فیدیبو نماینده قانونی سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب روش‌شناسی در بیوسیستماتیک جانوری

کتاب روش‌شناسی در بیوسیستماتیک جانوری
اصول مطالعات میدانی و آزمایشگاهی جنوده‌شناسی

نسخه الکترونیک کتاب روش‌شناسی در بیوسیستماتیک جانوری به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۵,۴۰۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب روش‌شناسی در بیوسیستماتیک جانوری

اساس مطالعات بیوسیستماتیک جانوری، تهیه‌ی نمونه‌های جانوری مورد مطالعه از طریق نمونه‌برداری است. نمونه‌برداری مناسب، نیاز به شناخت محل، آشنایی با روش کار، دسترسی به امکانات نمونه‌برداری و لوازم نگهداری از نمونه‌ها دارد. همکاری دستگاه‌های اجرایی با محققان بیوسیستماتیک جانوری، همچنین تقویت بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری در تولید انبوه وسایل نمونه‌برداری و ایجاد زیر‌ساخت‌های تحقیقاتی مانند موزه‌های اسنادی تاریخ طبیعی توسط مسئولان در حل مشکلات دستگاه‌های اجرایی، جانور‌شناسان، کارشناسان محیط زیست و رشد مطالعات میان‌رشته‌ای اهمیت اساسی دارد. هدف به‌دست‌آوردن نمونه‌های مورد نظر برای استفاده در شناسایی زیای جوندگان منطقه مورد مطالعه، بررسی بیوسیستماتیکی تغییرات درون‌جمعیتی و بین جمعیتی آنها به‌منظور شناخت گونه‌ها است. گرد‌آوری اطلاعات اقلیمی، جغرافیایی و بوم‌سپهری مناطق مورد مطالعه بخشی از اطلاعات میدانی است که در تحلیل نهایی از وضعیت تنوع گونه‌ای هر منطقه و گونه‌شناسی آن نقش اساسی دارد. جوندگان، پستاندارانی بسیار حساس هستند و نمونه‌برداری از آنها مستلزم آشنایی با پردازه آنها است. از آنجاکه دستیابی به این اطلاعات پرهزینه و وقت‌گیر است، لازم است برنامه‌ مدوّن برای هر نمونه‌برداری، شامل داشتن برنامه تحقیقاتی، بر‌آورد پیشینی مدت زمان نمونه‌برداری، هزینه و حدود اجرای آن داشته باشید. هر نمونه‌‌برداری می‌تواند برای مطالعه جمعیت‌ها، زیرگونه‌ها، گونه‌ها‌ی مناطق مختلف ویا شناخت زیای یک منطقه باشد.

ادامه...

بخشی از کتاب روش‌شناسی در بیوسیستماتیک جانوری

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

جرد ایرانی (Meriones persicus)
جرد ایرانی در مناطق کوهستانی و تا ارتفاع حدود ۲۲۵۰ متر و در بین صخره ها زندگی می کند. سوراخ های آن ها دارای چندین دهانه ورودی است و عمق سوراخ های آن ها حدود یک متر است (شکل ۱۳-۱).
رت قهوه ای (Rattus norvegicus)
لانه زیرزمینی رت قهوه ای دارای عمق متغیر است (شکل ۱۴-۱).
موش ورامین (Nesokia indica)
موش ورامین عمدتاً در مناطق مرطوب، حاشیه جویبارها، سد ها و همچنین در مناطق استپی حتی داخل تنه ی درختان خرمای دیم (منطقه موک سوخته، جالق سراوان) و در مناطقی زیر۲۶ متر از سطح دریا تا حدود ۱۵۰۰ متر بالای سطح دریا یافت می شود(نوواک، ۱۹۹۱). این جونده بیشتر تمایل به زندگی در خاک های نرم و محیط های مرطوب، جویبارهای حاشیه سدها و زمین های کشاورزی دارد و در زمانی که خاک منطقه به دلیل شرایط اقلیمی خشک گردد به سمت خاک های نرم تر مهاجرت می کند(پراکاش، ۱۹۹۲).



شکل ۱۴-۱ مجاری زیرزمینی در رات قهوه ای (Rattus norvegicus).
سنجاب زمینی (Spermophylus fulvus)
این جونده در محیط های استپی زندگی می کند. مطالعه مجاری زیرزمینی این جوندگان در یک دوره زمانی چهار ساله نشان می دهد که دارای یک دهانه با ساختار ویژه است که در زمستان و تابستان اشکال مختلف دارد. به طوری که مجاری زیرزمینی حفرشده در زمستان پیچیده تر از آن هایی است که در تابستان در زمین های مسطح و یا دشت های کم شیب حفر می شوند (شکل ۱۵-۱).



شکل ۱۵-۱ تیپ لانه در سنجاب زمینی.
ایستگاه تغذیه و طعمه گذاری
ایستگاه تغذیه محفظه ای است که به اشکال مختلف طراحی شده و امکان طعمه گذاری و ارزیابی میزان غذای مصرف شده توسط جونده در یک شبانه روز را به وجود می آورد. ایستگاه های تغذیه به دلایلی چند از نظر مطالعات بوم شناختی و مبارزه با موش ها مفید هستند:
۱. حفاظت طعمه از رطوبت و گرد و غبار.
۲. فراهم کردن محیطی امن هنگام تغذیه موش.
۳. عدم دسترسی کودکان به طعمه ها.
۴. عدم دسترسی حیوانات (اهلی و وحشی) به طعمه های سمی.
۵. امکان طعمه گذاری برای موش های در حال مطالعه.
۶. جلوگیری از پراکنده شدن تصادفی طعمه های سمی در محیط.
۷. سرکشی آسان و مشاهده میزان موفقیت در مبارزه، با توجه به استفاده موش ها از طعمه های سمی.
ایستگاه های طعمه گذاری برای قراردادن طعمه های جامد و مایع و یا هر دو طراحی می شوند. این وسایل می توانند به صورت آماده از بازار تهیه و یا ساخته شوند. جنس وسایل می تواند ازمقوا، پلاستیک و یا فلز باشد. همچنین اندازه ی آن ها می تواند به صورتی طراحی شود که مناسب موش خانگی یا رت ها باشد. این وسایل را می توان از مواد بازیافتی ساخت. برای این کار معمولاً جعبه ها یی ساخته می شود که محل اتصال اجزای آن کاملاً محکم باشد و همچنین برای قرار دادن طعمه دارای بست هایی باشد که به راحتی توسط کودکان باز نشود. ایستگاه های طعمه گذاری، فضای کافی برای تغذیه همزمان چندین جونده را فراهم می آورند. هر ایستگاه تغذیه دارای دو سوراخ مقابل هم است. قطر سوراخ ها برای رت ها حدود ۶ سانتی متر و برای موش های خانگی ۵/ ۲ تا ۳ سانتی متر می باشد. ایستگاه تغذیه طراحی شده توسط گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد از ورق گالوانیزه ساخته شده است. هر ایستگاه دارای ابعادی به طول و عرض ۳/ ۲۵ وارتفاع ۵/ ۷ سانتی متر است. مختصات بخش های طعمه گذاری داخلی و سوراخ ورود و خروج برای موش و رت قابل تنظیم است (شکل ۱۶-۱).
نشانه گذاری جوندگان برای مطالعات تکمیلی
برای مطالعات جمعیتی، بررسی تراکم، مطالعات بهداشتی، لزوم شکار، رهاسازی و شکار مجدد معمولاً از روش های مختلف از جمله بریدن ناخن، سوراخ کردن گوش و چیدن موی شکم جونده استفاده می شود (شکل ۱۷-۱).
مراقبت از نمونه ها به هنگام جابجایی
جوندگان به سادگی از قفس یا تله می گریزند. بنابراین مراقبت از آن ها به هنگام نگهداری بسیار مهم است.





شکل ۱۶-۱ نمونه ای از ایستگاه تغذیه طراحی شده (طراحی گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد).



شکل ۱۷-۱ روش شماره گذاری نمونه ها با استفاده از چیدن مو.

استفاده ازکیسه پلاستیکی و انبرک گیره دار بلند، بهترین روش برای خارج کردن موش ها از تله است. تله را داخل کیسه پلاستیکی قرار دهید و درب تله را باز کنید. سپس به شدت آن را تکان دهید. اگر تله از یک جعبه و یک مخفیگاه ساخته شده، مواظب باشید که جانور در مخفیگاه آن نمانده باشد. سپس آن را از کیسه پلاستیکی به قفس منتقل کنید. انتقال موش های زنده از شهری به شهر دیگر برای تحویل به آزمایشگاه مستلزم نهایت دقت وحفظ ایمنی است. زیرا فرار موش ها در جریان حمل و نقل در هواپیما، قطار یا ماشین می تواند فاجعه آمیز باشد. انتقال جوندگان به وسیله هواپیما نیاز به قفس های استاندارد مورد تایید سازمان هواپیمایی کشوری و هماهنگی با افراد مسئول برنامه تحقیقاتی دارد (شکل ۱۸-۱).



شکل ۱۸-۱ نمونه ای از قفس های جابجایی جوندگان توسط وسایط نقلیه.

