فیدیبو نماینده قانونی انتشارات صابرین و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب بحران و رشد

کتاب بحران و رشد

نسخه الکترونیک کتاب بحران و رشد به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب بحران و رشد

بحران، موقعیتی است که هیچ‌کس در زندگی مصون از آن نیست. این بحران می‌تواند امری طبیعی مانند بلوغ باشد و یا بحرانی سرنوشت‌ساز مانند از دست دادن یک عزیز. درهرصورت فرد، تحت فشار تغییرات قرار می‌گیرد، اما هم‌زمان فرصت لمس تجربه مهمی را در زندگی خود پیدا می‌کند. این تجربه مستقیما بر تکامل شخصیتی او تأثیر گذاشته و تا پایان عمر همراهش خواهد بود.
بحران درمانی با تحلیل موقعیت فرد در بحران، بیان موقعیت‌های مشابه، انگیزه‌بخشی و طرح نظریه‌های علمی و کاربردی برای فعالیت‌های روزمره، به فرد درگیر کمک می‌کند تا بر بحرانی که در آن هست فائق گردد. هدف این علم، حساس کردن افراد بر معنادار بودن بحران‌های زندگی و آموزش مهارت‌های لازم برای غلبه بر بحران‌های زندگی، در هر سنی است. بحران وضعیتی حتمی و اجتناب‌ناپذیر در زندگیِ هر فرد است. ازاین‌رو علم تعلیم بحران، امری ضروری است تا در کنار روان‌شناسی بحران و روان‌درمانی بحران، به موفقیت در زندگی بینجامد.
در این کتاب پروفسور امینی، با زبان ساده، مباحث عالی فلسفی و علمی را ارائه می‌دهد و آگاهی لازم برای نگاه صحیح به بحران را با زبان ساده ولی علمی بیان می‌کنند.

ادامه...
  • ناشر انتشارات صابرین
  • تاریخ نشر
  • زبانفارسی
  • حجم فایل 2.62 مگابایت
  • تعداد صفحات ۳۳۴ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب بحران و رشد

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



سخن ناشر

انتشارات صابرین سال هاست که با تمرکز بر نیاز خانواده های ایرانی، به انتشار آثاری تحت عنوان «کلیدهای تربیت کودکان و نوجوانان»، «کلیدهای همسران موفق»، «کلیدهای بازسازی زندگی پس از طلاق» و «کلیدهای مشاوره» پرداخته است. در ادامه این تلاش ها و به منظور پاسخ به نیاز کسانی که می خواهند در حوزه مدیریت زندگی و یا به عبارتی خودیاری مطالعه کنند، اقدام به انتشار مجموعه ای به نام «کلیدهای مدیریت زندگی» نموده است. مخاطبان این مجموعه می توانند تمام افراد جامعه، به ویژه جوانان عزیز باشند.

