فیدیبو نماینده قانونی نشر نیلوفر و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب علم و ايده‌ئولوژی

کتاب علم و ايده‌ئولوژی

نسخه الکترونیک کتاب علم و ايده‌ئولوژی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب علم و ايده‌ئولوژی

نه حافظ معبدِ دلفی ام، و نه نگاهبان پرستش‌گاه خدایان، مرده‌ریگ احترام‌آمیزِ مقدس‌شان را به سُخره می‌گیرم. من دزد آتشم، به‌سان پرومته در زنجیر، که آتش روشنی‌بخشِ زندگی‌ساز را از خدایان ربود و... به انسان‌اش هدیه کرد. و از آن زمان، او... به جرم خیانتی بزرگ و نابخشودنی، بر ستیغِ رنجِ کبودِ خودخواسته‌ای، مرگ جاودانه‌اش را با سرود: «ای انسان برخیز» فریاد می‌کند.

ادامه...
  • ناشر نشر نیلوفر
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 4.72 مگابایت
  • تعداد صفحات ۵۴۸ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب علم و ايده‌ئولوژی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



روز موعود، پیش از رفتن به کلاس، به دفتر «مستر وایزمن» رفتم، در زدم و وقتی اجازه دخول داد، وارد اتاق شدم و در کنار او که سرش پایین و مشغول نوشتن بود، با صدای بلند و خیلی شمرده گفتم: «معذرت می خواهم، ممکن است دستور فرمایید نام مرا برای کورس انگلیسی تخصصی ثبت کنند(۱۶)!! آهسته سرش را بلند کرد و به سوی من چرخاند و با تعجب گفت: «این تو هستی مجید(۱۷)؟!» که البته من چند ماه بعد فهمیدم چه گفت! و فوری یادداشتی به دستم داد و اشاره کرد برای نام نویسی به دفتر بروم. از خوشحالی در پوست نمی گنجیدم، به دفتر رفتم، ثبت نام کردم و سپس به کلاس. من تقریباً تا ۶ ماه هیچ استفاده ای از کلاس که درس ها عبارت بود از آثار شکسپیر، کریستوفر مارلو(۱۸)، برناردشاو... نمی کردم و کارم تنها خودآموزی بود و خواندن و ترجمه کردن کتاب های ساده که سبب شد کم کم راه بیفتم. پس از نیم سال برای امتحان لووِر کمبریج(۱۹) نام نویسی کردم که برای آن به شدت کار می کردم. امتحان برگزار شد و با اعلام نتایج، من قبول شده بودم. اینک به خودم مطمئن شدم که می توانم در تحصیل موفق شده و در انگلستان بمانم. رفته رفته از کلاس ها هم می توانستم استفاده کنم، با بچه ها گفت وگویی داشته باشم و حتی چند دوست صمیمی بگیرم. پس از پایان سال و برگزاری امتحانات و اعلام نتایج، نامم در لیست قبول شدگان بود که به راستی خوشحالم کرد. پس من عقب مانده ذهنی نبودم!
سال بعد برای گرفتن دیپلم انگلیسی که خیلی دشوار بود، در کالج استراتفورد(۲۰) نام نویسی کردم. چون فاقد دیپلم ایران بودم که معادل ۳ تا ۵ "O" level ارزش داشت، مجبور شدم از صفر شروع کنم. البته در مورد من درس خواندنم را در آن سن و سال، باید گفت از زیر صفر! زیرا من زبان را نیز که باید با آن درس می خواندم، نمی دانستم و در آنجا یاد گرفتم. با گذراندن درس های "O" level، شروع به خواندن "A" level؛ کردم و چون می خواستم به دانشگاه بروم و علوم سیاسی و فلسفه بخوانم، کارم بسیار مشکل تر از بچه هایی بود که یا دنبال رشته های فنی و یا رشته های کم اهمیت تر بودند که برایشان مسابقه ای در کار نبود. من به علت فقر، چون پول مختصری که هر از گاهی برادرم برایم می فرستاد و اصلاً تکاپوی زندگیم را نمی کرد، مجبور به کار کردن بودم و این با درس خواندن، آن هم دروس سخت پیش دانشگاهی اصلاً جور درنمی آمد، ولی کاری نمی توانستم کرد. باید زحمت می کشیدم و همه چیز را بر خود حرام می کردم که کرده بودم.
پیشتر گفتم که نظر برادرم در مورد من چه بود و تحت تاثیر گفته های او، نظر دوستانش و دیگران که مریض، روان نژند و عقب افتاده ام! در اینجا لازم است به این نکته اشاره کنم که پس از یک سال ماندگار شدنم در انگلستان که به تعبیر آنها، موفقیت چشمگیری برای من بود؛ از برادرم نامه ای رسید که در آن ضمن تبریک برای موفقیتم در امتحانات زبان و... نوشته بود با دکتر روان شناسی از دوستانش درباره من صحبت کرده و او گفته است برای برادرت بنویس که برای من توسط تو نامه ای بفرستد که بدین وسیله باب مکاتبه بین ما باز شود تا بلکه بتوانیم او را درمان کنیم! و من شروع به نوشتن نامه ای کردم که هرگز تمام و فرستاده نشد!