برای معدوم نمودن لاشه های موش های آزمایشگاهی یا نمونه های جمع آوری شده پس از مطالعات، از کوره های مخصوص سوزاندن لاشه استفاده می شود. در غیر این صورت لاشه ها باید در عمق بیش از ۳۰ سانتی متری، همراه با آهک دفن شوند.
گردآوری داده های میدانی
داده های مطالعات میدانی شامل نوع حضور، تراکم، جنسیت و درصد افراد متعلق به سنین مختلف و همچنین میزان جابجایی افراد است. به هنگام جمع آوری داده ها علاوه بر نام جونده، جنسیت، سن و وضعیت تولید مثلی افراد هر نمونه باید مشخص شود. می توان از علامت های اختصاری برای معرفی صفات و ایستگاه ها استفاده کرد. مثلاً: برای موش کشتزار علامت اختصاری AW، موش کشتزار چانه زرد AF، ول افغانی EF، ول معمولی MS و موش خانگی MM به کار می رود. برای نمایش جنسیت نمونه، سن، موش آمیزش کرده، موش حامله و نوزاد از شیر گرفته شده نیز می توان از علایم اختصاری استفاده کرد. شکل بیضه ها نیز از نظر بررسی درصد افراد فعال از نظر تولید مثلی اهمیت دارند. برآورد حداقل تعداد افراد زنده هر جمعیت(۱) (MNA)، تراکم جانور(۲)، میزان تله گیری(۳)، توزیع، اندازه ی دامنه ی خانه(۴)، جابجایی(۵) و ضریب جابجایی(۶) از موارد دارای اهمیت بوم شناختی هستند. به عنوان مثال اندازه دامنه ی خانه در موش کشتزار بر اساس تله گذاری برای فرد نر ۲۲۰۰ متر مربع و برای فرد ماده ۱۸۰۰ متر مربع و بر اساس کنترل رادیویی در فرد نر ۱۰۸۰۰ متر مربع و در فرد ماده ۴۰۰۰ متر مربع است. توجه داشته باشید که بدون استنباط صحیحی از شبکه توزیع(۷) افراد هر گونه جونده، هزینه ی نمونه برداری ممکن است بیش از حد افزایش یابد و امکان پاسخ گفتن به پرسش های زیست محیطی مربوط به هر گونه فراهم نشود (گومل و فلاوردیو، ۱۹۹۴).
ثبت مشخصات میدانی نمونه ها
هر گونه ای دارای زیستگاه و دامنه انتشار جغرافیایی خاص است. زیستگاه عبارت از محلی است که جونده عملاً در آن حضور دارد و حضور آن مستقیماً با شرایط بوم شناختی و امکانات تغذیه ای ارتباط دارد. داده های آب و هوایی و جغرافیایی باید دقیق و به آسانی در مطالعات بعدی قابل استفاده باشند. لازم است داده های صفات ظاهری و مختصات طول و عرض جغرافیایی محل نمونه برداری و سایر داده ها در دفتراطلاعات میدانی ثبت شود. برای هر نمونه جونده لازم است داده های استاندارد زیر را گرد آوری کنیم:

۱. موقعیت جغرافیایی محل نمونه برداری با استفاده از GPS، این داده ها برای تهیه نقشه و مطالعات الگوبرداری مورد نیاز است.
۲. تاریخ نمونه برداری به صورت روز، ماه و سال مثل ۳/ ۹/ ۸۵.
۳. ساعت: به صورت ۲۴ ساعته. مثال ساعت ۱۰:۳۰ دقیقه و ساعت ۱۶:۴۲.
۴. شماره میدانی نمونه: هر نمونه فقط با یک شماره معرفی می شود که در تمام مطالعات مربوط تا پایان کار به کار می رود. از به کار بردن اسامی رمزی و شماره های فرعی اکیداً خودداری شود، در غیر این صورت با شماره های تکراری مواجه خواهید شد.
۵. نام جمع کننده ها در ابتدای دفترچه و روی کارت نمونه ها درج می شود.
۶. نوع فعالیت موش، مشاهدات آب و هوایی و زیستگاه.
پوشش گیاهی محل، درصد پوشش گیاهی، نوع درختان و توپوگرافی محل در دفترچه ی اطلاعات میدانی یادداشت شود. معمولاً روی کارت های مقوایی متصل به جمجمه و پوست اطلاعاتی از قبیل شماره نمونه، جنسیت و نام علمی نمونه، مختصات جغرافیایی و نام محل نمونه برداری، تاریخ نمونه برداری، ارتفاع محل نمونه برداری، وزن، طول سر و بدن، طول دم، طول پای عقب، طول گوش، نام جمع آوری کننده، رنگ موی پشت و شکم، نکات خاص مانند علائم بیماری و غیره قید می شود.
همیشه یک نسخه از دفترچه یادداشت مطالعات میدانی را در محل مطمئنی نگهداری کنید. به هنگام سفر یک نسخه را همراه داشته باشید.
تهیه نقشه رقومی از ایستگاه های نمونه برداری
برای گزارش محل نمونه برداری و انتشار گونه های مورد مطالعه در هر ایستگاه و منطقه، نخست نرم افزارArcMap را نصب کنید. نقشه محل نمونه برداری را طبق دستور فراخوانی کنید و سپس با استفاده از دستور xy دو پنجره محور مختصات را باز نموده و مختصات طول وعرض جغرافیایی را وارد کنید. با زدن علامت ad point یک نقطه روی نقشه گذاشته می شود. حال برای ذخیره کردن عکس از دستور export map فایل را با نام دلخواه و پسوند BMP ذخیره کنید. توجه داشته باشید که می توان مختصات حاصل از GPSرا تبدیل به decimal degree کرد. برای این عمل درجه و دقیقه را تقسیم بر ۶۰ و ثانیه را تقسیم بر ۳۶۰۰ کنید و نتیجه را ابتدا وارد اکسل کرده و سپس وارد نقشه کنید. روش دیگر از طریق Google earth وارد قسمتtools system سپسsave list و سپس decimal degree شوید و از طریق یادداشت کردن مختصات، آن را وارد Arc GIS کنید.
طراحی نقشه توپوگرافیک رنگی
نخست نقشه Demo را با Arc GIS باز کنید. در قسمتLayer سمت چپ صفحه روی value دو بار کلیک کنید. بعد روی Layer properties دستور symbology و سپس classified را بزنید. در این قسمت می توانید کلاس های ارتفاع را تغییر دهید. در آن رنگ های مختلف برای ایجاد کنتراست کلاس های ارتفاع وجود دارد. در قسمت مختصات، صفر های اضافی را بردارید. آنگاه دستورApply را اجرا کنید. سپس از منوی اصلی قسمتview، دستور Layout view را بزنید تا نقشه داخل کادر شود. حال در قسمتInsert دستورLegend را آورده، سپس در صورت عدم نیاز به تغییر مختصات چندNext زده و سرانجام دستور Finish را بزنید. به این صورت مختصات نقشه روی آن ظاهر می شود و آن را به سمت راست گوشه ی پایین نقشه منتقل می کنید. حال با اجرای دستورLegend properties روی مشخصات داخل چهارچوب کلیک می کنید و در قسمت Legend می توانید نام مشخصات را به فارسی بنویسید و یا اصلاح کنید. سپس دستور ok را می زنید. حال فایل به دو صورت ذخیره می شود: دستور Export map برای ایجاد عکس نقشه و دستور فلاپی دیسک سمت راست منوی اصلی برای ذخیره فایل به صورت Arc GIS. (امیر افضلی، ۱۳۹۲). توجه داشته باشید که مختصات جغرافیایی محل نمونه برداری در مطالعات بوم شناسی و جغرافیایی از جمله پردازش بوم شناختی (niche modeling) به کار می روند.

بخش نخست: روش شناسی در مطالعات میدانی، مراقبت و آماده سازی نمونه ها

اساس مطالعات بیوسیستماتیک جانوری، تهیه ی نمونه های جانوری مورد مطالعه از طریق نمونه برداری است. نمونه برداری مناسب، نیاز به شناخت محل، آشنایی با روش کار، دسترسی به امکانات نمونه برداری و لوازم نگهداری از نمونه ها دارد. همکاری دستگاه های اجرایی با محققان بیوسیستماتیک جانوری، همچنین تقویت بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در تولید انبوه وسایل نمونه برداری و ایجاد زیر ساخت های تحقیقاتی مانند موزه های اسنادی تاریخ طبیعی توسط مسئولان در حل مشکلات دستگاه های اجرایی، جانور شناسان، کارشناسان محیط زیست و رشد مطالعات میان رشته ای اهمیت اساسی دارد.

