمی کافی در رشته مورد نظر برخوردار بوده و به عنوان یک شخصیت علمی مستقل قادر به فعالیت علمی و تحقیقاتی خواهد بود.
هدف از برگزاری آزمون جامع کسب اطمینان از قابلیت های علمی دانشجو، توانایی برخورد اصولی با مسائل و داشتن روحیه علمی و برخورداری از قوه ابتکار و قابلیت های پژوهشی است.
معمولاً در نیمسال چهارم امتحان جامع برگزار می گردد. این امتحان با صلاحدید گروه در دو مرحله کتبی و مصاحبه انجام می گیرد. در امتحان کتبی معمولاً در مدت دو روز دانشجویان به سوالاتی که مشتمل بر ۳ تا ۵ عنوان درسی گذرانده شده است، پاسخ می دهند. در مصاحبه نیز دانشجویان معمولاً باید پاسخگوی سوالات کلی که از طرف استادان گروه و یک یا دو استاد که از بیرون گروه دعوت شده اند و طرح می شوند باشند. در این بخش علاوه بر توان علمی دانشجو، نحوه پاسخگویی دانشجو نیز مورد ارزیابی قرار می گیرد.
***
هدف از برگزاری آزمون جامع کسب اطمینان از قابلیت های علمی دانشجو، توانایی برخورد اصولی با مسائل و داشتن روحیه علمی و برخورداری از قوه ابتکار و قابلیت های پژوهشی است.
***
هر دانشجویی در صورت عدم قبولی در این امتحان معمولاً یک بار دیگر برای آماده شدن و شرکت در امتحان فرصت خواهد داشت و چنانچه بار دوم نیز قبول نشود از دانشگاه اخراج می شود. به خاطر همین است که این امتحان تا این حد برای دانشجویان اهمیت دارد و به همین علت آنان با مطالعه طاقت فرسا سعی می کنند از مردود شدن و اخراج پیشگیری کنند.
همان گونه که گفته شد امتحان جامع در دو مرحله انجام می گیرد. مرحله اول امتحان کتبی و مرحله دوم امتحان شفاهی است. ارزش آزمون های کتبی و شفاهی به ترتیب ۷۰ و ۳۰ درصد نمره نهایی است و میانگین کل نمرات دانشجو در آزمون جامع نباید از ۱۵ کمتر باشد.
امتحان شفاهی توسط کمیته ای متشکل از سه استاد پس از قبولی در امتحان کتبی برگزار می شود. ترکیب این کمیته شامل استاد راهنما و دو استاد دیگر به تشخیص کمیته تحصیلات تکمیلی طی فرم درخواست مجوز تعیین می شود. این امتحان حداکثر به فاصله دو هفته پس از امتحان کتبی انجام می شود. هر دو مرحله در نیم سالی که امتحان جامع ثبت نام شده انجام می گیرد و نتیجه آن در مهلت تعیین شده در هر نیمسال به آموزش دانشگاه ارسال می شود.
بعد از گذراندن امتحان جامع به دانشجوی دکتری بیشتر کاندیدای دکتری (PhD candidate) می گویند. بعد از گذراندن موفق این امتحان دانشجو نامزد پی اچ دی شده و خود را برای آغاز رسمی پایان نامه خود آماده می کند.
آیین نامه امتحان جامع دوره های دکتری تخصصی رشته های علوم پایه پزشکی و بهداشت در قسمت پیوست این کتاب آمده است.
***
گاندی: هدف همواره از ما دور می شود، هرچه به پیشرفت های بزرگ تری نایل آییم، بیش تر به هدف ارزشی خود پی می بریم. شادمانی در تلاش نهفته است نه در دستیابی به هدف. تلاش تمام و کمال، عین پیروزی است.
***

پیشگفتار نویسنده

طی چند سال اخیر با توجه به افزایش تقاضای تحصیل در دوره دکتری تخصصی و از طرفی پاسخ به نیاز کشور افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو شتاب گرفته است. البته این افزایش تعداد دانشجو موافقان و مخالفانی دارد که جای بحث آن در این نوشته نیست. از طرفی تعداد اعضای هیئت علمی دانشگاه ها نیز با ورود اساتید جوان بیشتر شده و در غالب موارد همین استادان جوان می بایست راهنمایی دانشجویان دکتری را بر عهده بگیرند. متاسفانه در دوره تحصیل چه در داخل و چه خارج کشور، برای مدیریت و هدایت دانشجوی دکتری هیچ گونه آموزشی به دانشجویان که در آینده شغلی خود به عنوان استاد مجبورند عهده دار این مهم باشند داده نمی شود و در پاره ای موارد براساس تجارب خام و سلیقه شخصی، این گونه راهنمایی ها انجام می شود. البته همیشه نتیجه رضایت بخش نیست و بارها شاهد سردرگمی استاد یا دانشجو و گاه هر دو بوده و نتیجه هم معمولا قابل قبول و موفقیت آمیز نیست.
بر پایه بررسی نگارنده تا کنون در کشور هیچ کتابی نیز در این زمینه نگاشته نشده یا به نشر نرسیده است. نخستین کارگاه کشوری در این خصوص نیز در سال ۱۳۹۱ در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی برگزار شد و پاسخ مناسبی از طرف شرکت کنندگان دریافت شد. در این کارگاه دوست و همکار دیرینه ام مرحوم دکتر صالح زاهدی اصل استاد فیزیولوژی هم در کنار ما به عنوان مدرس حضور داشتند که در اینجا لازم می دانم به روان پر فتوحش درود فرستاده از خداوند والا برایش طلب آمرزش کنم. تجربه آن کارگاه های آموزشی و مطالعات چند ساله با عنایت به نیازی که برای این موضوع احساس می شد بهانه ای برای نگارش کتاب حاضر شد. بدیهی است این کتاب خالی از خطا نیست ولی به عنوان اولین تجربه در این موضوع امیدوارم مورد استفاده اساتید، دانشجویان و دانش پژوهان کشور قرار گیرد. از اساتید ارجمند تقاضا دارم نقطه نظرات اصلاحی خود را به مولف منعکس کنند تا اگر عمری بود در ویرایش های بعدی از نظرات ارزشمند این عزیزان استفاده کنم.
گرچه این کتاب توسط یک نفر متخصص در حوزه علوم پزشکی نوشته شده است اما بسیاری از موضوعات و مندرجات آن برای کلیه اساتید و دانشجویان دکتری کاربرد داشته و قابل تعمیم است. امیدوارم با آموخته های به دست آمده در این تلاش، موضوع آموزش و یاددهی شیوه هدایت و مدیریت دانشجوی دکتری در کشور مورد عنایت مسئولان و برنامه ریزان آموزشی کشور به خصوص معاونت های محترم آموزشی وزارت بهداشت، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری همین طور سایر موسسات علمی و دانشگاه های غیردولتی قرار گیرد.
در نگارش این کتاب دوستان و همکاران ارزشمندی به مولف کمک کردند که لازم می دانم از ایشان سپاسگزاری کنم. خانم ها دکتر معصومه آباد و سویل حکیمی و سهیلا خداکریم همین طور آقایان دکتر احمدرضا یزدانبخش، یدالله محرابی و افشین زرقی، یاور و مشوق اینجانب در نگارش، اصلاح و انتشار این کتاب بوده اند.

پروفسور حمید سوری
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

نظرات کاربران درباره کتاب مدیریت و هدایت پایان‌نامه دکتری