***
این نامه که نه هرگز به اتمام رسید و نه فرستاده شد! تاثیر خود را در مسیر طولانی زندگی من برجای گذارد. من با نوشتن این نامه در خلوت تنهایی ام، متوجه حقیقتی شدم که بر خلاف تصور همه، ابله، عقب افتاده، کاهل و بی بته نیستم! می توانم با قدرت به جنگ زندگی روم و حتی پیروز میدان باشم. موفقیت های ناچیز اولیه در غربت نیز مشوقی شد به جلو بروم و رفتم... من با شروع درس در میان سالی و یا اواخر دوره جوانی! با پیشینه ای که از نظر سیاسی داشتم و احاطه ام بر ادبیات و اینک تسلط متوسطم به زبان انگلیسی در مقایسه با بیشتر بچه های ایرانی، در کالجی که برای گرفتن دیپلم درس می خواندم، بین ایرانی ها شاخص بودم به ویژه به لحاظ سنی و رفتار غیربچگانه و متینی که داشتم می توانستم آنها را تحت تاثیر قرار دهم؛ به طوری که دوستان انگلیسی به من لقب «پدر روحانی بروبچه های ایرانی(۲۱)!» داده بودند. من اغلب در زنگ های تفریح و مواقع بیکاری، با دوستان ایرانی و غیرایرانی که علاقه مندِ مسائل سیاسی بودند، به بحث و گفت وگو می پرداختم و نشریات و جزوه و کتاب هایی که گروه های مختلف چپ برایم می فرستادند؛ برای مطالعه به آنها می دادم. و خودم که توسط دوستان دانشجویم به محیط دانشگاه راه پیدا کرده بودم و اغلب وقت اضافی ام در اتحادیه دانشجویان یا کتابخانه و سالن های مطالعه دانشجویی می گذشت، توانسته بودم دوستان همفکری پیدا کنم که توسط آنها در جلسات مختلف بحث و آموزش های سیاسی گروه ها و انجمن های دانشجویی چپ شرکت می کردم. لازم است یادآوری کنم که دانشگاه منچستر ــ یکی از معتبرترین دانشگاه های جهان ــ آن وقت به لحاظ آکادمیک به چپ بودن معروفیت داشت و در نتیجه برای من ایده آل و به همین دلیل نیز تلاش کردم به این دانشگاه بروم و سرانجام موفق شدم.
اکنون که من زبان انگلیسی را در حدی یاد گرفته بودم که تقریباً بدون اشکال می توانستم کتاب بخوانم. بیش تر وقت اضافی ام صرف خواندن کتاب های کوچک و جزوه هایی می شد که با قیمت بسیار کمی از مراکز فروش کتاب های چپ ــ انتشارات چین و شوروی و یا حزب کمونیست انگلستان ــ تهیه می کردم که برای آشنایی با مارکسیسم و مقولاتی در اندیشه چپ که تا آن وقت فقط مطالبی شعارگونه شنیده بودم، بسیار مفید بود. چون می دانستم یکی از اصول مارکسیسم «نظریه و عمل» است، بنابراین همراه مطالعه و فراگیری نظریه، در سازمان های مختلف دانشجویی نیز شرکت و خود را در عمل وارد مبارزه سیاسی می کردم: عضویت در کنفدراسیون دانشجویان ایرانی، انجمن های دانشجویان چپ و فعالیت شدید و سخنگویی سازمان دانشجویان ایرانی در منچستر که من از دست اندرکاران اصلی آن بودم. بدین سان، من عملاً در عین محصل بودن یک فعال سیاسی شده بودم که وقت زیادی نیز به آن اختصاص می دادم که طبیعی است با درس خواندن و کار کردن، تقریباً هیچ وقتی برای من باقی نمی ماند که استراحت و تفریحی کنم. من با اینکه به مبارزه سیاسی کشانده شده بودم، ولی وارد هیچ تشکیلات حزبی و سازمان سیاسی به جز تشکل های صنفی نشدم چون می خواستم بیاموزم و دانش سیاسی خود را ارتقا بخشم. درحالی که اکثر ایرانی هایی که سابقه سیاسی داشتند یا به شیوه گذشته در اروپا نیز به فعالیت شان ادامه می دادند، یا پاک غیرسیاسی شده و دنبال زندگی افتاده که «جبران مافات!» کنند و یا به عضویت گروه های انقلابی از طیف مائوئیستی، چریکی و مارکسیستی ـ لنینستی تا انشعابیون حزب توده و... درآمده بودند. من با اینکه به بیش تر نشریات این گروه ها دست رسی داشتم و اغلب در محافل شان نیز شرکت می کردم؛ اما از نظر سیاسی مستقل ماندم چرا که تحلیل ها و نظرگاه های مارکسیست های مستقل بیش تر به دلم می نشست، مانند مطالب نشریات مستقلی چون مانتلی ریویو(۲۲)، تیلاس(۲۳) و اقتصاد و جامعه(۲۴) که از آنها بسیار چیز آموختم.