۱.مطالعات میدانی

روش شناسی
هدف به دست آوردن نمونه های مورد نظر برای استفاده در شناسایی زیای جوندگان منطقه مورد مطالعه، بررسی بیوسیستماتیکی تغییرات درون جمعیتی و بین جمعیتی آنها به منظور شناخت گونه ها است. گرد آوری اطلاعات اقلیمی، جغرافیایی و بوم سپهری مناطق مورد مطالعه بخشی از اطلاعات میدانی است که در تحلیل نهایی از وضعیت تنوع گونه ای هر منطقه و گونه شناسی آن نقش اساسی دارد. جوندگان، پستاندارانی بسیار حساس هستند و نمونه برداری از آنها مستلزم آشنایی با پردازه آنها است. از آنجاکه دستیابی به این اطلاعات پرهزینه و وقت گیر است، لازم است برنامه مدوّن برای هر نمونه برداری، شامل داشتن برنامه تحقیقاتی، بر آورد پیشینی مدت زمان نمونه برداری، هزینه و حدود اجرای آن داشته باشید. هر نمونه برداری می تواند برای مطالعه جمعیت ها، زیرگونه ها، گونه ها ی مناطق مختلف ویا شناخت زیای یک منطقه باشد.
انتخاب ایستگاه های نمونه برداری
نمونه برداری با انتخاب ایستگاه های نمونه برداری بر اساس یک برنامه پژوهشی، با توجه به سوابق مطالعات انجام شده آغاز می شود. ایران دارای کوه های مرتفع، دشت ها، بیابان ها و کویر های گسترده است. بنابراین نوسانات دما و رطوبت در طول شبانه روز و در فصول مختلف بسیار زیاد است و وضعیت هوا همیشه قابل پیش بینی نیست. لذا باید پیش بینی های لازم برای سفر به محل، نمونه برداری و عملیات میدانی صورت گیرد. انتخاب ایستگاه ها بستگی به اهداف مطالعه دارد. هر گاه بخواهید از جرد ایرانی Meriones persicus نمونه برداری کنید، لازم است در محیط های صخره ای نمونه برداری نمایید. بنابراین باید ایستگاه های صخره ای و کوهستانی را انتخاب کنید. ولی برای نمونه برداری از جرد نیمروز Meriones meridianus لازم است در محیط های بیابانی و شنی نمونه برداری شود. گاهی هدف مطالعات زیائی (فونی) است، در این صورت لازم است برای شناسایی جوندگان هر منطقه ایستگاه های نمونه برداری انتخاب شوند.
زیستگاه هر گونه، بخشی از پردازه ی زیستی آن است. هیچ جونده ای زیستگاه خود را به طور تصادفی انتخاب نمی کند. پردازه زیستی (زیستگاه و کار) هر گونه معرف سازش آن با شرایط خاص کیفی و زیستی است. سنجاب های زمینی هرگز در زمین های قلیایی دیده نمی شوند. موش خاردار Acomys dimidiatus حاشیه خلیج فارس از عرض جغرافیایی جیرفت بالاتر یافت نمی شود. بنابراین نمونه برداری از هرگونه مستلزم آشنایی با محل حضور آن در طبیعت است. لذا باید به توپوگرافی، جنس خاک و پوشش گیاهی هرگونه توجه شود.
بعضی از جوندگان دالان های رفت و آمد زیرزمینی خود را در اطراف گیاهان می سازند و بعضی دیگر مانند جربیل بلوچی Gerbillus nanus در محیط های کاملاً خشک و بدون پوشش گیاهی، سوراخ های ورودی عمودی حفر می کند. جربیل بزرگ Rhombomys opimus کلنی خود را در حاشیه محیط های دارای علوفه تازه تشکیل می دهد. موش های کور Ellobius sp. و ول های Microtusدر زیر زمین فعالیت دارند و دالان فعال آنها را می توان از طریق کپه های خاکی که در فواصل ثابتی روی زمین هستند، شناسایی نمود (جدول ۱-۱).
عوامل مختلف سازنده ی جنس خاک در ساختار لانه ی زیرزمینی جوندگان تاثیر دارند که عبارتند از:

۱. خواص فیزیکی، مانند ضخامت نیمرخ و درجه تکامل آن، میزان نفوذ پذیری آب و هوا، وزن مخصوص و توازن در نگهداری آب؛
۲. خواص شیمیایی، مانند میزان مواد آلی و نوع آن و مخصوصاً عناصر غذایی مانند: میزان کل مواد نیتروژنه در خاک،pH و میزان املاح موجود در آن؛
۳. فرایندهای زیستی خاک، مانند مجموعه میکرو و ماکرو ارگانیسم های موجود در خاک.

مجاری زیرزمینی حفر شده به وسیله جوندگان عموماً متنوع بوده و از الگوی واحدی تبعیت نمی کنند(پراکاش،۱۹۶۲؛ فیتزواتر و پراکاش،۱۹۶۹). جوندگان در دهانه ورودی مجاری، خاک های حفاری شده را جمع می کنند که از علائم حضور و فعالیت آنها است. خاک موجود در پشته های ایجاد شده توسط این جانوران از نظر سختی، رطوبت و نوع جانداران آن متفاوت می باشد. میزان مواد مغذی خاک شامل نیتروژن و فسفر در این پشته ها بسیار متغیر است. مطالعات انجام شده نشان می دهد که خاک های تازه موجود در پشته ها دارای نیتروژن و فسفر بیشتری هستند و در خاک های قدیمی میزان این مواد کاهش می یابد (زاهاری،۲۰۰۰).



جدول ۱-۱ بعضی از اختصاصات زیستی و زیستگاهی تعدادی از جوندگان (درویش، گروه پژوهشی جونده شناسی)

جانوران حفار با ایجاد سازگان های زیرزمینی ساده و گاه پیچیده در زیر زمین زندگی می کنند و با مخلوط کردن ذرات خاک، دائماً در حال جابجایی کانی ها، مواد آلی و موجودات زنده هستند و تهویه خاک را باعث می شوند و در تجزیه و یا ساخت ترکیبات جدید نقش مهمی را در چرخه تحول مواد در خاک دارند. جانوران حفار علاوه براین باعث تغییرات زمین ریختی کوچک و همچنین تغییر در توالی خاک می شوند و تاثیر زیادی برکنترل اکوسیستم و توسعه آن دارند. تحقیقات انجام شده دردانشگاه هوستون تگزاس نشان می دهد که گرچه ساخت مجاری زیرزمینی بر پوشش گیاهی منطقه تاثیر منفی دارد ولی از آنجایی که باعث به هم ریختگی و تهویه خاک می شود، می تواند تاثیرات مثبت داشته باشد. با توجه به مطالعات انجام شده، میزان تراکم و تعداد دالان های حفر شده توسط انواع مختلف جوندگان متفاوت است و دو عامل زمان و مکان در این تراکم تاثیر بسزایی دارند. برای جوندگان حفار زندگی در زیر زمین به مورفولوژی و فیزیولوژی جونده، گستردگی لانه ها و میزان فعالیت آنها در زیرزمین بستگی دارد. لانه ها جهت سازگاری با شرایط متغیر محیطی خارجی مانند دما، رطوبت، مراقبت از بچه ها و همچنین استراحت اهمیت زیاد دارند (نچراک،۱۹۸۳).
رژیم غذایی جوندگان اکثراً گیاهخواری است، لیکن از ریشه ، ساقه ، دانه ، جوانه ها، دانه های روغنی مانند بادام ، گردو، بلوط، غدد گیاهی و همچنین لارو حشرات تغذیه می کنند. رژیم غذایی می تواند به سوی تخصص یابی پیش برود. لیکن هرگز به سمت تک گونه خواری یا مونوفاژی نیست. ول ها از پوست گیاهان به صورت انتخابی استفاده می کنند و گیاه تازه را ترجیح می دهند. گاهی معادل وزن خود گیاه سبز روزانه مصرف می کنند (گراسه،۱۹۵۵). تعدادی از جوندگان ، قارچ خوار و حتی بعضی مانند سنجاب ها (Sciurus) به سم قارچ های سمی مانند آمانیت (Amanites) مقاوم هستند.
بسیاری از جوندگان مواد غذایی را ذخیره می کنند. مواد ذخیره شده معمولاً شامل دانه ، هسته ، میوه ، برگ، قارچ و غیره است . ول ها مواد غذایی را در یک یا چندین اطاقک ذخیره می کنند. گاهی دانه ها خارج از لانه ها مخفی می شوند. بعضی از گونه ها هر دو کار را انجام می دهند. جرد لیبی دانه های خود را درون سوراخ های کوچکی که حفر کرده مخفی می کند و روی آنها را با خاک می پوشاند. بعضی از جوندگان علاوه بر انبار معمولی ، انبارهای کوچکی به ابعاد ۲ تا ۳ سانتی متر و عمق ۳ سانتی متر حفر می کنند. رت سیاه (Rattus rattus) در طبیعت مخزن می سازد و در آن گاهی مواد بسیار متنوعی نگهداری می کند. بسیاری از جوندگان در پاییز قبل از فصل سرما شروع به ذخیره سازی مواد غذایی می کنند (Sciurus و Meriones). جوندگان غذای ذخیره شده را در فصل سرما و فقدان غذا هنگامی که لانه آنها پوشیده از برف و یخ است ، مصرف می کنند. پیدا کردن غذای ذخیره شده پس از مدت ها مستلزم داشتن حافظه قوی است . مطالعات کاهالان(۱۹۴۷) در مورد سنجاب های سیاه Parasciurus niger نشان داده است که این جانور در طول شبانه روز مشغول ذخیره سازی است . این تحقیق نشان داده است که سنجاب سیاه به سادگی در زمین مرطوب قادر به یافتن دانه های ذخیره شده است ولی در خاک خشک به سختی آن ها را پیدا می کند. لذا مشخص می شود که حس بویایی در یافتن دانه های ذخیره شده نقش بسیاری دارد.
پناهگاه و لانه
داخل لانه معمولاً رطوبت و دما مناسب تر از شرایط بیرون لانه است. جوندگان معمولاً عصرها، شب ها و صبح زود که رطوبت بیرون از لانه به بیشترین حد می رسد از لانه خارج می شوند. بدین صورت از خشکی هوا، بادهای داغ و خشک محیط های بیابانی و خطر بعضی از شکارچیان روزفعال در امان هستند. بخش زیادی از فعالیت جوندگان مناطق کویری شامل ابداع راه حل هایی برای تحمل شرایط سخت محیطی است. کمترین درجه حرارت محیط در سایه در آذر و دی ماه و بیشترین درجه حرارت محیط در سایه در تیرماه می باشد. ولی درعمق یک متری به رغم جنس خاک ، دما ثابت و میانگین آن حدود C°۲۰ است . حال آنکه میانگین دما در شب های گرم تابستان ، در سطح خاک نیز ۲۵ تا C° ۳۰ است . موش گنبدساز (Mus spicilegus) لانه خود را زیر گنبدی از دانه های گیاهی جمع آوری شده می سازد و زمستان های سرد از آن تغذیه می کند.
نمونه برداری
اکثر جوندگان دارای فعالیت شبانه هستند ولی تعدادی از آنها مانند جرد بزرگ Rhombomys opimus و سنجاب زمینی Spermophilus fulvus دارای فعالیت روزانه می باشند. بعضی دیگر مانند جرد لیبی Meriones libycus گاهی غروب و یا صبح ها نیز مشاهده می شوند. دوپا ها معمولاً در شب های تاریک بین ساعات ۱۰ شب تا ۴ صبح روز بعد از لانه خارج می شوند. پس از انتخاب ایستگاه های نمونه برداری و آشنایی مقدماتی با جوندگان، لازم است با روش های تله گذاری، میزان اثر تله، جنسیت و سن جوندگان، نوع طعمه و میزان تراکم هرگونه در محل آشنا شوید. خلاقیت و ابتکار، در موفقیت نمونه بردار نقش اساسی دارد (گومل و فلاوردیو، ۱۹۹۴). جوندگان معمولاً به هنگام مشاهده تله از آن هراس دارند و به سادگی به آن نزدیک نمی شوند. بنابراین توصیه می شود که تله ها حداقل یک شبانه روز قبل از آغاز طعمه گذاری در محل گذاشته شوند تا جوندگان با آنها آشنا شوند.
آشنایی با محل نمونه ها کمک بزرگی به نمونه برداری می کند. به عنوان مثال ول برفی Chionomys nivalis در ارتفاعات بالای ۳ هزارمتر یافت می شود، جرد سان دووال Meriones crassus در محیط های بیابانی یافت می شود. عواملی چون وضعیت آب و هوا، فصل و مدت زمان نمونه برداری در بازده تله گذاری موثر هستند. برای نمونه برداری از زیبا موش Calomyscusنیاز به تله گذاری حداقل ۲ ساعت قبل از غروب آفتاب است. زیرا این جونده در ارتفاعات صخره ای زندگی می کند. تله ها در این موارد انتخابی و در پای بوته های درخت پسته وحشی یا بنه وحشی گذاشته می شوند. لازم است محل تله گذاری با نوار های رنگی علامت گذاری شود تا جمع آوری تله به سادگی امکان پذیر گردد. تله گذاری باید در فصول تولید مثل و پس از رشد و بلوغ در ماه های اسفند، فروردین، مرداد و یا دوره های ۳ ماهه و ۶ ماهه صورت گیرد. عواملی از قبیل دوره ی تله گذاری، فاصله بین هر دوره تله گذاری، تعداد روز تله گذاری، نوع طعمه، غذا و فصل تله گذاری در بازده کار، نقش اساسی دارند (گومل و فلاوردیو، ۱۹۹۴).
وسایل مطالعات میدانی عبارتند از:

۱. وسیله نقلیه دارای دنده کمک و شاسی بلند
۲. کوله پشتی وسایل شخصی
۳. کفش و لباس مناسب
۴. نقشه محل نمونه برداری
۵. دستگاه پردازش داده های جغرافیایی (GPS)
۶. کمک های اولیه
۷. مواد غذایی کم حجم
۸. تله های مناسب
۹. تور برای گرفتن دوپا
۱۰. بیل و کلنگ سبک
۱۱. وسایل عکاسی
۱۲. دفترچه یادداشت میدانی... بهتر است از مداد به جای خودکار استفاده نمایید زیرا جوهر زمانی که خیس است امکان پخش شدن دارد.
۱۳. وسایل نمونه برداری از کک ها و کنه ها شامل تشتک، آب، الکل و شیشه های جمع آوری بند پایان.
۱۴. جعبه تجهیزات. با این کار مطمئن می شوید که همه وسایل یکجا قرار دارند و هیچ کدام فراموش نمی شوند.
۱۵. چادر و کیسه ی خواب مناسب.

به عنوان مثال، برای نمونه برداری از دوپای ۵ انگشتی نیاز به یک برنامه تحقیقاتی است. در این برنامه لازم است ایستگاه های نمونه برداری، وضعیت جوی هر ایستگاه به هنگام نمونه برداری، وسایل نمونه برداری مناسب، قفس جمع آوری نمونه ها و پوشش مناسب کار در شب تهیه شود. انتخاب زمان نمونه برداری بسیار مهم است، روز های اول و آخر ماه قمری در فصول بهار، تابستان و پاییز، بهترین زمان برای نمونه برداری است. پس از مشاهده دوپا باید حیوان را به آرامی با دست بگیریم تا آسیب نبیند و سپس آن را وارد قفس مناسب کنیم. مطالعات مولکولی و ریخت سنجی پیشرفته ترحمی (۱۳۸۸) و دیانت (۲۰۱۱ و ۲۰۱۲) نشان داد که دوپای ۵ انگشتی هاتسون A. hotsoni و دوپای ۵ انگشتی فیروز A. firouzi متعلق به یک گونه هستند که بر اساس اصل تقدم، گونه A. hotsoni است. همچنین مشخص شد که دو پای فرات A. euphratica در ارتفاعات زاگرس وجود ندارد بلکه فقط در دشت کم ارتفاع ایلام در نزدیکی شمال غرب ایران یافت می شود(درویش و همکاران،۲۰۱۲). دوپای ویلیام A. williamsi نیز خاص ارتفاعات زاگرس است (دیانت و همکاران، ۲۰۱۱، ۲۰۱۲). همچنین مطالعات ریختی و مولکولی نشان داد که دوپای طوسی A. toussi (درویش و همکاران، ۲۰۰۸) به عنوان یک گونه ی جدید در دشت مشهد وجود دارد و دوپای ۵ انگشتی کوچک A. elater یک همتافت گونه است که نیاز به بررسی های آرایه شناختی تکمیلی دارد. این بررسی ها نشان می دهد که نمونه برداری سر آغاز هر تحقیق بیوسیستماتیک برای بازنگری زیای ایران است.



شکل ۱-۱ تله ی لانگورث آلومینیومی.
انواع تله ها
تله ی لانگورث (Longworth trap)
این تله در سال ۱۹۴۰ توسط Chititty و Kempsonانگلیسی طراحی شده و جونده در آن دارای بیشترین آرامش است. جنس آلومینیومی آن سبب می شود که تله سبک، قابل شستشو و ضدزنگ باشد. این تله در ابعاد مختلف ساخته می شود و یک محفظه ی جداگانه برای استراحت جونده دارد. در این محفظه می توان مواد غذایی، پوشال مورد نیاز برای استراحت و تغذیه قرار داد و در صورت زایمان، جونده قادر به نگهداری نوزادان است. در قسمت فوقانی تله پوششی محافظ برای جلوگیری از ریزش باران به داخل تله قرار دارد (شکل ۱-۱).



شکل ۲-۱ تله ی شبه هوه هارت، (مهندسی معکوس).



شکل ۳-۱ انواع تله های زنده گیر. الف: یک دهنه، ب: دو دهنه فرانسوی.
تله ی هوه هارت (Havahart trap)
تله هوه هارت نوعی تله ی آمریکایی است که از بعضی جهات شبیه به تله انگلیسی لانگورث می باشد. این تله از تور سیمی ساخته شده و دارای دو دهنه است که به وسیله ی یک پدال مرکزی کنترل می شوند. از نظر عملکرد موثر است ولی جایی برای پناه گرفتن و تغذیه نمونه ندارد (اشرف زاده و همکاران،۲۰۱۰) (شکل ۲-۱).
تله های توری زنده گیر مدل فرانسوی (live traps)
این تله ها دارای انواع متعدد هستند (شکل ۳-۱) و در ابعاد و انواع متفاوت برای گونه های مختلف جوندگان طراحی می شوند. ساده ترین نوع تله زنده گیر نوع چوبی و دارای توری سیمی است که در ابعاد مختلف به صورت یک درب و دو درب ساخته می شوند. این تله ها گاهی دارای گیره یا پدال عمل کننده هستند که طعمه بر روی آن ها قرار می گردد. طعمه می تواند شامل خرما، بادام زمینی، پفک و سایر مواد غذایی باشد.
تله های تا شو شرمن (Sherman traps)
این نوع تله ها در سال ۱۹۵۵ توسط H.B.Sherman Traps incدر فلوریدای آمریکا تولید شد و با توجه به تاشو بودن، حجم بسیار کمی را اشغال می کند و جابجایی آن بسیار ساده است. جنس تله از آلومینیوم است و وزن بسیار کمی دارد و برای تحقیقات بسیار کارآمد است (شکل ۴-۱).



شکل ۴-۱ تله تا شو شبه شرمن (مهندسی معکوس).
تله های گودالی (Pitfall)
این تله ها برای نمونه برداری از جوندگان، حشره خواران، خزندگان و دوزیستان خردجثه زمین زی به کار می روند و می توانند با استفاده از قوطی روغن ساخته شوند. روی دهانه این تله صفحه لنگر و سایبان قرار می گیرد. سایبان محافظ آن به ابعاد ۲۵ تا cm۳۰ است و حدوداً cm۳ بالای دهانه ی تله قرار دارد و به جانور اجازه می دهد تا زیر آن حرکت کند. داخل تله تخمه آفتاب گردان گذاشته می شود. تله ی گودالی در محل تقاطع و گذر جانوران جا سازی می شود. باید مراقب بود که آب باران از کنار تله ی گودالی به داخل آن وارد نشود. تله های گودالی با استفاده از لوله های پلیکا به قطر cm ۳۰ نیز ساخته می شوند. این نوع تله ها باید حداقل cm ۳۰ عمق داشته باشند. معمولاً داخل لوله پلیکا کیسه ای پلاستیکی بلند تر از ارتفاع لوله قرار می گیرد تا بتوانیم جونده یا جوندگان شکار شده را از داخل لوله پلیکا خارج کنیم (شکل ۵-۱).
تله های گلوگاهی
این تله ها برای مبارزه با جوندگان محیط های شهری و حاشیه شهری مانند رت ها، موش ها و جربیل ها به کار می روند و ساخت گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد هستند که در ابعاد مختلف ساخته می شوند (شکل ۶-۱).
تله های کشنده
تله های کشنده از ساده ترین نوع تله ها هستند. این تله ها دارای قلاب نصب طعمه، فنر برای شکار نمونه و صفحه زیرین از جنس چوب، پلاستیک یا فلز می باشند (شکل ۷-۱)؛ در ابعاد مختلف وجود دارند و نوع کوچک آن برای جوندگان کوچک به جثه موش های خانگی و نوع بزرگ آن برای جوندگان بزرگ به جثه رت ها کاربرد دارند. این نوع تله ها ارزان تر از تله های زنده گیر هستند و در داخل کشور تولید شده، موثر بوده و سریع عمل می کنند. اما بهداشتی نبوده و اطلاعات کمتری در اختیار محقق قرار می دهند. نظر به این که در تله های کشنده به علت مردن جونده، بخشی از اطلاعات مورد نیاز محقق از بین می رود، از این رو انتخابی نمودن آن ها خیلی مشکل است. در تله های کشنده، طعمه باید به قلاب تله محکم شود تا به آسانی از آن جدا نشود (شکل ۷-۱).