موسسه انتشارات صابرین

مقدمه

بحران و رشد

علم تربیت، مرکب از علوم و فنون گوناگون است. به طور مثال می توان تعلیم و تربیت در مدرسه و مهدکودک، آموزش مشاغل، آموزش درآمدزایی، تعلیم گذران اوقات فراغت، تعلیم بزرگسالان، تعلیم تئاتر و موزه داری را نام برد. هدف علوم آموزشی، آماده سازی افراد برای شرایط گوناگون زندگی است. با توسعه حوزه های مختلف علمی و هنری و با تغییر شرایط زندگی، آموزش مهارت ها تخصصی تر از قبل شده است.
بحران، موقعیتی است که هیچ کس در زندگی مصون از آن نیست. این بحران می تواند امری طبیعی مانند بلوغ باشد و یا بحرانی سرنوشت ساز مانند از دست دادن یک عزیز. درهرصورت فرد، تحت فشار تغییرات قرار می گیرد، اما هم زمان فرصت لمس تجربه مهمی را در زندگی خود پیدا می کند. این تجربه مستقیما بر تکامل شخصیتی او تاثیر گذاشته و تا پایان عمر همراهش خواهد بود.
بحران درمانی(۶) با تحلیل موقعیت فرد در بحران، بیان موقعیت های مشابه، انگیزه بخشی و طرح نظریه های علمی و کاربردی برای فعالیت های روزمره، به فرد درگیر کمک می کند تا بر بحرانی که در آن هست فائق گردد. هدف این علم، حساس کردن افراد بر معنادار بودن بحران های زندگی و آموزش مهارت های لازم برای غلبه بر بحران های زندگی، در هر سنی است. بحران وضعیتی حتمی و اجتناب ناپذیر در زندگیِ هر فرد است. ازاین رو علم تعلیم بحران، امری ضروری است تا در کنار روان شناسی بحران و روان درمانی بحران، به موفقیت در زندگی بینجامد.
پایه های علم تعلیم بحران مبتنی بر دو اصل فلسفی، ۱ـ فلسفه خودآگاهی هگل(۷) و ۲ـ آنالیز هستی(۸) و همچنین معنادرمانی ویکتور امیل فرانکل(۹) است. تفکر هگل در مورد رشد بی انتهای خودآگاه بسیار ساده است و می توان آن را با مثال غنچه بیان کرد. هر تعبیری که غنچه را به عنوان «وضعیت یا حالتی» در نظر بگیرد و از فعل «هستن» برای توصیف آن استفاده کند گمراه کننده و اشتباه است. نمی توانیم بگوییم غنچه رشد می کند یعنی «می شود». کلمه «غنچه» وضعیتی «است» که نمی توان آن را با فعل «هستن» توصیف کرد، بلکه روندی است در حال شدن که «رشد» را توصیف می کند. هگل خود چنین می گوید:
«غنچه، با شکفته شدن گل از بین می رود. شاید بتوان این گونه تعبیر کرد که به گونه ای نفی می شود. این حالت نیز با رسیدن میوه، «بودِ غلط» را برای گل به عنوان یک گیاه وصف می کند».(۱۰) اصطلاح «بودِ غلط» فریبکاری فعل «بودن» را بیان می کند. به همان اندازه که تصویر آبشار نیاگارا در بردارنده حیات و خروش عینی آن نیست، به همان اندازه نیز نمی توان غنچه را با «بودن» وصف کرد. برش لحظه ای، کل پروسه را منجمد می کند و زمان را متوقف می سازد. وقتی فرایند «شدن» را در حد فرایند «بودن» پایین می آوریم، چیزی از میان می رود و آن چیزی نیست جز بخش زنده و حاوی حیات آن، تنها یک غنچه مرده «غنچه» است. بخش زنده هرگز «است» نمی شود، زیرا دائم در حال «شدن» است. این ساده ترین راه برای بیان تفکر هگل است.
این نکته شامل چیزی که «خودآگاه» می خوانیم نیز می شود. درواقع در اینجا نیز مسئله بر سر «آگاه شدن» است. با هر شناخت و با هر اشتباهی «خودآگاه» ما توسعه و رشد می یابد. هر تجربه تازه ای که «من» در دنیا به دست می آورد، خودآگاه رشد می کند. «خودآگاه» در حقیقت، شدنی آگاهانه است.
این فلسفه، عالم وجود (ماده) و نیز عالم خودآگاه (روح) را با درنظر گرفتن رشد دینامیکی آن ها در زندگی روزمره دربر می گیرد. به طور مثال خانمی خود را با این کلمات معرفی می کند: «روزبه خیر، من کریستینه هایتمان(۱۱) هستم. شما که هستید؟»
هیچ کس به این نکته پی نمی برد که چه اشتباه بزرگی، در پس این جمله پنهان است. چراکه، ظرف این چند ثانیه ای که خانم هایتمان، خود را معرفی می کند، صدها سلول بدن او می میرند و صدها سلول تولید می شوند. روانش دچار هیجان یا شادی شده، به طوری که احیانا فشار خون او کمی افزایش یافته تحولات بیوشیمیایی فراوانی در بدن او صورت گرفته اند. پس نمی توان ادعا کرد که او به طور مطلق و بدون هیچ گونه تغییری همان فردی است که دقایق یا ثانیه های قبل خود را معرفی کرد.
ممکن است این تغییرات را ریزبینانه، و این گونه تحولات را طبقه بندی های بی اهمیتی بدانیم، اما حقیقت این است که این ها وجود دارند و شمار این تغییرات، ثانیه شمار عمرند. اگر خانم هایتمان از منظر هگل به خود نگاه می کرد منطقا برای معرفی خود می بایست از این کلمات استفاده می کرد: «روزبه خیر. من کریستینه هایتمان می شوم. شما که می شوید؟»
آنچه مسلم است، این است که هیچ کس، در مکالمات روزمره خود این گونه سخن نمی گوید. همیشه می گوییم «خورشید صبح از مشرق طلوع می کند و در مغرب غروب»، با اینکه همه می دانیم، خورشید نه طلوع می کند و نه غروب. غالبا زبان محاوره، عاملِ سترِ حقیقت می گردد و فیلسوف با بررسی فرضیه های روشن و عادت های بیانی آن را از ستر خارج می کند. اکنون به بررسی نوع بیانِ فردی که گرفتار بحرانی شده، می پردازیم. معمولاً چنین جمله ای را می شنویم:
«من الآن گرفتار بحران سختی شده ام. جهنم خداست. زندگی من معنایی نداره.»
بیایید جملات بالا را با تفکر «شدن» و «رشد» بررسی کنیم، منطقا به این جمله می رسیم:
«در بحران سختی، در حال رشد یافتن هستم. برای رسیدن به بهشت باید از جهنم عبور کنم. زندگی من در حال ساختن جایگاهی برای یک معنی جدید است....»
کسی که این گونه صحبت می کند، دیگر بحرانی ندارد، چرا که در مسیر رشد قرار گرفته است. میان حالت اول و دوم، تفاوت بنیادینی در توصیف فرد از خود و دنیا وجود دارد. تفاوت در خودآگاه فرد نهفته است. مسلما کسی که شرایط زندگی خود را تا این حد درک می کند، مهارت فردی بالاتری نسبت به شخصی دارد که خود را در شرایط بحرانی درون جهنم می بیند، در نتیجه برخورد متفاوت تری با بحران دارد.
اینکه ما چه برداشتی از خود و زندگی مان داریم، دیگران را چگونه و با چه دیدی می بینیم و چه تلقی ای از جهان بیرون داریم، همه این ها به خودآگاه ما مربوط می شود. جز با رشد خودآگاه، کسی قادر نخواهد بود از بحرانی سرنوشت ساز، پیروز و سرفراز بیرون آید. همان گونه که غنچه، یک حالت دائمی نیست بلکه یک صورت گذرا است، به همان نسبت نیز هر بحرانی که بر فردی عارض می شود معبری به سوی تکامل است. وجود بحران ضروری است، اگر بحرانی وجود نداشت رشدی حاصل نمی شد و به قول توماس مان(۱۲) «زندگی مرده»ای می داشتیم.
بحران ها تغییرات را تحمیل می کنند و با هر تغییری، فرد معنای آن را می پرسد و با هر پاسخی که می یابد، خودآگاهش رشد می کند. اگر با این دید زندگی را ببینیم، کل زندگی یک رودخانه است. یک «شدن» دائم، روندی در حال رشد. زندگی با تولد آغاز می شود و با مرگ پایان می پذیرد و چه می دانیم، شاید بعد از مرگ روند تکامل بلندپایه تری را پیش رو داشته باشد.
اولین پایه آموزش بحران تغییر دیدگاه است؛ نه تنها نسبت به بحران ها، بلکه تغییر دیدگاه نسبت به کل جهان دینامیکی. پدیده های زندگی در روند «شدن» از نو مشاهده و کشف می شوند. از بلور برف گرفته تا کل کیهان، با پدیده دائمی «شدن» مواجهیم. این امر زندگی را جذاب می کند، چرا که می آموزیم به مسائل با دیدی نو نگاه کنیم. به عنوان مثال:

«به یک بلور برف نگاه کنید. این دانه کوچک به طور شگفت آوری از قوانین پیچیده ریاضی و فیزیک تبعیت می کند و اشکال منظم هندسی را شکل می دهد، جالب آنکه هیچ دانه یک شکل و متحدالشکلی در میان آن ها نیست. کریستالی، پلی کریستالی، سوزنی شکل ها، چندشاخه ای، مسطح ها، پایه ای و غیره. نکته جالب آن است که هر دانه برف در کره زمین منحصر به فرد است. کلیه شرایط محیطی اعم از دما، رطوبت و آلودگی های جوی بعد از یک ساعت تاثیر خود را بر دانه برف می گذارند و بلور برف، تبدیل به یک چندضلعی می شود. شکل نهایی دانه برف، بازگوکننده شرایط جوی متاثر بر آن است.»(۱۳)