من سرانجام با کار و تلاش زیاد، شاید برای خودم هم باورکردنی نبود، موفق به گذراندن امتحان دیپلم انگلیس که همان GCE های «معمولی» و «پیشرفته» باشد شدم و اکنون آماده برای رفتن به دانشگاه! GCE های پیشرفته من "A" level که در اقتصاد و قانون اساسی انگلیس(۲۵) بود، با نمراتی که گرفته بودم برای ورود به دانشگاه کافی بود ولی نه هر دانشگاهی و نه برای هر رشته ای. من می خواستم به دانشگاه منچستر بروم و علوم سیاسی و فلسفه بخوانم. گرچه برای ورود به دانشگاه در انگلستان کنکوری وجود نداشت، ولی در دانشگاه های خیلی معتبر و برای رشته های دارای وجهه و موردپسند مسابقه بود که عبارت بود از نمره بالا و پذیرفته شدن در مصاحبه؛ چرا که برای این رشته ها داوطلب زیاد بود و دانشگاه گزینشی عمل می کرد.
اما من که احساس می کردم با رفتن به دانشگاه، همزمان نمی توانم کار کنم؛ در گفت وگو با دانشجویان بزرگسال و مسئولان اتحادیه دانشجویی، دریافتم که داوطلبان بزرگسال دانشگاه در صورت واجد شرایط بودن می توانند در آزمونی شرکت کنند و برای دوره تحصیل شان هزینه تحصیلی دریافت کنند. خود را برای آزمون آماده کردم و عجیب است که پس از برگذاری و اعلام نتایج که آزمون دشواری هم بود، موفق شده بودم: شرط دریافت هزینه تحصیلی(۲۶) نام نویسی در دانشگاه یا دیگر مراکز آموزش عالی بود برای طول مدت تحصیل منهای تعطیلات تابستان که حقوق بیکاری! دریافت می کردیم. من که احساس کرده بودم با رتبه نه چندان بالای دیپلم ممکن نبود در دانشگاه منچستر و برای رشته موردنظرم پذیرفته شوم؛ برای آنکه هزینه تحصیلی را از دست ندهم، در یکی از تکنیکال کالج های معروف انگلیس برای کورس (H.N.D (۲۷ در رشته مدیریت بازرگانی تقاضای پذیرش کردم که بلافاصله برای مصاحبه دعوت شدم و بدون هیچ مشکلی پذیرفته شدم و با اعلام نام نویسی ام در کالج لوتون به اداره فرهنگ، هزینه تحصیلی هم برقرار شد چرا که این کالج و رشته های تصویب شده معتبرش شان دانشگاهی داشت و مدارکش معادل مدارک دانشگاه در دیگر کشورها، از جمله ایران، ارزیابی می شد.
با آغاز درس، مجبور به ترک منچستر که به شدت به آن دلبسته شده بودم. شدم و به شهر کوچک لوتون که نزدیک لندن بود، رفتم. مواد درسی برای H.N.D که دوره ای سه ساله بود (مانند رشته های دانشگاهی در انگلستان)، دوسال تمام وقت درس های نظری در کالج و یک سال کار عملی در زمینه تخصصی عبارت بود از: اقتصاد، حسابداری و حسابداری صنعتی، تجارت، روان شناسی صنعتی و کامپیوتر که روان شناسی صنعتی تنها درسی بود مورد علاقه ام که هم آن را خوب می خواندم و هم با دیدی انتقادی آن را در نوشته های مفصلی که تکلیف درسی بود، بررسی می کردم. علاقه من به این درس از نظر استاد مربوطه پنهان نماند؛ بهترین نمره ها در این درس در کلاس مال من بود با اظهارنظرهای تشویق آمیز استاد پای ورقه ها. همین سبب شد که رابطه نزدیک و صمیمانه ای میان من و این استاد برقرار شود. گاهی که او را می دیدم از برنامه و هدفم از ادامه تحصیل و آینده ای که به سوی آن در حرکتم، با وی گفت وگو می کردم و او که از میانسالی! من نیز باخبر بود، قول داد کمکم کند. میانه سال تحصیلی بود که روزی به او گفتم: «من می خواهم در پایان سال برای امتحانات جی.سی.ئی بنشینم تا بلکه نمره های بهتری بگیرم و بتوانم به دانشگاه راه یابم.» او که مرا چنین مصمم دید، گفت: «من با معاون آموزشی کالج در این مورد صحبت می کنم و چون بی سابقه هم نیست، به شرط آنکه همزمان با امتحانات کالج نباشد، موافقتش را می گیرم.» خوشحالی ام زایدالوصف بود، به شدت کار می کردم و درس می خواندم و در ضمن امیدوار که با قولی که از او گرفته بودم، سرانجام به دانشگاه خواهم رفت.