شکل ۵-۱ تله گودالی (ساخت گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد).



شکل ۶-۱ تله گلوگاهی (طراحی گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد).



شکل ۷-۱ تله کشنده (ساخت نجف آباد اصفهان).



شکل ۸-۱ تله مخصوص نمونه برداری از جوندگان زیرزمین زی (ساخت فرانسه).
تله های مخصوص شکار جوندگان زیرزمینی
نمونه برداری از جوندگان زیر زمینی مانند Spalax و ول های حفار جنس Ellobius و حشره خواران زیر زمینی چندان ساده نیست. برای نمونه برداری از تله های ابداعی با عملکرد خاص هر گونه و جثه ی جانور استفاده می شود (شکل ۸-۱). این نوع تله ها توسط آهنگران بر اساس نمونه ی طراحی شده ساخته می شوند و انواع متفاوتی دارند.

۲.روش های نگهداری جوندگان در حیوانخانه و خاکدان(۸) و تعیین سن نمونه ها

روش شناسی
هدف پرورش، نظارت و کار با جوندگان وحشی یا اهلی در فضای از پیش آماده شده به نام حیوانخانه است. تناسب محیط حیوانخانه با زیستگاه و شرایط دما و رطوبت مناسب هر گونه در نگهداری آن نقش اساسی دارد. در غیر این صورت با مرگ و میر نمونه ها و همنوع خواری روبرو خواهیم شد. در شرایطی که جونده ای زایمان کند، عدم تامین شرایط مناسب موجب از بین رفتن نوزادان می شود که تاثیر مستقیم در روند مطالعات پژوهشی دارد. از آنجا که نمی توان تعداد زیادی جونده ی نمونه برداری شده را به طور همزمان مطالعه نمود، بنابراین پس از نمونه برداری، لازم است نمونه ها به حیوانخانه انتقال یابند تا امکان انتخاب مسیر های مطالعاتی مختلف بیوسیستماتیک جانوری، اصلاح نژاد، مطالعات بهداشتی، مهار و کنترل گونه های آفت و مطالعات کاربردی دیگر مانند بررسی وضعیت خونی، سازوکار های سازشی و تکثیر و اصلاح نژاد جوندگان وحشی فراهم شود. حیوانخانه ها به سه منظور مورد استفاده قرار می گیرند.

۱. نگهداری و مطالعه جوندگان آزمایشگاهی مانند موش، رت، هامستر، خوکچه هندی و خرگوش به منظور کنترل کیفی در تحقیقات داروشناسی، طب تجربی، بهداشتی و آزمایشگاهی.
۲. اصلاح نژاد حیوانات آزمایشگاهی و تولید تبار های مختلف پاک سرشت(۹).
۳. مطالعات بیوسیستماتیک.
آشنایی با زیستگاه و زیست شناسی هر گونه شرط اساسی برای نگهداری صحیح جوندگان در حیوانخانه است. همان طور که در فصل نخست اشاره شد، گونه های مختلف جوندگان در شرایط متفاوتی زیست می کنند. بنابراین مراقبت از نمونه های گردآوری شده به خاطر اهمیت و هزینه زیادی که برای نمونه برداری صرف شده است ایجاب می کند که در حیوانخانه استاندارد از آنها مراقبت شود، تا بتوانیم بر اساس اهداف تحقیقاتی به مطالعه ی آنها بپردازیم.
هدف این فصل آشنا نمودن جونده شناسان با مبانی نگهداری از جوندگان در حیوانخانه بر اساس استانداردهای بین المللی (National Research Council, ۱۹۹۶l) است. پرورش جانوران آزمایشگاهی (Husbandry) دارای اصولی است که به اختصار به آنها اشاره می شود:
اسکان (Housing)
اسکان جوندگان به معنی برنامه ریزی برای نگهداری آنها در قفس است(۱۰). نگهداری در قفس یکی از مهمترین مولفه های زندگی جوندگان در حیوانخانه است. شرایط قفس می تواند سلامت جوندگان در حیوانخانه را تحت تاثیر قرار دهد. نگهداری جوندگان در قفس به اشکال مختلف صورت می گیرد و هر قفس باید حداقل دارای شرایط ذیل باشد:

۱. متناسب با نیاز های زیستگاهی، فیزیولوژیک و رفتاری جونده طراحی شده باشد.
۲. دمای بدن را حفظ کند؛ جونده به راحتی در آن جابجا شود؛ ارتفاع قفس با قامت جونده خصوصاً دو پاها و جربیل ها که می ایستند متناسب باشد؛ ادرار و مدفوع در کف قفس قابل جذب باشد؛ فضای کافی برای تولید مثل و نگهداری نوزادان وجود داشته باشد.
۳. امکان تمیز بودن و خشک ماندن بدن جانور وجود داشته باشد. به این معنی که آبخوری و غذا خوری باعث آلوده شدن کف قفس و بدن جونده نشود.
۴. درب قفس هوا دهی مناسب داشته باشد.
۵. امکان دسترسی آسان جونده به غذا و آب وجود داشته باشد و برای هر گونه جونده متناسب با رژیم غذایی آن، غذاخوری طراحی شود. توجه داشته باشید که جوندگان وحشی خانواده دوپا، جربیل ها، سنجاب ها و زیبا موش ها (Calomyscus) از آب موجود در غذا استفاده می کنند و نیاز به آبخوری ندارند. آب دادن به این جوندگان باعث ادرار زیاد و بد بو شدن محیط می شود.
۶. قفس باید طوری ساخته شود که ایمن باشد، به این معنی که دست و پا یا دم و پوزه جانور را زخم نکند و فاقد لبه های تیز باشد. همچنین دیواره و درب آن به اندازه ای قوی باشد که جونده نتواند از آن فرار کند.
۷. درب ورودی قفس باید طوری طراحی شود که جونده را بتوان به سادگی داخل قفس نمود، بدون آنکه موجب رنجش جانور شود.
۸. سطح قفس باید صاف، بدون خلل و فرج باشد تا به سادگی با آب گرم و مواد ضد عفونی قابل شستشو باشد. قفس فلزی باید ضد زنگ باشد.

قفسه بندی های خاصی برای چیدن قفس ها وجود دارد که اصطلاحاً رک(rack) گفته می شوند. دو نوع قفسه بندی ثابت و متحرک وجود دارد. هر قفسه یا رک باید از مواد ضد زنگ با سطح صاف و قابل ضد عفونی شدن ساخته شده باشد.
طراحی حیوانخانه و سازگان آن (Housing systems)
طرح هر حیوانخانه ارتباط مستقیم با برنامه تحقیقاتی مورد نظر دارد. برای نگهداری جوندگان وحشی معمولاً حیوانخانه به صورت ترکیبی شامل دو راهروی کثیف و تمیز ساخته می شود. اطاق های نگهداری جوندگان در وسط دو راهرو قرار دارند. جوندگان وحشی داخل تله یا قفس که از طبیعت به حیوانخانه منتقل می شوند، از طریق راهروی کثیف وارد اطاق های نگهداری می شوند. پس از اتمام مرحله قرنطینه که حدود یک هفته طول می کشد، برای مطالعه از طریق راهروی تمیز به آزمایشگاه منتقل می شوند. باید توجه داشته باشید که دیواره تمام حیوانخانه از جمله راهرو ها و اطاق ها تا سقف باید کاشی کاری شده باشد.
فضای حیوانخانه بستگی به عوامل متعددی از جمله سن، وزن، جثه و بلوغ جنسی دارد. معمولاً بین جثه ی جانور و مساحت کف قفس رابطه ی مستقیم وجود دارد. بنابراین بر اساس نوع جوندگان نگهداری شده لازم است بین نمونه ها و فضا تطابق ایجاد شود. به این معنی که برای هر گونه جونده باید تناسب لازم بین مشخصات فیزیکی قفس و نیاز های زیستی رفتاری آن باشد.
دما و رطوبت نسبی دو تا از مولفه های اصلی حیوانخانه است و عدم توجه به آن موجب از دست رفتن دمای بدن جونده در قفس می شود. مطالعات انجام شده نشان می دهد که دمای بالای۴/ ۲۹°C و زیر C°۴/۴ برای جوندگان مضر است (National Research Council, ۱۹۹۶).
در صورتی که احتمال آلودگی میکروبی یا ویروسی وجود داشته باشد، به منظور جلوگیری از انتشار میکروارگانیزم های منتشر شده در هوا، باید فاصله ی بین قفس ها به حداقل برسد و از فیلتر های خاص، روی درب قفس ها استفاده شود (filter-top cage). در این موارد معمولاً از اطاقک های کوچک برای نگهداری یک یا چند رک در فضای مشخص استفاده می شود. این اطاقک ها به وسیله یک درب از بقیه فضای کاری جدا می شوند. هدف از این عمل به حداقل رسانیدن آلودگی ناشی از میکروارگانیزم های انتشار یافته توسط فعالیت جوندگان است. در مواردی حتی نیاز به ایزولاتور است. گاهی ایزولاتور ها به فیلتر مجهز هستند و می توان از طریق آنها وضعیت میکروبیولوژیکی هر جونده را ارزیابی نمود. در این صورت تمام وسایل باید قبلاً استریل شده باشند. نظر به اینکه در بعضی از مناطق، احتمال انتشار عوامل میکروبی یا ویروسی وجود دارد، توصیه می شود به هنگام کار در حیوانخانه با جوندگان وحشی از ماسک فیلتردار استفاده کنید.