هریک از بی شمار دانه های برف، هم زمان ماجرای زندگی خود را «بیان» می کنند. هر «هستی» وجود خود را با بودن ها و شدن هایش به نمایش می گذارد. هیچ چیز قطعی و محکم نیست. همه چیز «جاری» است. اگر بخواهیم وضعیت «است» را برای دانه برف حفظ کنیم، باید آن را در لحظه منجمد کنیم. اما با این کار «بود» او را نابود می کنیم. یک تکه یخ، به هیچ وجه یک بلور برف نیست. زندگی حرکت و جنبش است، زندگی فراز و فرود دارد و دقیقا راز زندگی در همین نبض بالا و پایین است. هستی زندگی ما نیز با همین «شدن»هاست. موجودیت فردی ما داستان برگشت ناپذیر «شدن» ما است. این تفکر جدیدی نیست و نه تنها فیلسوفان، بلکه شاعران، هنرمندان، دانشمندان علوم طبیعی، اخترشناسان و عارفان را همواره متحیر کرده است.
اکنون می دانیم که رشد نه تصادفی و نه کور است. این قانون به همان اندازه که شامل دانه برف و غنچه می شود، شامل انسان و تمامی کیهان نیز هست. به طور قطع مشخص است که رشد گرایشی درونی است. مکشی به سمت جلو و بالا است. گویا، هر رشدی مامور به این است که نردبانی را به سوی بالا بپوید. تمامی پروسه زندگی از ویروس ها گرفته تا بزرگ ترین موجودات، همگی پیرو یک قاعده سازمان یافته اند.
هگل در این گرایش فطری دست خالق طبیعت را خواند و دانست که خلق شده ایم تا به سوی او، در جهت تکامل و تمامیت حرکت کنیم؛ اما با شناخت، یعنی با برداشتی شفاف و خودآگاهی تام. البته که قدمت این تفکر فلسفی به قبل از هگل برمی گردد.
نکته جالب اینکه این فلسفه نه تنها کهنه نمی شود، بلکه بالعکس هرروز، علوم مختلفی آن را تایید می کنند، مثلاً در علم زیست شناسی (Maturana Varela, ۱۹۸۷) روان شناسی (Piaget, ۱۹۷۶) شیمی (Prigogin, ۱۹۸۸)، فلسفه، روان شناسی و علوم طبیعی، در همه این علوم خط مشی این فلسفه دیده می شود. وجود یک «بحث» واحد، در دو رشته علمی فلسفه و علوم طبیعی که تا این حد از یکدیگر دور هستند، بیانگر یک نتیجه واحد است، و آن اینکه:

«کل هستی روی یک پاشنه می چرخد، به عبارتی یک معنی دارد.»

این اندیشه فوق العاده بزرگی است، همان گونه که هگل می گوید، به این معنی است که ما در مسیر الوهیت قرار داریم، چراکه مسیر زندگی همواره به سوی نظامی بالاتر در حرکت است. اگر دانشمندان علوم طبیعی بیشترین توجهات و تاییدات خود را معطوف به این نکته نکرده بودند، شاید این تفکر تا به این حد مهیج نبود. برنده جایزه نوبل شیمی، «ایلیا پریگوژین»(۱۴) ثابت کرد که حتی در مواد نیز، گرایش به سوی نظامی بالاتر وجود دارد. بر این اساس، بی نظمی یک وضعیت طبیعی نیست، بلکه ایستگاهی ضروری برای رسیدن به نظمی بالاتر است. هنگام انتقال از مرحله ای پایین تر به یک مرحله بالاتر نوسان های شدیدی به وجود می آید که گاه ممکن است کل سیستم را نابود کند، اما اگر سیستم موفق به تحمل نوسان ها شود و جان سالم به در برد، می تواند به نظامی بالاتر دست یابد. به بیان دیگر: چنانچه ناملایمات و نوسان ها تحمل شوند، رشد صورت می گیرد.(۱۵) عنوان کتاب منتخب جایزه ایلیا پریگوژین «از بودن تا شدن»(۱۶) است، که می توان آن را شعار آموزش بحران نیز در نظر گرفت. فهمیدن رسالت بحران، لازمه بلوغ شخصیت است.
بحران درمانی در این اندیشه با فلسفه هگل همسو است، «جهت دار بودن رشد». منظور این است که رشد، جهت دار است و گرایش خاصی دارد: زندگی به سمت جلو و رو به بالا حرکت می کند. یعنی خود فرایند «شدن» معنی دار است. «شدن» قوانینی دارد که با قانون حیات منطبق بوده و حضورش ضرورت دارد.
اصل دوم بحران درمانی، معنی دار بودن زندگی و رشد است. هیچ کس به اندازه پزشک و روان شناس اهل وین، ویکتور امیل فرانکل(۱۷) تا به این حد جدی و بنیادین به این موضوع نپرداخته است. متد او با عنوان آنالیز هستی(۱۸) و منطق درمانی(۱۹) شناخته شده است (روان درمانی با تمرکز بر معنا)
هسته مرکزی تفکر فرانکل چنین می گوید: زندگی همواره و تحت هر شرایطی دارای معنی است. زندگی، در وجود لحظات مایوس کننده و بی معنا «بی تقصیر» است؛ در وجود چنین لحظاتی ما «مقصریم». به قول هگل: تقصیر در خودآگاه ما انسان هاست. چنانچه خودآگاه رشد کند، «معنی ای» در رویدادی می یابیم که به واسطه درگیری با آن ها هفته ها و ماه های عمرمان را به پوچی و بی معنایی گذرانده بودیم. به محض یافتن یک «معنی» تازه، ناخودآگاه کمی «رشد» می یابد. چراکه اکنون توان درک و شناخت روابط را پیدا کرده، چیزی که سابق بر آن از درک آن عاجز بود.
با این تعابیر، خودآگاه و معنی به آونگی می مانند که در حرکت متقابل در حال نوسانند. یک خودآگاه متعالی می تواند معنای روابط پیچیده را بشناسد و چنانچه هنوز رشد نیافته باشد، نیازمند روابط پیچیده تری خواهد بود، با هر «معنا»ی جدیدی «خودآگاه» رشد می یابد و به سوی تکامل می رود و با هر «خودآگاه» جدیدی یک «معنا»ی تازه ای استنتاج می شود. نمودار زیر که آقای آندره وستفال(۲۰) رسم کرده است، بیانگر این «پروسه شدن» است.