چون شهر لوتون نزدیک لندن بود و گاهی برای دیدار از دوستان ایرانی به آنجا می رفتم، در دیدارها دوستانی یافتم که در بخش فارسی بی.بی.سی کار می کردند؛ روزی یکی از آنها گفت: «به نظرم صدایت برای گویندگی بد نیست، اگر بتوانی با سرعت هم ترجمه کنی، معرفی ات می کنم، شاید به صورت پاره وقت در بخش فارسی مشغول شوی.» مدتی بعد به من اطلاع داد که فلان روز برای امتحان صدا و آزمون ترجمه به رادیو بروم. در موعد مقرر به رادیو رفتم، امتحان برگزار شد و ساعتی بعد مطلع شدم که پذیرفته شده ام. بدین ترتیب، من در مرکز مهمی که رسانه ای با اعتبار جهانی بود، مشغول شدم و از این طریق آشنایی با افرادی از کشورهای مختلف که بسیار برایم از جهت سیاسی مغتنم بود. تقریباً اواخر سال برادرم در سفری به انگلستان آمد، من در لندن به پیشوازش رفتم، برایش هتلی گرفتم و در چند روزی که در انگلستان بود، چون امتحانات من هم تمام شده بود: در لندن پیشش بودم. برادرم بر خلاف معمول خوشحال به نظر می رسید شاید به علت آنکه از دید او، من موفق شده بودم و حالا هم چیزی به پایان کار نمانده، به ایران خواهم رفت و می توانم توی آدم ها بر بخورم! یک روز پس از پیاده روی مفصلی، در رستورانی شام خوردیم و به هتل رفتیم. از نیمه شب گذشته بود که برادرم در حالی که در تختش دراز کشیده بود و من هم در تخت بودم. شروع به صحبت و طبق معمول نصیحت کردن من کرد که البته در آغاز کلی تعریف و تمجید و تبریکات صمیمانه! برای موفقیت هایم و اینکه: «نه من و نه هیچ کس دیگری تصور نمی کرد که تو بتوانی مدت کوتاهی در انگلیس بمانی» داد سخن داد و در آخر با گفتن اینکه این کورس در ایران لیسانس شناخته می شود و به خصوص رشته خوب و موردنیازی هم هست، با توجه به سن و سال من گفت: «پس از تمام کردن این دوره به ایران برگرد، خودِ این موفقیت چشمگیری است، قید دانشگاه رفتن را هم بزن، چون در انگلستان دانشگاه رفتن کار هرکسی نیست!» گمان می کنم یکی دوساعت بعد از نیمه شب بود که من در سکوت به حرف های او گوش می دادم و چشمم گرم شده بود که با شنیدن جمله آخرش سرم را بلند کردم و با عصبانیت پرخاش کنان که هیچ وقت سابقه نداشت و در ارتباط با برادرم هرگز چنین حرکتی از من دیده نشده بود، گفتم: «خفه شو! تو سه بار در مورد من اشتباه کردی ــ موضوع معافیت از نظام وظیفه، انتقال به تهران و آمدن به انگلستان ــ دیگر اجازه نمی دهم در زندگی من دخالت کنی، من به دانشگاه خواهم رفت، خواهی دید» و نیمه شب از هتل بیرون رفتم و با اینکه هوا قدری سرد بود، در خیابان ها شروع به قدم زدن کردم؛ و دیگر او را ندیدم! امتحانات شروع شد، سعی کردم به هر جان کندنی هست آنها را بگذرانم و بعد برای امتحان جی.سی.ئی ها بنشینم که همین کار نیز انجام شد. پس از مدتی که نتایج اعلام شد، نه تنها موفق شده بودم بلکه نتیجه به نحوی بود که سد راه برای پذیرفته شدنم برای رشته موردنظر در دانشگاه منچستر برداشته شد. استاد روان شناسی صنعت نامه ای برایم به دانشگاه نوشت باورنکردنی! به این مضمون که فلانی دارای استعدادی است که تنها جو آکادمیک دانشگاه مناسب اوست و می تواند شکوفا شود. و حتی مطمئنم کرد که با توجه به وضعیت پیش آمده، هزینه تحصیلی هم ممکن است برای تمام دوره دانشگاه تمدید شود!
چه می خواستم؟ با در دست داشتن نتایج امتحانات و جی.سی.ئی ها با نمرات بالا و سفارش نامه استادم به منچستر رفته و با دریافت فرم نام نویسی از دانشگاه روزی به دیدار مستر وایزمن معاون کالجی که در آن زبان می خواندم، رفتم و از وی درخواست کردم که به عنوان معرف فرم را تکمیل و آن را امضاء کند. پس از گپ دوستانه ای با من، ورقه را گرفت، نگاهی به آن کرد و وقتی چشمش به نام رشته انتخابی ام افتاد. از سر رضایت و با تبسمی گفت: «مجید می دانستم چنین رشته ای انتخاب خواهی کرد» و شروع کرد به پر کردن فرم و پس از امضاء آن را به دستم داد. وقتی چشمم به عبارتی افتاد که او در برابر پرسشی که «زبان داوطلب چطور است؟» نوشته بود، به گرمی دستش را فشردم و با شوخی گفتم: «چگونه ممکن است، حتی انگلیسی شما کامل نیست!!(۲۸)» در حالی که قاه قاه می خندید، گفت: «نه مجید، درست نوشتم. برای کاری که تو می خواهی در دانشگاه بکنی زبانت کامل است.» چون او مقابل پرسش نوشته بود: «انگلیسی او کامل است!(۲۹)» با تکمیل فرم و تقدیم آن به دانشگاه زمان آزمون زبان انگلیسی برای داوطلبان علوم اجتماعی که تنها دانشگاه منچستر این آزمون را از داوطلبان خارجی می گرفت، به آدرس من فرستاده شد. در موعد مقرر در آزمون شرکت کردم و پس از اعلام نتایج که البته موفقیت آمیز بود، ثبت نام کردم و کپی آن را همراه یادداشت کوچکی برای برادرم فرستادم ــ از آن زمان ــ دیدارمان در لندن ــ کمتر از دوماه می گذشت!