شکل ۱-۲ نمایش قفس از جنس پلی کربنات که به وسیله موش ورامین سوراخ شده است.
انتخاب قفس
معمولاً برای نگهداری موش های آزمایشگاهی از قفس های پلی کربنات با درب سیمی استفاده می شود. ولی این نوع قفس ها همیشه برای نگهداری جوندگان وحشی مناسب نیستند و باید به دو نکته توجه شود: نخست اینکه ضخامت میله های درب قفس قدرت تحمل زور دندان های پیش و دست و پای جوندگان وحشی را ندارند و جونده های وحشی بزرگ سیم های درب قفس را خم کرده و از آن فرار می کنند. دوم اینکه ضخامت دیواره ی قفس به حدی ضخیم نیست تا جونده نتواند به کمک دندان های پیش خود دیواره قفس را نازک و سوراخ کند. همچنین بلندی قفس ها هم طوری ساخته نشده است که موش ها نتوانند تراشه و سایر مواد را به بیرون از قفس بریزند. نگهداری بعضی از جوندگان مانند موش ورامین به سادگی درون قفس های پلی کربنات ممکن نیست. زیرا با ساییدن دندان های پیش روی دیواره ی قفس، آن را سوراخ کرده، فرار می کند (شکل ۱-۲). برای این گونه جوندگان لازم است از قفس فلزی استفاده شود. موش ورامین به وسیله ی دندان های پیش حتی به میله های قفس فلزی فشار وارد می کند و با ایجاد فاصله بین میله ها فرار می کند (شکل ۲-۲).
کف قفس ها باید باپوشال تمیز مناسب، مانند خاک اره پوشانیده شود و حداقل هر هفته یک بار عوض شود. سکوت، آرامش، تنظیم نور برای شب ها (۸ ساعت) و تاریکی روز (۱۶ ساعت) باید مراعات شود. امکان مخفی شدن جونده برای استراحت با استفاده از پوشال و پنبه یا قوطی های مقوایی وجود داشته باشد. لازم است رطوبت و حرارت طوری تنظیم شود که دما در حد C°۲۸ و رطوبت در حد ۶۰ درصد ثابت باشد. به خاطر سکوت، تثبیت دما و نور معمولاً حیوانخانه ها را در زیرزمین و به دور از محل تردد و کلاس های درس می سازند. لذا حیوانخانه های تحقیقاتی نباید در کنار کلاس درس، آزمایشگاه و یا طبقات آخر ساختمان ساخته شوند.
افزودن جونده به قفس
در صورت کثرت نمونه ها با توجه به محدودیت قفس ها، نمونه ها را تا حد ممکن موقتاً در قفس های مشترک بگذارید. برای این کار باید با رفتار موش ها از نظر نوع زندگی آشنا باشید. معمولاً موش های نر به سادگی با موش های غریبه خو نمی گیرند. هامستر ها با هیچ جونده ای کنار نمی آیند. همیشه باید بستر را عوض نموده و قفس را قبل از قرار دادن حیوان درون آن تمیز نمایید. با این عمل موش ها با یک محیط سالم مواجه خواهند شد. سپس مقداری غذا در اطراف قفس پخش کنید که سبب شود موش ها جهت غذا خوردن از هم دور باشند. جوندگان را هرگاه با هم در قفس می گذارید، نظاره گر باشید تا عکس العمل منفی صورت نگیرد. در صورت جنگیدن، قبل از اینکه یکدیگر را مجروح کنند آن ها را از هم جدا کنید و دوباره پس از مدتی این کار را تکرار کنید. توجه داشته باشید که همنوع خواری(۱۱) در بین جوندگان پدیده ای آشناست و جوندگان حامله در صورتی که دچار استرس یا کمبود غذا و آب شوند، به همنوع خواری و خوردن نوزادان شان روی می آورند. ماده ها بیشتر از نر ها گرایش به همنوع خواری دارند. همنوع خواری در موش ورامین بسیار رایج است.





شکل ۲-۲ قفس های فلزی (طراحی درویش، گروه پژوهشی جونده شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد).
تغذیه
غذای جوندگان باید متناسب با رژیم غذایی آنها در طبیعت باشد. دوپا ها و جرد ها دانه خوار هستند. جرد بزرگ علف خوار است و از برگ تازه گیاهان استفاده می کند. هامستر ها، ول ها، موش خانگی(Mus musculus) و موش های کشتزار(Apodemus sp.) نیاز به گیاه آب دار برای تامین آب دارند. سنجاب درختی با استفاده از دانه بلوط و گردو به راحتی در قفس زنده می ماند. اما سنجاب زمینی نیاز به علوفه ی تازه دارد و در کنار آن از دانه های گندم و جو نیز تغذیه می کند. خرگوش ها و خرگوش موش ها با توجه به رژیم غذایی مدفوع خواری نیاز به دسترسی به علوفه ی تازه و مدفوع خود دارند. اغلب مواقع مخلوطی از چند دانه غله مختلف و یا پلت که بر اساس نیاز جونده تهیه شده، مفید می باشد. در صورتی که در تغذیه جونده از دانه استفاده می شود توجه داشته باشید که از دانه های مختلف استفاده شود. بادام زمینی و تخمه آفتاب گردان به دلیل چربی زیاد به تنهایی مناسب نیستند. توصیه می شود از مخلوط دانه غلات استفاده شود و دانه ها درون ظروف دارای حجم مشخص قرار گیرند تا میزان مصرف روزانه جونده مشخص شود. از این روش در ایستگاه تغذیه جوندگان نیز استفاده می شود. جوندگان زیرخانواده مورینه (Murinae (مانند موش خانگی(Mus musculus)، رت (norvegicus Rattus و Rattus rattus)، موش کشتزار(Apodemus sp.)، موش ورامین(Nesokia indica) و موش خاردار (Acomys dimidiatus) به آب نیاز دارند. ولی برای کوتاه مدت می توان با استفاده از مخلوط غذای فشرده و آب دار آن ها را در حیوانخانه نگهداری نمود. سنجابک ها(Dryomys nitedula) نیاز به میوه دارند. هر گاه از آبخوری استفاده می شود، نوع ساچمه دار آن مناسب تر است و خلا عمده ترین عامل نگهداری آب درون بطری است. ساچمه سبب جلوگیری از آلودگی آب به ذرات خارجی می شود و به طور کلی آبخوری کمتر چکه می کند. نوک آبخوری باید غیر قابل جویده شدن باشد.
غذا های ساخته شده مانند غذای فشرده یا پلت (Pellet)، باید در دمای زیر C°۲۱ و رطوبت ۶۰ درصد، نگهداری شوند و حداکثر طی ۶ ماه به مصرف برسند. ویتامین C مورد استفاده در این نوع مواد غذایی فقط تا ۳ ماه پس از تولید ارزش غذایی دارد. هر گاه غذای فشرده بیش از ۳ ماه پس از تولید مصرف شود، باید ویتامین Cاضافی به جونده خورانیده شود. بنابراین همیشه تاریخ غذای فشرده مورد استفاده در حیوانخانه باید مشخص باشد. معمولاً غذا های فشرده را با استفاده از گاز اکسید اتیلن از آلودگی های مربوط به انبار پاک می کنند.
مطالعات مقدماتی برای شناسایی رژیم غذایی نمونه ها
برای پی بردن به رژیم غذایی جوندگان وحشی از مطالعه محتوای داخل معده استفاده می شود. گرچه اطلاعات زیادی در این مورد در دسترس نیست ولی طبقه بندی ساده رژیم غذایی بر اساس میوه، برگ، حشرات و یا سایر بی مهره گان کافی است. در آنالیزهای دقیق، محتوای لوله گوارش نمونه ها داخل ظرف شیشه ای پهن ریخته شده و بر اساس کلید مرجع، شناسایی می شوند. مطالعات مربوط به رژیم غذایی نیاز به زمان کافی و امکانات مناسب دارند. مثلاً برای مطالعه رژیم گونه های گیاهخوار، یکسری نمونه های میکروسکوپی از اپیدرم برگ ها و در مورد گونه های حشره خوار و گوشتخوار مجموعه ای از گونه ها شناسایی و به صورت کلید به کار می روند. بندپایان مصرف شده بر اساس شکل بال، اسکلریت و سایر قطعات، قابل شناسایی هستند. بررسی گیاهان و جانوران مصرف شده و فراوانی نسبی هر یک اهمیت بسیاری در مطالعات بوم شناختی و رژیم غذایی جوندگان وحشی دارند.
حفظ بهداشت حیوانخانه
حیوانخانه باید به صورت دوره ای کاملاً ضد عفونی شود و از وجود میکروب های فرصت طلب پاک گردد. از جمله اطاق های نگهداری جوندگان، انبار، وسایل، راهرو ها و اطاق های کار کارکنان و آزمایشگاه باید ضد عفونی شوند. لازم است از محلول های ضد عفونی مناسب که قدرت میکروب کشی کافی دارند مانند دتول استفاده شود. به منظور مراقبت های بهداشتی باید بازرسی مستقیم محل، نمونه برداری از آب و غذا و کشت آنها انجام شود. میزان تشدید بوی موش ها خصوصاً بوی آمونیاک برای سنجش میزان آلودگی محیط به کار می رود. تمیز کردن قفس ها، قفسه ها و سایر وسایل مرتبط با قفس ها مانند غذا خوری و آب خوری یک اولویت بهداشتی است. معمولاً هر ۲ هفته یک بار باید قفس ها شسته شوند و ضد عفونی گردند. بعضی از جوندگان مانند خوکچه ی هندی و هامستر ها تولید مقدار زیادی ادرار غنی از پروتئین و مواد معدنی می کنند که به کف قفس می چسبد و شستن آن ها به سختی ممکن است. در این موارد، نخست از محلول کلریدریک اسید رقیق ۵ درصد و سپس آب برای شستشو استفاده می شود. تعویض پوشال کف قفس باید به نحوی انجام شود که تولید ایروسول نکند. معمولاً از ایستگاه های لامینار فلو(۱۲) برای تشخیص ایروسول داخل حیوانخانه ها استفاده می شود. تعویض مکرر پوشال کف قفس ها همیشه مناسب نیست، زیرا باعث دور ریختن فرمون هایی می شود که برای تولیدمثل موفق لازم است زیرا فرمون ها برای همزمان کردن سازوکار تولیدمثل لازم هستند.
قرنطینه و تثبیت
برای آن که وضعیت بهداشتی و سلامتی نمونه های وارد شده به حیوانخانه مشخص شود، توصیه می شود که نمونه ها برای مدتی در سالن کثیف، قرنطینه شوند. در مرحله قرنطینه امکان تثبیت شرایط فیزیولوژیکی جانور نیز فراهم می شود. یکی از راه های قرنطینه آن است که جانورانی که همزمان وارد حیوانخانه می شوند در یک اطاق قرار گیرند. بنابراین نباید هیچ حیوان دیگری به جز نمونه های قرنطینه شده در اطاق قرنطینه قرار بگیرند.
مطالعه نمونه ها در حیوانخانه
بهترین روش برای مطالعه مقدماتی نمونه ها در حیوانخانه، استفاده از اتر است. برای این کار یک قطعه پنبه یا دستمال کاغذی آغشته به اتر را داخل کیسه پلاستیکی قرار داده و سپس جانور را با استفاده از دستکش چرمی و یا پنس گیره دار از قفس خارج کرده و به آرامی داخل کیسه قرار دهید. مزایای بیهوش کردن این است که جانور اذیت نمی شود و مزاحمت برای مطالعه ایجاد نمی کند. توجه شود که از کلروفرم استفاده نشود، زیرا بسیار سمی است و حیوان را می کشد. برای نمونه های بزرگ هم می توان از کیف های پارچه ای ساده استفاده نمود. می توان در یک ظرف کوچک و در بسته با استفاده از پنبه آغشته به اتر آن ها را بیهوش کرد و کارهایی از قبیل مطالعه صفات ظاهری و یا توزین را انجام داد.