این نوسان در حال صعود، چگونه و چه موقع از حرکت باز می ایستد؟ اگر انسان قادر به شناخت تمامی معانی موجود در دنیا و در زندگی بود، دیگر انسان نمی بود، بلکه خدا می شد. «خودآگاه مطلق» فقط متعلق به ذات خداوند است. فقط اوست که هر معنای ممکن و موجودی را می شناسد و می داند. چنانچه انسان در بحرانی به دنبال معنایی بگردد و نهایتا آن را بیابد، یک پله از بی نهایت پله هایی را که به خودآگاه مطلق منتهی می شوند، پیموده است، پس نتیجه می گیریم که بین یک معنی و یک معنی دیگر، «رشد» خانه دارد، به عبارت دقیق تر «رشد خودآگاه».
واژه «Sinn: معنا» در زبان آلمانی، از لحاظ لغوی به Weg, Fährte («فاصله»، «راه») و Reise «سفر» برمی گردد. فعل آن، Sinnen «معنا داشتن» در معنی باستانی خود به «سفر کردن» reisen و یا eine Fährte suchen «در جست وجوی ردی بودن» است.(۲۱) درواقع در معنای ابتدایی و اولیه خود به مفاهیمی چون eine Richtung einschlagen «جهتی را پیش گرفتن» و Unterwegssein«در راه بودن» برمی گردد. بالاخره هر سفری روزی به مقصدی ختم خواهد شد. طبق نظریه هگل، مقصد رشد خودآگاه، «تکامل» است و به عبارتی رسیدن به خودآگاه مطلق. این دقیقا همان چیزی است که مایستر اکهارت(۲۲) با الهام از دیدی عرفانی چنین می گوید: «وجود خداوند، شدن ماست.»
***
معنا و وجود با یکدیگر در ظاهر مرتبط اند. کسی که در جست وجوی معنایی است، در مسیر رشد قرار دارد، در مسیر «بودنی» که بالاتر از «بود» خویشتن است. شناخت این مسئله برعهده خودآگاه است که نقش خود را به عنوان موتور این رشد بشناسد. برای مطلق و کامل شدن آن، باید بی نهایت معنا را بشناسد.
***
همان گونه که گفته شد، آموزش بحران (بحران درمانی) در سال ۱۹۹۲، براساس تئوری خودآگاه و تئوری معنا(۲۳) به عنوان یک رشته تربیتی مستقل، بنیانگذاری شد. از آن زمان به بعد چه در داخل و چه در خارج از کشور (آلمان) مورد توجه و تاییدات فراوانی واقع شده است. مرحله بعد از طرح این منطق، اجرای مشاوره است. تعداد جلسات مشاوره بین یک تا سه جلسه هستند. تمرکز جلسات کمک کردن به فرد، در یافتن «معنایی» برای بحران اوست. من هربار که مشورت گیرندگان این جمله را بیان می کنند، آرامش می یابم.

«هیچ وقت این طوری به قضیه نگاه نکرده بودم!»

این جمله آغاز پایان بحران فعلی اوست و به زودی هدایتگر تغییر می شود. با تغییر دید، دیدگاهِ وابسته به آن نیز تغییر می کند و همان رویدادهای قبلی به کلی به گونه ای دیگر تعبیر و ارزیابی می شوند. این گواه رشد خودآگاه است و در آینه خودآگاه، بحران نقش فرشته سیاه را دارد.
بحران ها از هر نوعی که باشند، خاصه بحران های سرنوشت ساز، فرصت های خاص و گاه منحصربه فردی را برای رشد ما فراهم می کنند. درصورتی که پیام آن ها را درک کنیم و به قول فرانکل، معنایی برای آن ها به دست آوریم، زندگی مان را فعال می سازیم و توانایی هایمان را ناب می کنیم. بحران های زندگی تنها به ظاهر و به طور موقت، مانعی برای زندگی روزمره ما به حساب می آیند، اما در حقیقت آن ها هم پیمانان مسیر زندگی ما هستند.
برتری تئوری فرانکل نسبت به سایر تئوری های روان شناسان در این است که سرنوشت بینانگذار آن با آن آزموده شده است. فرانکل هرگز نمی توانست بدون اعتقاد درونی به این امر که زندگی در هر شرایطی همواره معنادار است، در اردوگاه های نازی ها زنده بماند و غم از دست دادن همه خویشان خود را تحمل کند. محققا «سرنوشت» فرانکل را آزموده است. تمایل دارم موضع او را با این مثال تشریح کنم:
«سرنوشت همان چیزی است که هنوز از آن مصون مانده ای.»

مسلم است که هیچ کس نمی خواهد بحرانی داشته باشد. اصلاً چه لزومی بر وجود آن هست؟ بحران خاطر را می رنجاند، تعادل را از بین می برد و حتی ممکن است خطر مرگ در پی داشته باشد. ازاین رو بهتر است کلاً از بحران پرهیز شود. بشر می تواند در خوشبختی، هماهنگی، سلامت و عشق به بهترین شکل ممکن به تعالی و رشد دست یابد، اما زندگی همیشه با خوشبختی و هماهنگی پیش نمی رود. عشق می تواند به سرعت به دلسردی و تنفر بدل شود، خوشبختی هم ممکن است در یک چشم برهم زدن از بین برود. در چنین شرایطی وظیفه بحران درمانی در حین مشاوره، بررسی، تبیین، توضیح و تشریح موقعیت فعلی فرد؛ بیان موقعیت های مشابه، ارائه راه حل و طرح الگوی رفتاری استاندارد در بحران است. در پسِ کارشناسی ها و مشاوره ها، فلسفه ای از زندگی پنهان است که من آن را در این کتاب با لغت ساختگی Evologie مطرح می کنم. منظور از این واژه نه Biologie «بیولوژی» و نه Evolution «تحول» است، بلکه تنها منظور از آن جست وجو به دنبال قوانین عمومی زندگی است. با قاطعیت نمی توان گفت که «زندگی» چیست. زندگی با شدن های دائم اش و علت و معلول هایش، برای همیشه یک راز باقی می ماند. اما متفکران هوشمندی، خود را به آن مشغول کرده اند تا بتوانند به یک یا چند راز آن پی ببرند. فیلسوف بزرگ و بنیانگذار نوین علم هرمنویتیک(۲۴)، ویلهلم دیلتی(۲۵)، سال ها درباره غیرقابل فهم بودن زندگی اندیشید و مطالب بسیاری درباره آن نوشت. هدف آموزه های وی به هیچ وجه بیان فلسفه ای خشک نبود. وی صراحتا از خشکی و بی روحی فلسفه کانت(۲۶)، لوکه(۲۷) و دیگر فلاسفه شکایت دارد و چنین می گوید:

«در رگ های سوژه های شناخته شده لوکه، هومه(۲۸) و کانت خون جریان ندارد، بلکه شهد رقیق شده ای از عقل تحت عنوان طرزتفکر مطلق جاری است.»(۲۹)

نظریه من مطابق با نظریه دیلتی است و سعی من بر آن بوده که تئوری او را به گونه ای ارائه دهم که اجرای عملی آن شفاف و قابل فهم باشد. ازاین رو بدون لطمه زدن به هسته علمی این تفکر، زبان آن را به مقدار زیادی ساده کرده ام. طی چهارده سال گذشته با ارائه مقالات متعدد درباره آموزش بحران (درمانی) در جلسات و سمینارهایی در آمریکا و اروپا، این دانش را به دانشمندان و عوام شناسانده ام و هربار به این نتیجه رسیده ام، هنگامی که دانشمندی نظر خود را ساده و قابل فهم ارائه می کند، مخاطبان راضی ترند. امیدوارم کتاب حاضر (نوزدهمین اثر مکتوب نگارنده) بتواند این تجربه را به صورت عملی ارائه دهد. به نظر من، ما باید سپاسگزار بحران های زندگی مان باشیم. چراکه به واسطه آن ها مامور به رشد و کمال می شویم و با غلبه بر آن ها موفق به لایه برداری، ایجاد ثبات و استحکام در شخصیت مان هستیم.
***
الماس تحتِ فشار به وجود می آید. وضع انسان نیز به همین سان است. فرایند «شدن» او را به سمت درخشش سوق می دهد نه به سمت «خاموشی و سوختن».
زندگی روبه جلو در حرکت است اما با نگاه به گذشته فهمیده می شود.
***

سخن مترجم

این از فضل پروردگارم است
سپاس خدای بلندمرتبه را که هرچه هست و دارم از اوست.

در سال ۱۳۸۷، در پی تحقیقی، به صورت کاملاً تصادفی با وب سایت علم تعلیم بحران آشنا شدم. تمامی مطالب درج شده در سایت را مطالعه کردم و به تک تک فایل های صوتی گوش دادم، بسیار به این مبحث علاقه مند شدم. از جناب پروفسور امینی اجازه خواستم که کتاب ایشان را به فارسی برگردانم. بعد از آن سال هاست که ایشان برادرانه و بزرگوارانه در بحران های زندگی به من مشاوره می دهند.
علمِ تعلیم بحران، صورت تئوری و عملی غلبه بر بحران است. این علم، علمی میان رشته ای، جوان و نوپا در علوم تربیتی است. مباحث آن برگرفته از روان شناسی، فلسفه، جامعه شناسی و امور تربیتی است، چراکه برای شناخت بحران و برای غلبه بر آن به تمامی این رشته ها نیاز است. به کمک روان شناسی ظرایف ناخودآگاه و خودآگاه روشن می شود و به کمک علم جامعه شناسی چگونگی ارتباط صحیح با جوامع مختلف، نوع برداشت ها، آداب و باورها را فرامی گیریم، سپس با کمک دانش علوم تربیتی برداشت جدید فلسفی را می آموزیم؛ ازاین رو مجموع این علوم مشترکا «علم تعلیم بحران» را شکل می دهند.
رشته تحصیلی تعلیم بحران در سال ۱۳۷۱ شمسی برابر با ۱۹۹۲ میلادی توسط پروفسور بیژن امینی(۱) در دانشگاه کریستیان آلبرِشتس(۲) در شهر کیل(۳) رشته تحصیلی کشور آلمان، پایه گذاری شد. ایشان ۳۲ سال استاد کامل و استاد رسمی دانشگاه بودند. پروفسور امینی فارغ التحصیل دانشگاه هایدلبرگ در این مقاطع و رشته ها هستند: لیسانس زبان و ادبیات آلمانی؛ فوق لیسانس رشته ژرمانستیک و رشته علوم تربیتی، دکترای علوم تربیتی گرایش اصلی فلسفه، گرایش فرعی جامعه شناسی. استاد کامل و استاد عالی رتبه دانشگاه در رشته علوم تربیتی از سال ۱۹۷۶ تا سال ۲۰۰۸. نشان استاد کامل (پروفسور).
عنوان این علم به زبان آلمانی Krisenpädagogik است. ترجمه صحیح Pädagogik به زبان فارسی «تعلیم» و «آموزش» است. بیم آن بود که ترکیب تعلیم با بحران منجر به سوءتفاهم شود، ازاین رو عنوان به «آموزه های بحران» تغییر یافت، ولی «آموزه های بحران» نیز به نظرم کمی ثقیل آمد، ازاین رو نام این علم «بحران درمانی» ترجمه شد و با تایید جناب آقای دکتر عبدالعظیم کریمی، این معادل به کار گرفته شد.
در مورد عنوانِ کتاب «بحران و رشد» که به زبان آلمانی Krise und Entwicklung است، توضیحی لازم می دانم. واژه Entwicklung به معنی توسعه و رشد است و معادل فرانسه و انگلیسی آن développment و development می باشد. در لغت نامه سه زبانه روان شناسی فارسی، انگلیسی و فرانسوی(۴) این لغت «تحول» معنی شده، حال آنکه «تحول» از ریشه عربی حول است و بر وزن تفعُّل، به معنی «از جایی به جایی شدن، انقلاب، برگشتن از چیزی به سوی دیگر، دگرگون شدن» است. انسان بدون تحصیل هرگونه علمی با حادثه یا رخدادی می تواند «تحول» بیابد، این تحول می تواند خوب یا بد باشد و واژه «تحول» به خودی خود حاملِ بار مثبت یا منفی و بیانگر سقوط یا صعود ذهنی یا تحصیلی نیست. در لغت نامه (۵)Le Robbert معادل croissance به معنی «رشد» است و برای آن مثال رشد غنچه را آورده است La développement des bourgeons. الزاما «تحول» یک تغییر مثبت نیست، چه بسا می تواند بیانگر نوعی سقوط از ارزش ها هم باشد؛ ولی «رشد» دربردارنده معنی «توسعه» ذهنی، تحصیلی و مالی به لحاظ بار مثبت معنایی است. در داستانِ عطار نیشابوری، شیخ صنعان با دیدن دخترِ ترسا متحول می شود:

دخترِ ترسا چو برقع برگرفت
بند بند شیخ آتش درگرفت

آتش عشقِ دختر ترسا او را به قدری «متحول» می سازد که تا خوک بازی و پشت پا زدنِ به عقایدش پیش می رود. به عبارتی این تحول «منفی» است و نه تنها «صعود» ندارد، بلکه عین «سقوط» است. با دعای یاران و توسلات مریدان، شیخ صنعان به خود می آید و راوی این گونه می نویسد:

تو چنین می پنداری ای هیچ کس
کین خطر آن پیر را افتاد و بس

در درون هر کسی صد خوک هست
خوک باید کشت یا که زنّار بست

سقوط در هر حادثه ای هست، مگر آنکه بدانیم قرار نیست «سقوط» کنیم و این حوادث برای «صعود» و «رُشد» ما حادث می شوند. از لحاظ علم بحران در اینجا کلمه «خطر» بیانگرِ «بحران» است. شیخ صنعان از این «خطر» نکته ای می آموزد و بر عرفانش افزوده می شود و در اینجاست که «رشد» می کند. پس خود «خطر» به تنهایی به او چیزی نمی آموزد بلکه درسی که از آن می گیرد، عامل «رشد» او است. این گریز به داستان شیخ صنعان عطار نیشابوری ازاین رو است که بار معنایی کلمه «رشد» را بیان کنم و به کار نبردن معادل «تحول» را توضیح دهم.
یقینا هر انسانی در طی زندگی خود، مجبور به انتخاب بین «یک» و «دو» می شود و باید میان این دو یکی را انتخاب کند. اما اصل «انتخاب» و «گزینش» کل زندگی او را تغییر می دهد. گاهی این تغییر بدون خواست ما صورت می گیرد (تصادف، مرگ، بیماری،...)، آن وقت است که زندگی به جهنم واقعی تبدیل می شود و زبانه های حسرت روح مان را می خورد و تنها یک آرزو و یک خواسته در ذهن ما شعله دارد، «بازگشت به شرایط قبلی». وقتی زندگی از نظم خود خارج شود و نظم قبل قابل بازگشت نباشد، تکلیف انسان با خودش و دنیا چیست؟ اگر کسی ادعا کند که هرگز در زندگی بحرانی نداشته و هرگز زندگی او را به چالش نکشیده، یا دروغگو است یا کل زندگی خود را در بی خبری به سر برده است. اگر کسی می خواهد بداند که با بحران های سخت و کمرشکن زندگی چه باید بکند، مطالعه این کتاب برای وی خالی از لطف نیست.
نکته قابل ذکر درباره پانوشت هایی که مترجم اضافه کرده این است که، از آنجایی که کتاب مرجع به زبان آلمانی است، معادل آلمانی اصطلاحات تخصصی در پاورقی ها آمده اند و مترجم از ذکر معادل انگلیسی و فرانسوی آن ها پرهیز کرده است. در مورد برخی نام های خاص یا مسائلی که مترجم احساس کرد بهتر است برای سهولت کار خواننده پانویسی ارائه بشود، با ذکر منبع توضیح بیشتر ارائه شده است.
فصل یازدهم کتاب، با عنوان Evologie، جست وجو به دنبال قوانین عمومی زندگی، نام دارد و شامل ۳ بخش است. سرفصل های ۲ و ۳ ادامه سرفصل ۱ هستند.
در این کتاب پروفسور امینی، با زبان ساده، مباحث عالی فلسفی و علمی را ارائه می دهد و آگاهی لازم برای نگاه صحیح به بحران را با زبان ساده ولی علمی بیان می کنند. ایشان تعمدا از به کار بردن کلمات دشوار پرهیز کرده اند و کمال علم و دانش یک عالم، بیان سخن عالمانه به زبان ساده است. در پی مشاوره علم تعلیم بحران، فرد مشورت گیرنده خوابی (رویایی) را در اولین شب، بعد از مشورت می بیند. این رویا، برگرفته از تعبیر خودآگاه فرد نسبت به بحران کنونی وی است. لذا پروفسور امینی با حفظ حریم شخصی مشورت گیرندگان، کتابی را تحت عنوان «گونه شناسی بحران» نگاشته اند که اخیرا در آلمان منتشر شده است و مترجم در حال اتمام ترجمه این اثر است.
لازم به ذکر است که مترجم، حق انحصاری ترجمه و نشر آثار پروفسور بیژن امینی را به زبان فارسی دارد و هرگونه تخلف پیگرد قانونی دارد.

سمیه مشایخ

با عشق و دوستی این کتاب را تقدیم می کنم به:
النور فرانکل
و گابی و فرنتز وسلی

۱. حوزه های دانش و مهارت

مَثَلِ معروفی است که می گوید، «دانش قدرت است». یعنی کسی که قدرتی دارد، می تواند کار مهمی انجام دهد و این امر بدون داشتن «دانش» ممکن نیست. من واژه «مهارت» را به «قدرت» ترجیح می دهم. دانش مهارت می آورد و فرد دارای مهارت، ماهر است. ازاین رو نخستین فصل کتاب را با عنوان دانش و مهارت آغاز می کنم.
«علم»، عامل پیشبرد «دانش» است و از ارکان قدرت جوامع پیشرفته محسوب می شود. کسی که به طور علمی به یک موضوع یا حیطه تحقیقاتی بپردازد، به بخش ویژه ای از دانش و توانایی می رسد و قادر خواهد بود در آن زمینه منطقی بیندیشد و عقلانی نظر دهد. در اینجا مسئله «قدرت» نیست، بلکه «شناخت»(۳۰) است.
افراد بسیاری هستند که دانش اندوزی را محدود به حفظ کردن مطالب نوشته شده در کتب می دانند. من شخصا، هر ترم شاهدم که چگونه شماری از دانشجویان، فقط با افزایش حجم محفوظات ذهنشان فارغ التحصیل می شوند و این کار را با کسب دانش و یا شناخت اشتباه می گیرند. برخی از آن ها نیز موفق می شوند که با محفوظات ذهن شان، آزمون را بگذرانند. درواقع آن ها بدون اینکه دانش را فهمیده باشند، باززایی علم می کنند.
عمر علمی که روی هم تل انبار شده، کوتاه است، چراکه در این نوع علم آموزی، روابط نه شناخته و نه فهمیده شده اند، ازاین رو دانسته ها، مدتی بعد از امتحان فراموش می شوند. البته این بسیار طبیعی است، چراکه ظرفیت مغز محدود است و به زودی برای مطالب جدیدتر و به روزتری جا باز می کند. با «شناخت» واقعی روابط از یک سو و درک منطق و فهم روشمند مطالب از سوی دیگر می توان دانش را به شیوه دیگری فرا گرفت. دراین صورت به روح کسب مهارت نزدیک می شویم. «مهارت» با ترکیب در «خودآگاه»، به یک واحد فراموش نشدنی تبدیل می شود. مهارت کسب شده، دستخوش تغییر نمی شود، ازاین رو در برابر نوسانات مقاوم است، برای کسب مهارت نیازی نیست تا صدها چیز را تک تک به ذهن بسپاریم بلکه تنها فهم اصول و ساختار روابط کفایت می کند.
برای تشخیص کیفیت مطلب ازبرشده، آزمون ساده ای وجود دارد که اجرای آن برای هر کس ممکن است، فقط کافی است سعی کنید این دانش را به فرد دیگری منتقل کنید. با توضیح دادن یک مطلب، مشخص می شود که آیا خود آن فرد مطلب را به درستی و عمیق فهمیده است یا خیر. اگر کسی مطالب را به صورت کمّی حفظ کرده باشد در انتقال آن به دیگری ناکام می ماند، و برعکس چنانچه محفوظاتی را به صورت کیفی به ذهن سپرده باشد، با درس دادن به دیگری «عمیق تر و محکم تر می شوند». این امر ملموس و قابل تجربه است. در مورد اول فرد عصبی و شاکی است و در مورد دوم درس دادن توام با رضایتمندی و نشاط خواهد بود.
***
* محفوظات طوطی وار، مانند ثروت بادآورده ای هستند، که باد می برد.
* دانشی که به طور حقیقی فهمیده شده باشد، مثل مال حلال باقی می ماند.
* اولی برای این به وجود آمده که از بین برود و نابود شود؛ دومی برای ماندن و زیاد شدن به وجود آمده است.
***
از این به بعد هرگاه در این کتاب از کسب دانش، شناخت و یا مهارت صحبت شود، همواره دانش توام با کیفیت یعنی «دانش کیفی» موردنظر است.