سرانجام من دانشجوی دانشگاه شدم. آن هم دانشگاه و رشته موردنظرم. مقررات دانشگاه ها در انگلستان برای رشته های علوم اجتماعی یا انسانی(۳۰) چنین است که برای سال اول پنج درس دانشجو انتخاب می کند که یا انتخاب شخصی است یا با کمک و مشورت با استاد که در سال دوم، یکی از آنها می افتد و چهارتای بقیه در سال دوم دنبال می شود و به همین ترتیب سال سوم تنها سه درس می ماند که شکل تخصصی به خود می گیرد. جالب است به این نکته اشاره کنم که من به پشتوانه مطالعات تا حدودی گسترده که داشتم خودم بدون گرفتن کمک گرفتن از کسی یا مشورت با استادی، پنج درس یا به قولی واحد درسی انتخاب کردم، نوشتم و آن را به منشی دپارتمان دادم. پس از چند روز خانم منشی مرا خواست و گفت استاد... می خواهد تو را ببیند. نخست گمان کردم انتخابم که عبارت بود از اقتصاد، فلسفه، سیاست، جامعه شناسی و مارکیسسم، درست نبوده و او می خواهد تغییری در آنها دهد. در ساعت مقرر نزد او رفتم، با روی گشاده تعارف به نشستن کرد و با نگاه به کاغذی که روی میزش بود گفت: «ممکن است توضیحی درباره این انتخاب بدهی؟» و من با گفتن آری شروع کردم: «بستر و زمینه سیاست صورت بندی اقتصادی است و قدرت سیاسی وابسته قدرت اقتصادی است، بنابراین برای شناخت عملکردهای سیاسی باید اقتصاد که شالوده هر نظام سیاسی است را شناخت. انتخاب فلسفه از آن روست که جامعه های بشری و مناسبات آن با اندیشه قابل تبیین و توضیح است و فلسفه به ما می آموزد چگونه بیندیشیم و آن را به شکلی منطقی توضیح دهیم. و سیاست علم استفاده از قدرت است و فهم رابطه میان حکومت و مردم (حاکمان و حکومت شوندگان) و مکانیسم های مشروعیت بخش به قدرت سیاسی در جامعه مدنی. و با بیانی شیطنت آمیز گفتم مگر می توان این همه را شناخت و توضیح داد بی آنکه جامعه را بشناسیم؟! که استاد خنده اش گرفت و سری تکان داد و پرسید: «چرا مارکسیسم، مگر تو گرایش به چپ داری؟» در پاسخ به این پرسش، قدری از وضعیت ایران و فعالیت های سیاسی خود را در نوجوانی و مبارزات احزاب، از جمله حزب توده که مدعی بود حزبی مارکسیستی است. توضیح دادم و مطالعاتی که در انگلستان در این زمینه کرده بودم و اینکه من اصولاً به این قصد به اروپا آمده ام که مارکسیسم را به شکل آکادمیک یاد بگیرم و پاسخی برای پرسش های سوزنده ای که در ذهن دارم و هرگز نتوانستم جوابی درخور به آنها دهم، بیابم.» با ادای آخرین جمله ام از جایش بلند شد، دستش را به سویم دراز کرد، دست دادیم، برایم آرزوی موفقیت کرد و با گفتن «آفرین(۳۱)» تا دم در مشایعتم کرد.
من اکنون دانشجوی رسمی دانشگاه بودم و با کارت دانشجویی ام اغلب یا در کتابخانه دانشگاه مطالعه می کردم یا در ساختمان اتحادیه دانشجویان می پلکیدم، از این جلسه به آن جلسه انجمن های دانشجویان چپ می رفتم و با شرکت در این جلسات، هم دانش سیاسی خود را بالا می بردم و هم دوستان فعال سیاسی و علاقه مند به مطالعه پیدا می کردم. با شروع درس ها، از طریق مسئولان اتحادیه دانشجویان شنیدم که اداره فرهنگ با درخواست من مبنی بر انتقال کمک هزینه تحصیلی از کورس پیشین در کالج لوتون به دانشگاه منچستر موافقت و مدت آن را نیز تمدید کرده است؛ بنابراین، دیگر چندان نیازی نداشتم همزمان هم کار کنم و هم درس بخوانم.