شکل ۳-۲ فاصله آنوژنیتال در (الف) فرد نر، (ب) فرد ماده .
خاکدان یا تراریوم
خاکدان فضای باز محصور شده ای شبیه حوضچه است که دیوارهای آن به ارتفاع ۲ متر و دیواره ها و کف آن کاملاً سیمان شده است. کف خاکدان از مخلوط شن و خاک نرم پر می شود تا جونده بتواند به داخل آن نقب بزند و زندگی زیرزمینی داشته باشد. لبه ی بالای تراریوم با استفاده از نرده و توری حصارکشی می شود تا امکان فرار جونده وجود نداشته باشد. با استفاده از دوربین های مدار بسته فعالیت جوندگان زیر نظر قرار می گیرد.
تعیین جنسیت برای تشکیل زوج های همآور
چهار روش برای شناسایی جنسیت موش ها وجود دارد:

۱. فاصله بین منفذ یا مجرای تناسلی و مقعد: فاصله مقعد و واژن یا پنیس بهترین صفت برای تشخیص نر و ماده است و در مورد جوندگان خرد جثه بسیار قابل استفاده است. به این صفت فاصله آنوژنیتال Anogenital)، بین مخرج و ژنیتالیا) گفته می شود که در اکثر جوندگان برای تعیین جنسیت در افراد بالغ و نوزادان استفاده می شود. فاصله آنوژنیتال در افراد نر بر خلاف افراد ماده بیشتر است(آسپینال و همکاران، ۲۰۰۴) (شکل ۳-۲).
۲. اندازه بدن و دو ریختی جنسی: معدودی از گونه ها در مرحله ی بلوغ دارای دو شکلی جنسی هستند.
۳. وجود بیضه ها: در نر بالغ بیضه ها معمولاً به درون کیسه های بیضه کشیده می شوند.
۴. برجستگی نوک پستان ها: ماده ها دارای پستان اند که صفت رده ی پستانداران محسوب می شود، ولی پستان در نر ها برجستگی اندکی دارند. لیکن افراد ماده ی فعال از نظر تولید مثلی از طریق وجود شیر در غدد شیری تشخیص داده می شوند.
وضعیت تولیدمثلی جوندگان با استفاده از روش های زیر قابل تشخیص است:

۱. نرها: حضور یک یا دو بیضه در کیسه های بیضه و اندازه بیضه ها معیاری مناسب برای تعیین شرایط تولیدمثلی است.
۲. ماده ها: حضور واژن سوراخ دار، شکم برآمده، وجود شیر و هاله در پستان ها.
برای تشکیل زوج همآور معمولاً نر و ماده در قفس گذاشته می شوند و با استفاده از خاک اره فضای مناسبی برای استتار فراهم می شود. دما، رطوبت و نور با استفاده از دستگاه خودکار تنظیم می شود و زمان تشکیل زوج همآور روی قفس مشخص می شود و به هنگام زایمان تعداد بچه ها شمارش شده و روی قفس و دفترچه زادآوری حیوانخانه یادداشت می شوند.