۱ـ حوزه های سه گانه دانش

اصطلاح «دانستن» را در اینجا برای یک مفهوم کلی به کار می برم، چراکه نه تنها به دانش ذهنی(۳۱) اطلاق می شود، بلکه شامل هیجانات(۳۲) و مهارت های هنری و حرکتی(۳۳) نیز می شود. دانشمندان به طور معمول بر روی دانش ذهنی تخصص دارند. مددکاران و روان درمانان، بر دانش روان احاطه عظیمی دارند و کارگران و هنرمندان دانش خود را به واسطه مهارت «دست» و «توانمندی» نشان می دهند. واژه هنر در زبان آلمانی از توانستن مشتق شده است.(۳۴)
مغز، قلب و دست، هریک به طور جداگانه واحد مستقلی را تشکیل می دهند. واحد فکر کردن، حس کردن و فعالیت کردن. من در هریک از این سه واحد از دانشی سخن می گویم که به واسطه شناخت کیفی به مهارت رسیده باشد. با این تعبیر، یک بالرین دانش عظیمی در زمینه حفظ تعادل جسم و عضلات و انتقال حرکات دارد. آنچه درباره دانش یک دانشمند در زمینه خودش صادق است، در مورد یک بالرین در زمینه حرفه اش هم صادق است، اما از طرفی این پرسش مهم مطرح است که آیا او اصل حرکات نرمشی (دانش) را یاد گرفته و اکنون آن ها را به صورت فیزیک بدنی ارائه می کند یا اینکه فقط تکنیک مربی اش را تقلید می کند.
در هریک از سه حوزه وجودی انسانی یعنی: جسم، روان و روح، موضوعات و حوزه های تحقیقاتی بی شماری وجود دارند. انسان ها به هنگام ارتباط با یکدیگر تبادل اطلاعات می کنند، بدین صورت اطلاعات جدیدی تولید می شوند. پس، امکان کسب دانش به شیوه های بی شماری میسر می شود. به نظر من، انسان از بدو تولد تا مرگ، در سه حوزه یا سه عالَم، دانش یا به عبارتی مهارت کسب می کند، که عبارتند از:
  • دنیای بیرون (طبیعت، تکنیک اشیاء و غیره)
  • دنیای اجتماع (هم نوعان)
  • دنیای درون (منِ درونی فرد)
در زیر به اختصار به این سه دنیا می پردازیم.
کسب دانش در دنیای بیرون
فرض بگیریم برای فردی شنیده شدن صدای رعد بعد از برق عجیب باشد. در ذهن او این توالی حاکم است: اول برق را می بینیم، بعد رعد می زند. چرایی این مسئله را هنوز نمی داند، چراکه هنوز در مورد این جزء، از دنیای بیرون اطلاعی کسب نکرده است. پس درباره این پدیده فکر می کند، در مورد آن تحقیق کرده و روابط فیزیکی موجود بین آن ها را بررسی می کند تا جایی که بالاخره زمانی به این شناخت برسد که در اصل جدا پنداشتن این دو پدیده از هم (دیده شدن اولی با چشم و بعد شنیده شدن دومی با گوش) از ابتدا اشتباه بوده است.
اکنون می داند که:

رعد و برق با هم رخ می دهند، اما از آنجایی که سرعت انتقال نور خیلی بیشتر از سرعت انتقال صوت است، برق از نظر زمانی زودتر از رعد به ادراک می رسد.