به طوری که گفتم من هم دانشجو بودم و هم یک فعال اجتماعی. به مناسبت های مختلف جلساتی برای بروبچه های ایرانی ترتیب می دادیم و در بیش تر جلسات، مسئول و برگزارکننده من بودم. و نیز شرکت فعال در تظاهرات دانشجویی، به ویژه اقدامات و تظاهرات ضدرژیم که البته با پیشینه ای که من از نظر سیاسی داشتم، خیلی طبیعی به نظر می رسید. اما همه اینها سبب نمی شد که وارد گروه بندی های سیاسی شوم چرا که هنوز از جنبه نظری آمادگی لازم را برای پذیرش تشکلی سیاسی که در آن به فعالیت بپردازم، نداشتم؛ هنوز بسیاری پرسش ها در ذهنم بود که برایشان پاسخی قانع کننده نیافته بودم. مثلاً بریدن از حزب توده و انتقاد از عملکردهای آن و اینک رویارویی با سازمان انقلابی حزب توده در اروپا و مطالعه نشریات آنها، چیزی نبود که به پرسش هایم پاسخ دهد و به من در گزینش راه درست مبارزه یاری رساند. من اکنون با حضور در محیط آکادمیک از چنان فرصتی برخوردار بودم که به مطالعه گسترده و ژرفی در شناخت مارکسیسم بپردازم. و کورس مارکسیسم که گرفته بودم این فرصت را برایم فراهم کرد. استادانی که این درس را تدریس می کردند، یکی خود مارکسیست بود و گرایش تروتسکیستی داشت و نظریه پردازی صاحب نام بود(۳۲) و دیگری آزاداندیشی با گرایشات سوسیالیستی که رهیافتی صرفاً آکادمیک به مارکسیسم داشت. در این کلاس ها که اغلب بحث های داغی هم درمی گرفت. ما با مبانی و شالوده های نظری مارکسیسم آشنا می شدیم و با مطالعات گسترده و همه جانبی که مجبور به انجام آن بودیم و نیز کار عملی در عرصه اجتماع، اعم از شرکت در جلسات و فعالیت های اتحادیه های کارگری و فعالیت و اعتراضات دانشجویی، به دانش نظری خود ژرفا می بخشیدیم. همان زمان ها بود که بحث داغ میان گروه های چپ، تحلیل نتایج کنگره بیستم حزب کمونیست شوروی و اختلافات میان چین و شوروی و انقلاب فرهنگی چین بود و سوی گیری گروه ها و احزاب چپ و حتی شخصیت های برجسته فرهنگی و دانشگاهی چون شارل بتلهایم(۳۳) و پل سوئیزی(۳۴) که در عرصه نظری وزنه هایی بودند.
من سعی می کردم برای فهم بیش تر و ژرف تر، پیش از هرگونه سوی گیری سیاسی، نوشته ها و نشریات مختلف در این زمینه ها را بخوانم؛ چون احساس می کردم و تجربه هم نشان داده بود، دست یازیدن به هر عمل و پراتیک سیاسی به قول چپ ها، بدون پشتوانه علمی و فهم مفاهیم نظری، خام و متعصبانه خواهد بود و جز شکست سرانجامی نخواهد داشت. و با این برداشت، من علاوه بر مواد درسی و متن های اجباری که باید برای آمادگی در بحث های کلاسی می خواندیم؛ ادبیات سیاسی و فلسفی جانبی را نیز مرور می کردم تا بلکه بتوانم به پاسخ پرسش هایم برسم. من پیوسته در این اندیشه بودم که چه شد کودتای ۲۸ مرداد در کشورم ایران به پیروزی رسید. نهضت ملی ایران که ریشه های عمیقی میان خلق های ایران داشت و حزب قدرتمند مارکسیستی توده کارشان به شکست و اضمحلال کشید و اکنون پس از کنگره بیستم حزب کمونیست اتحاد شوروی، «رهبر کبیر و داهی بشریت!» این چنین مفتضحانه لجن مال و اقداماتش و «رهبری نبوغ آسایش برای ساختمان سوسیالیسم» خیانت به کشور و حتی «پرولتاریای جهان» شمرده می شود؟!(۳۵) در پی فهم این مسائل، شروع کردم به مطالعه و بررسی اسنادی که پیرامون این جریانات انتشار یافته و در دسترس بود. نخست «نامه های متبادله میان کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی و چین»، سپس تفسیرهای کمیته مرکزی چین بر هریک از این نامه ها. و من بی طرفانه و واقع گرایانه به این مطالعه دست زده بودم چرا که می خواستم فقط حقیقت را دریابم و بر دانش خود بیفزایم. در جریان اختلافات چین و شوروی نیز که گروه بندی هایی در سراسر جهان شکل گرفت و هریک به طرفداری از یک طرف به سازماندهی و انتشار نشریاتی دست زده بودند، من طبق برنامه از پیش طراحی شده ام، نشریات هردو گروه را می خواندم و در بحث ها و مناظرات هردو گروه شرکت می کردم. چیزی که برای من بسیار آموزنده و تعیین کننده بود و بعدها معلوم شد که در شیوه تحلیل مسائل و به ویژه نقد دیدگاه ها، ما مبارزان سیاسی و رهبران مان چقدر بی اطلاع و کم دانشیم؛ خواندن نامه های دوتن از اندیشه وران مشهور جهان، شارل بتلهایم و پل سوئیزی بود بر سر تغییرات حاصل شده در شوروی و شعار «سوسیال امپریالیسم» که لقلقه زبان بسیاری از «چپ های انقلابی» در اروپا شده بود. پس از خواندن این نامه ها در نشریه مانتلی ریویوکه بعدها نیز به صورت کتابی منتشر شد و دقت در مضامین آنها، برای نخستین بار دریافتم که نقد علمی چیست و چقدر سازنده و روشنگرانه می تواند باشد؛ درست بر خلاف چیزی که در جامعه ما رواج داشت و دارد: تعریف و تمجید و «نون قرض دادن» یا «پنبه زنی!» برای نشان دادن کم سوادی طرف و بی آبرو کردن او! و کسب وجهه برای خود.