روش های دیگر نمونه برداری
گاهی برای نمونه برداری ازجوندگان زیرزمینی مانند ول ها ی حفار، دوپا ها و جرد ها از روش حفاری استفاده می شود. مثلاً در حفاری تا عمق یک متری می توان به لانه ی ول های حفار گونه های مختلف رسید. برای دستیابی به دالان های زیرزمینی ول حفار شمالی Ellobius talpinus نیاز به استفاده از تراکتور های زمین شکن است. تاکنون حتی با این تدابیر فقط یک نمونه از این جونده به دست آمده است(ترحمی و همکاران، ۱۳۷۸).
جالب توجه است که کپه های خاک های سطحی این ول به صورت هلالی و دالان زیرزمینی در عمق یک متری داخل خاک رس فشرده قرار دارد. تراکتور های معمولی فقط برای نمونه برداری از ول حفار افغانی Ellobius fuscocapillus مفید هستند. در این روش راننده با تراکتور زمین را شخم می زند و یک نفر کارگر در عقب تراکتور به همراه محقق نمونه های بالا آمده را داخل قفس می گذارد. برای نمونه برداری از دوپا نیاز به نمونه برداری شبانه در شب های تاریک است. باید توجه داشت که موش های دوپا با سرعت زیاد حرکت می کنند و احتمال آسیب دیدن نمونه بردار به هنگام توقف ناگهانی آنها وجود دارد. بنابراین حتماً باید ازکلاه ایمنی استفاده شود تا به هنگام توقف های ناگهانی جونده، و زمین خوردن ناگهانی از کوبیده شدن پیشانی به زمین جلوگیری شود. برای نمونه برداری از جوندگان بزرگ جثه مانند خرگوش، تشی و یا جوندگان روزفعال مانند جرد بزرگ (Rhambomgs opimus) از تفنگ بادی برای شکار استفاده می شود. برای شکار سنجاب زمینی و جرد لیبی می توان با پخش آب به داخل لانه، آنها را گرفتار نمود.
انواع تله گذاری
تله گذاری انواع مختلف دارد: هنگامی که بخواهیم منطقه ی وسیعی را همزمان پوشش دهیم از تله گذاری ردیفی یا خطی استفاده می شود. تله گذاری شطرنجی در مواقع برآورد اندازه جمعیت، تراکم و مطالعه قلمرو به کار می رود. در روش مربعی تله ها به فاصله یکسان از هم چیده می شوند. پیشنهاد می شود که اولین تله گذاری با فواصل مشخص انجام شود و از آن در تله گذاری مرحله دوم به عنوان راهنما استفاده شود. فضای بین نقاط تله گذاری شده در روش شبکه ای منوط به فاصله جابجایی گونه ها است که به عواملی مانند نوع زیستگاه بستگی دارد. معمولاً فاصله بین تله ها در هر نوع تله گذاری به نوع و تراکم پوشش گیاهی محل بستگی دارد. مثلاً فاصله ی تله ها از هم در مراتع ۵ متر و در جنگل ها ۱۰ تا ۱۵ متر است. در محیط های بیابانی و کویری تله گذاری در محل کلنی ها، منافذ لانه موش ها و یا از طریق شبکه بندی اختصاصی زیستگاه هر گونه انجام می شود. در زیستگاه های شهری تله گذاری بر اساس وضعیت محیط و اطلاعات جامعه شناختی به دو صورت تصادفی یا انتخابی انجام می شود. لازم است با استفاده از نقشه ای با مقیاس زیاد و انطباق آن با زمین محل تله گذاری، فاصله ها مشخص شوند. می توانید از چند میله ی نوک تیز برای مشخص کردن ناحیه ی تله گذاری، متر طنابی ۳۰-۲۰ متر ی، کمپاس مناسب برای مطالعه شیب و جهت زمین استفاده کنید (گومل و فلاوردیو، ۱۹۹۴).
تله ها را باید پیش از تاریکی هوا کار گذاشت و صبح زود روز بعد جمع آوری نمود. برای نمونه های روز فعال مانند جرد لیبی و جربیل بزرگ لازم است تله ها در حوالی ساعت ۱۰ صبح جمع آوری شوند. گرما و خشکی بیش از حد باعث می شود که جونده آب بدن خود را از دست بدهد و بمیرد و به محض سردشدن بدن جونده، کک ها و سایر انگل های پوستی آن را ترک می کنند. بنابراین انگل های خارجی باید قبل از مردن نمونه ها سریعاً جمع آوری شوند. کک ها را به روش فوت کردن یا برس کشی در سطح آب جمع آوری نمایید. نمونه ها به خاطر جثه کوچک و خونگرمی، نیاز به غذای کافی و آرامش دارند، بنابراین در اسرع وقت باید به حیوانخانه یا محلی مناسب جابجا شوند.
به هنگام نمونه برداری لازم است میزان رطوبت، حداقل و حداکثر دمای محیط، ارتفاع محل و مختصات جغرافیایی در جداول مربوطه یادداشت شود. نمونه برداری در شب های بدر و زیر نور ماه باعث کاهش بازده تله گذاری می شود. ولی در شب های ابری و مرطوب نتیجه نمونه برداری بهتر است. باران معمولاً روی بازده تله گذاری اثر منفی ندارد. ولی توصیه می شود که در شب های بسیارسرد و مرطوب از تله گذاری پرهیز شود، زیرا با مرگ و میر نمونه ها همراه است. جوندگانی که خیس می شوند نمی توانند به درستی دمای بدن خود را تنظیم کنند (گومل و فلاوردیو، ۱۹۹۴).
تراکم اندک جوندگان، عدم فعالیت آنها در نور ماه، بدی آب و هوا و مشکلات تکنیکی تله ها مانند کارنکردن به موقع تله، عدم توازن بین نیروی وارد شده توسط جونده و حساسیت فنر یا پدال تله برای رها شدن فنر، کار نکردن مناسب درب تله، سوراخ بودن تله، بد کار گذاشتن تله، نامناسب بودن طعمه و رهاشدن طعمه همه از عواملی هستند که باعث کاهش بازده تله گذاری می شوند.
مطالعه کلنی جوندگان
جوندگان به صورت انفرادی و یا کلنی زندگی می کنند. بعضی از گونه ها مانند جرد ها و جربیل ها دارای زندگی اجتماعی مشترک هستند و اصطلاحاً به صورت کلنی زندگی می کنند. یکی از تظاهرات زندگی کلنی، ساختن شبکه ی ارتباط زیرزمینی با تعداد زیادی سوراخ های بیرونی است که در محل هر کلنی مشاهده می شود. کلنی ها با فواصلی از یکدیگر یافت می شوند.
طرز کار با دستگاه مطالعه کلنی ها
دستگاه مطالعه ی کلنی، ساخت گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، است. برای استفاده از این دستگاه نخست صفحه دهانه دار دستگاه روی منفذ اصلی کلنی نصب می شود و موتور شروع به کار می کند. به این صورت گاز پس از ورود به داخل مجاری زیر زمینی از منافذ کلنی خارج می شود و می توان مساحت فعالیت هر کلنی را ارزیابی نمود. این روش برای مطالعه کلنی های جرد، جرد بزرگ، جربیل هندی و موش ورامین مورد استفاده قرار می گیرد. باید توجه داشت که موش ورامین به خاطر مسدود کردن مجاری زیر زمینی خود، ممکن است موجب بروز خطا در مطالعه گردد. می توان با استفاده از بیلچه بعضی از منافذ نزدیک به هم را مسدود نمود تا دود حاصل از دستگاه بتواند ذخیره شده و انتشار افراد یک کلنی سریع تر مشخص گردد (شکل ۹-۱).
مطالعه ساختار زیرزمینی چند گونه از جوندگان
مجاری زیرزمینی نقش مهمی در زندگی جوندگان دارای ساختار اجتماعی دارد. این مجاری پناهگاه های مناسبی برای حفاظت در برابر نوسانات شدید دما و رطوبت محیط بیرونی در مناطق بیابانی و کویری هستند. عملکرد مجاری زیرزمینی بسیار پیچیده است که توسط دالان های مختلف به هم وصل می شوند. تفاوت در کیفیت خاک باعث تفاوت در ساختار کلنی ها می شود. خاک ها با وجود بافت های متفاوت این امکان را به جوندگان زیرزمینی می دهند که اشکال متفاوتی ازشبکه ها را ایجاد کنند. معمولاً پیچیده ترین مجاری در خاک های سیلت و رس ایجاد می شود و ساده ترین آنها مربوط به خاک های ماسه ای است (دبیانسیم،۱۹۶۲؛ لاندر و رینولدز،۱۹۹۳). به طور کلی در فصول بارندگی و به هنگام ذخیره سازی غذا، تقریباً همه جوندگان مجاری زیرزمینی را توسعه می دهند. همانطور که گفته شد در ول حفار شمالی Ellobius talpinus مجاری زیر زمینی بسیار عمیق و در عمق یک متری است و مطالعات انجام شده نشان می دهد که این مجاری دارای رطوبت بسیار بالاست، حال آن که در ول حفار افغانی Ellobius fuscocapillus مجاری در سطح بالاتر در حدود ۴۰ سانتی متری هستند و رطوبت اندکی دارند (ترحمی، ۱۳۸۲). سوراخ های حفر شده توسط جرد و جربیل ها معمولاً از دو الگوی زیر تبعیت می کنند.

۱. مجاری زیرزمینی دارای ساختار مارپیچی، مانند مجاری زیرزمینی جرد هوریانه (Meriones hurrianae)
۲. مجاری زیرزمینی با ساختارساده و طویل، مانند مجاری زیرزمینی جرد بزرگ (Tatera indica)



شکل ۹-۱ دستگاه مطالعه ی کلنی جوندگان (طراحی خالق زاده- درویش، گروه پژوهشی جونده شناسی دانشگاه فردوسی مشهد).

در جوندگان روز فعال معمولاً مجاری زیرزمینی در چندین ردیف و به طور کامل حفر می شوند (پراکاش، ۱۹۷۵ب). جوندگان شب فعال غالباً در طول روز از سوراخ هایشان بیرون نمی آیند و از این رو دارای مجاری زیرزمینی طویلی هستند. با استفاده از دوغ آب گچ و آهک که در بشکه های ۲۰۰ لیتری تهیه می شود، ساختار کلنی جوندگان خصوصاً ساختار فضایی جرد ها و جربیل ها مطالعه شده است. به طور کلی شکل مجاری زیرزمینی جوندگان،تحت تاثیر کیفیت خاک، اندازه کلنی و رفتار است که در اینجا به چند مورد اشاره می شود.
جرد آذری (Meriones vinogradovi)
جرد آذری به صورت اجتماعات پراکنده در شیب ها و کف دره های نسبتاً مرطوب و گاهی قابل کشت زندگی می کند. کلنی های این جونده به خاطر آثار حفاری که در ورودی بعضی از مجاری دیده می شود قابل تشخیص هستند. معمولاً کلنی ها به فاصله یک متری از هم قرار دارند. هر کلنی کوچک جرد آذری دارای ۴ تا ۵ جرد است که از یک لانه زیر زمینی متشکل از یک شبکه کم عمق بسیار نزدیک به هم و حلزونی شکل با لانه های منزوی که در حاشیه لانه زیر زمینی اصلی ساخته شده است، تشکیل می شود. علاوه بر مجاری معمولی قسمت هایی از آن عریض شده و حفرات بزرگی ایجاد می کند که این جونده می تواند در آنها مقدار زیادی مواد غذایی نگهداری کند. بعضی از این حفرات تا ۴۰ لیتر حجم دارند. این حفرات به عنوان ذخیره غذایی زمستان از دانه های غلات پر می شوند (پتر، ۱۹۶۱) (شکل ۱۰-۱).



شکل ۱۰-۱ لانه های یک کلونی کوچک جرد آذری در ۱۵ کیلومتری شمال قزوین. C1: حفره ای با ۴۰ سانتی متر قطر و ۲۵ سانتی متر ارتفاع، C2: حفره ای با ۴۰ سانتی متر قطر و ۲۰ سانتی متر ارتفاع. کف مجاری ا همه جا در عمق ۲۰ سانتی متری و قطر آنها تا ۶ سانتی متر است (پتر، ۱۹۶۱).
جرد لیبی (Meriones libycus)
جرد لیبی نیز سوراخ های خود را عمدتاً در خاک های نسبتاً سفت در حوالی ریشه گیاهان بوته ای حفر می کند. دهانه سوراخ زیرزمینی این جونده باز است و به طور کلی سازگان سوراخ ها گسترده و گاهی دارای ۲ یا تعداد بیشتری دهانه ورودی است. این جانور در زمستان و شرایط نامناسب محیطی برای مدتی به صورت غیرفعال در لانه باقی می ماند (شکل ۱۱-۱).
جربیل هندی (Tatera indica)
این جونده نیز در مجاری زیرزمینی با سازگان پیچیده ای زندگی می کند که دارای چندین دهانه ورودی هستند و توسط خاک های نرمی پوشیده می شوند (شکل ۱۲-۱). عمق تونل های حفر شده توسط جربیل هندی تا حد زیادی بستگی به نوع خاک محیط و همچنین فصل مربوطه دارد. بررسی نحوه تغذیه Tatera indica از طریق مطالعه محتوی معده آن نشان می دهد که در ماه های آذر تا بهمن و تیر تا مرداد بیشترین غذای آن ها را دانه های گیاهی تشکیل می دهد. ریشه ها و ساقه های گیاهان نیز عمدتاً در تمام طول سال مورد استفاده قرار می گیرند. لازم به ذکر است که این جونده تقریباً در تمام طول سال و به ویژه در موسم بارندگی بیشترین تولید مثل را دارد (پراکاش، ۱۹۶۲؛ جیم، ۱۹۷۰؛ پراکاش و همکاران، ۱۹۷۱) .



شکل ۱۱-۱ لانه جرد لیبی (پتر،۱۹۶۱).



شکل ۱۲-۱ ساختار لانه در Tatera indica (سه دهانه ورودی) (پتر، ۱۹۶۱).



شکل۱۳ -۱ لانه جرد ایرانی (پتر ۱۹۶۱).

نظرات کاربران درباره کتاب روش‌شناسی در بیوسیستماتیک جانوری