شناخت «تصحیح یک اشتباه» است. به واسطه شناخت، فرد مهارت(۳۵) اندکی نسبت به دنیای بیرون به دست می آورد. تمام شناخت هایی که مربوط به جهان بیرون هستند و به دست می آیند، در حیطه این مهارت می گنجند. من به طبیعت، «دنیای بیرون یا جهان خارج» می گویم. دنیای بیرون مملو از چیزهایی است که ما انسان ها به وجودآورنده آن نیستیم. (ستاره ها، اقیانوس ها، جنگل ها و غیره). کسی که به یکی از این موضوعات و یا موضوعات مشابه به آن مشغول باشد، در حوزه طبیعت، شناخت کسب می کند. به عبارتی «دانش تخصصی» و یا «مهارت تخصصی» به دست می آورد.
***
* کسب علم درباره جهان خارج، به «مهارت تخصصی» می انجامد.
***
کسب دانش در دنیای درون
کسب دانش در حیطه «دنیای درون» بسیار متفاوت تر از دنیای بیرون است. اینجا مسئله بر سر روابط دنیای طبیعت نیست، بلکه حول محور «منِ درون» می گذرد. اینجا نیز با مثالی، مهارت مربوط به این موضوع را روشن می کنم. تصور کنیم خانمی «هراس»(۳۶) بیمارگونه از گربه دارد. در حضور او نباید کلمه «گربه» بیان شود، در غیر این صورت دچار حمله عصبی می شود. کتاب ها و مجلاتی که به دست او می رسند نباید حاوی عکس گربه باشند، چرا که او از هوش می رود. کسی که به دنبال حل این معماست باید به «من درون» رخنه کند تا به مجموعه ای از روابط دست یابد. علت این هراس ممکن است به دوران کودکی او برگردد. تا زمانی که این نقطه تاریک و ناشناخته بماند، زندگی این زن محدود است، چراکه همواره یک حرکت کنترل نشده، یک حادثه و یا یک بی هوشی در انتظار اوست. در اینجا بخشی از خویشتن(۳۷) این فرد مختل است. یک نقطه تاریک در «دنیای درون»، روح او را آزار می دهد و کل زندگی اش تحت الشعاع این ترس است. اینجا کاستی در مهارت تخصصی نیست، بلکه در «خودشناسی» فردی است. اگر با یک مشاوره و یا یک دوره درمانی موفق شود به این «خودشناسی» دست پیدا کند، تمام علائم از بین می روند. درصورت موفقیت آمیز بودن دوره درمانی می توانیم در مورد این خانم بگوییم که ایشان اندکی دانش و شناخت نسبت به «دنیای درون» خود کسب کرده است، چراکه او این مهارت را یافته که بر ترس از گربه غلبه کند.
***
* کسب دانش نسبت به دنیای درون به مهارت فردی می انجامد.
***
کسب دانش در دنیای اجتماع
مرد جوانی را در نظر بگیریم که بی نهایت خجالتی است و در هر مکالمه ای دست وپای خود را گم می کند و سرخ می شود، ازاین رو از جمع گریزان است. اگرچه در زندگی خصوصی با نامزدش رابطه خوبی دارد و مشکل قابل ملاحظه ای نیست، اما در محیط کارش، مشکلاتی هست. چراکه از جمع دوری می کند و به هیچ وجه قادر به پیش بردن مکالمات اداری و تجاری نیست. در این مورد، این جوان به «مهارت تخصصی» نیازی ندارد، بلکه نیاز او کسب «مهارت اجتماعی» است. اکنون ریشه خجالتی بودن او برای ما دارای اهمیت نیست، بلکه مسئله این است که او چطور می تواند «مهارت اجتماعی» خود را بالا ببرد. شاید گذراندن دوره های ارتباطات، دوره فن بیان و یا ملحق شدن به یک گروه تئاتر هنرمندان آماتور کمکی به او بکند. دراین صورت می توانیم به این نتیجه برسیم که او در زمینه رفتار و برخورد با دیگران دانشی به دست آورده و به عبارت دیگر مهارتی درباره دنیای اجتماع کسب کرده است.
***
* کسب دانش درباره مسائل مربوط به دنیای اجتماع، به «مهارت اجتماعی» می انجامد.
***
دنیای بیرون، دنیای اجسام و اشیاء است. از ذره اتم گرفته تا کهکشان بی انتها، حوزه وسیعی از دانش را دربرمی گیرد که برای راحت زندگی کردن در دنیای بیرون، کشف و تحقیق در مورد آن الزامی است. برای تضمین بقای خود باید قوانین حاکم بر طبیعت را بشناسیم و «مهارت تخصصی» خود را ارتقاء بخشیم.



۱.Sachkompetenz

دنیای درون، همان «منِ حقیقی»است، رازآلود و به همان اندازه غیرقابل فهم. در هریک از ما جهان کوچک شگفت انگیزی نهفته است. کسی که در این زمینه دانش خود را ارتقا ببخشد، خودشناسی خود را ارتقاء بخشیده و به «مهارت فردی» می رسد. درصورتی که بخواهیم خودمان را بفهمیم و با «من» خویش کنار بیاییم به این مهارت نیاز مبرم داریم.
دنیای اجتماع، همان جامعه انسانی است که در آن بزرگ می شویم و زندگی می کنیم که ما را به آن چیزی که باید بشویم تبدیل می کند، یعنی «انسان گون». جامعه به ما احساس امنیت و استقامت می بخشد. به ما جایگاه و خویش کاری می دهد. دیدگاه و ارزشی که برای خود قائلیم به شدت متاثر از آن است. هر جامعه ای ارزش های اخلاقی و معنوی مختص به خویش را «معیار» قرار می دهد که در رفتار میان انسانی آن جامعه از ارزش و اعتبار برخوردار است. واژه ای که در اینجا به کار می برم «مهارت اجتماعی» یا به عبارتی «ارتباط» است. اگر می خواهیم در جامعه راحت باشیم، به آن نیاز مبرم داریم.
این سه حوزه دانش به طور معمول وجود دارند و هیچ کس از آن ها بی نیاز نیست، چراکه هیچ انسانی نمی تواند خود را از «دنیای بیرون» جدا کند؛ هیچ انسانی نمی تواند «دنیای درونی» خود را نادیده بگیرد؛ و هیچ انسانی نمی تواند از جامعه ای که در آن زندگی می کند و با آن در ارتباط است دوری کند؛ ازاین رو است که بشر در تمام طول عمر خود دائما در حال کسب این سه مهارت است.
  • مهارت تخصصی در ارتباط با دنیای بیرون است.
  • مهارت فردی در ارتباط با دنیای دورن است.
  • مهارت اجتماعی در ارتباط با دنیای اجتماع (هم نوعان) است.
***
* برای طی روند طبیعی «انسان شدن»، «خودشناسی» و «اجتماعی شدن»، «دانش» امری اجتناب ناپذیر محسوب می شود.
* در هر زمینه ای که «مهارت» کسب کنیم، در آن «ماهر» می شویم. مهارت می تواند به «موضوعات»، «منِ حقیقی» و یا «روابط درون اجتماعی» برگردد.
***
این سه حوزه دانش و مهارت های مربوط به آن ها شبکه وار به هم مرتبط اند. توصیف چگونگی این شبکه از چهارچوب این کتاب خارج است و از طرفی موضوع اصلی ما هم نیست. آنچه از آغاز این کتاب مطرح بوده و هست، پایه ریزی برای بیان رابطه میان بحران و رشد است. برای غلبه بر بحران ها در هریک از این سه حوزه نامبرده به «مهارت» نیاز داریم، به خصوص در زمینه مهارت اجتماعی و مهارت فردی.

نظرات کاربران درباره کتاب بحران و رشد