خواندن نوشته های این دو، به ویژه نامه هایی که در آنها به نقد دیدگاه های یک دیگر درباره شوروی می پرداختند؛ مرا متوجه مفهومی کرد که با آن آشنا نبودم و آن مفهوم «دوره گذار(۳۶)» بود که آنها بدین وسیله به منتقدانی پاسخ می دادند که جامعه شوروی و نظام به زعم آنها «سوسیال امپریالیستی» آن را مورد انتقاد قرار می دادند؛ با تاکید بر اینکه در شوروی هرگز سوسیالیسم پدید نیامد که به چیز دیگری تبدیل شود، بلکه انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ آغاز «دوره گذار»ی بود از سرمایه داری به سوسیالیسم که برای به تحقق رسیدن آن نیز اقداماتی انجام گرفت که قابل ملاحظه و انکار نانکردنی است. مفهومی که بعدها برای تبیین تحولات شوروی و دیگر کشورهای «سوسیالیستی» و حتی پس از فروپاشی اتحاد شوروی، می توانست مورد استفاده قرار گیرد و مخالفان سوسیالیسم را نسبت به پیشداوری هاشان درباره «انهدام سوسیالیسم»، «مرگ مارکسیسم» و... آگاه کند. درس مارکسیسم در اوایل کار که با جدیت نیز آن را دنبال می کردم زیرا جهان دیگری را به رویم گشوده بود بسیار متفاوت از دنیای بسته و فضای تعصب آمیزی بود که آن را در ایران در دوره مبارزه سیاسی و در اروپا، در محافل دانشجویی چپ تجربه کرده و می کردم؛ کمک شایانی برای شناخت دقیق جریانات و مفاهیم علمی و به ویژه راه یابی درست به مسائل مطرح روز و گزینش بدیل ها به من کرد که یکی از جنبه های آن فهم آموزش آکادمیک مارکسیسم بود که قرابتی با دانش علمی برای تغییر جهان نداشت زیرا در روند آموزش خصلت انقلابی آن ــ یا به عمد یا به سهو ــ نادیده گرفته می شد و توجه به آن، همچون دیگر دانش ها که فهم و شناخت شان ضروری است و باید حفظ شوند، چنان بود که آن نیز چون دیگر کاربردی ندارد. باید احترام آمیز در کنار اجناس عتیقه در جایی ــ ذهن آدمیان، شاید! ــ محفوظ و حراست شود.
من شانس داشتم که در دوره تلاطم های حاد اجتماعی و اعتلای اندیشه های بنیادگرا و به ویژه بحرانی که سبب شده بود تجدیدنظری کلی در اندیشه و عملکرد چپ و مارکسیسم به طور خاص به وجود آید، یعنی دو دهه پربار ۶۰ و ۷۰ به لحاظ اندیشگی، در اروپا و در محیط پرجنجال دانشگاهی باشم. بنابراین فرصتی بود تا دانسته هایم را به محک زنم. ارزیابی دوباره ای به عمل آورم و آنچه را به تصور خام کودکانه ام دانش مارکسیسم می نامیدم و نوجوانی و بخشی از جوانی خود را بر سر آن تباه کرده بودم. به داوری بگذارم. من در اروپا و در این مقطع از دوره تحصیلی ام بود که به قولی با «بحران مارکسیسم»(۳۷) آشنا شدم؛ شاخ و برگ های عجیب آن و مفاهیم مطرح آن زمان، چون «مارکسیسم سنتی یا (ارتدوکس)» «تروتسکیسم»، «مارکسیسم اروپایی»، «مائوئیسم»، «چپ نو»، «استالینیسم» و «مکتب انتقادی» را شناختم و به مطالعه و بررسی همه جانبه ای برای درک و دریافت آنها دست زدم چون هم اقتضای زمان بود و هم موفقیت در امتحان! و با این کوله بار از اجناس رنگین! بود که با حالتی تمسخرآمیز با آدم هایی روبه رو می شدم که به شکلی جزمی و متعصبانه از جریانی دفاع می کردند و یقه می دریدند، به ویژه «توده ای»ها و طرفداران آنها، در جلسات کنفدراسیون. در اوایل ورودم به محیط پرتب و تاب دانشگاه بود که به صورت جسته گریخته ای با نوشته های آلتوسر و چیزی به نام «مارکسیسم ساختارگرا»(۳۸) و مفاهیمی وابسته به آن چون «گسست»(۳۹)، «قاره تاریخ»(۴۰)، «دستگاه های ایده ئولوژیک دولت»(۴۱) و... آشنا شدم. ولی چون نوشته های او برایم فوق العاده دشوار بود، به سادگی نمی توانستم اندیشه نوآورانه او را که سرتاسر اروپا و آمریکای لاتین را تحت تاثیر قرار داده بود و می رفت که تبدیل به مکتبی شود؛ هضم و جذب کنم. من با تلاشی پیگیر به مطالعه و تعمق در آثار آلتوسر ادامه دادم و برای فهم بهترِ نوشته های او، سعی در جمع آوری تفسیرهایی می کردم که دیگران ــ چه مخالف دیدگاه های او و چه موافقان با او ــ به زبان غیرفنی و ساده تر نوشته بودند. رفته رفته این پیگری سبب شد پیچ و خم های اندیشه او را در باب «علم تاریخ»(۴۲) و قاره ای که مارکس کاشف آن بود، دریابم و با این دریافت جدید بود که احساس کردم اینک می توانم به بسیاری از پرسش ها پاسخ دهم: دلایل شکست «سوسیالیسم واقعاً موجود» در اتحاد شوروی، انقلاب فرهنگی چین، شیوه محافظه کارانه در «نظریه و عمل» احزاب کمونیست و... پس مفتاح قفل بسته را یافته بودم و از این بابت بسیار خوشنود و راضی.
نخستین موضوعی که در آثار آلتوسر در همان اوایل مطالعه روشمند نوشته های او جلب نظرم را کرد، درگیری او با «مفاهیم ایده ئولوژیک» در آثار مارکس بود که به دید او احزاب کمونیست آن را نمایندگی می کردند؛ و او بر آن بود که وظیفه مارکسیست های واقعی باید اقدام در جهت چالش با تفسیرهای رایج از مارکس در غرب باشد که به دید او بیشتر «تجدیدنظرطلبانه» و برای توجیه گرایشات رفرمیستی در جنبش کارگری اروپاست. بنابراین او می گفت: که برای نجات مارکسیسم از «انحراف ایده ئولوژیک» و آثار مارکس از «تحریف ایده ئولوژیک» باید حقیقت «کشف علمی» مارکس اعلام و ترویج و به صورت گسترده درباره آن تبلیغ شود. چرا که او باور داشت که «تنها نظریه علمی مارکسیستی است که می تواند عمل درست سیاسی را تضمین کند.» و من همان وقت با شناخت اولیه ام از تحلیل آلتوسر درباره جداسازی دو دوره در اندیشه مارکس: «علمی» و «ماقبل علمی» که او با اصطلاح «گسست معرفت شناختی»(۴۳) به آن اشاره کرده بود، مقاله ای به زبان انگلیسی درباره مقوله «بیگانگی» نوشتم و آن را مفهومی «ایده ئولوژیک» خواندم که متعلق به دوره «پیشاعلمی» اندیشه مارکس است. یکی و شاید مهم ترین دلیل گرایش شدید من به آلتوسر بیسوادی یا کم سوادی سیاسی رفقای توده ای بود که بعدها آن را «فقر تئوریک»(۴۴) نخبگان سیاسی در ایران نامیدم که موجب اشتباهات جبران ناپذیری شد که شرح آن فرصت بیش تری می طلبد و خود نیازمند نوشتن کتاب جداگانه ای است. تنها به اشاره می توانم بگویم که هنوز پس از گذشت دهه ها، کسی از آن انقلابی های سابق و به دید من «ارتجاعیون لاحق!» به تحلیل و بازنگری درست، علمی و صادقانه آنچه بر طبقه کارگر ایران و اقشار علاقه مند و پرحرارت روشنفکر جامعه مصیبت زده ما، گذشته است ننشسته که به راستی تامل برانگیز است با تمام ادعایی که می شود! دردآورتر اینکه خیل عظیمی از آن «انقلابی های سابق!» چاره درد را در اقدامات رفرمیستی، شیوه های لیبرال دموکراسیِ اقتصاد بازار آزاد می دانند و آن را نجات بخش جامعه ما به حساب می آورند! و افزون بر آن، رهبران سیاسی و به اصطلاح «مارکسیست»های باقی مانده نیز با همان مفاهیم زنگ زده پیشین به تحلیل رویدادها و علل ناکامی می نشینند که دیگر حلال مشکلات نیست؛ چرا که «مارکسیسم اخته شده!(۴۵)» به قول آلتوسر که آنها در دست دارند، آن علم زنده و پویای تغییر بنیادی جامعه نیست و باید به دور افکنده شود.
و من پس از درک این واقعیت که با رنج فراوان و مطالعه درازمدت به دست آمد، بر آن شدم تا «علم مارکسیسم» را به درستی بفهمم و خود را مجهز به سلاحی کنم که در مبارزه با چیزی که آن را «فقر تئوریک» نامیده بودم، به کارم آید. من برای شناخت مارکسیسم آن گونه که اکنون در محیط مساعد دانشگاه دریافته بودم که بسیار متفاوت با آن چیزی بود که در ایران در مبارزات سیاسی و آموزش های به اصطلاح تئوریک یاد گرفته بودم؛ به تلاش خود افزودم. هرچه بیش تر می خواندم و با شرکت در جلسات بحث و انتقاد دانشجویی و استادان علاقه مند به این گونه بحث و انتقادها، به تعمیق دانسته هایم می پرداختم. من، در سال دوم، یکی از پنج درسی که سال اول گرفته بودم، یعنی اقتصاد را که با داشتن جی.سی.ئی پیشرفته در آن، به حدی که بتوانم مفاهیم و مقولات اقتصادی را بفهمم، یاد گرفته بودم، انداختم و سال سوم نیز مارکسیسم را، چون اکنون با دانشی که به دست آورده بودم، رهیافت آکادمیک به آن را نمی پسندیدم زیرا از محتوای انقلابی اش تهی شده بود و در این شکل «مارکسیسم اخته شده» به قول آلتوسر، نمی توانست سلاحی برای تغییر جهان باشد.
در سال سوم، مطالعه سیستماتیک من از آثار آلتوسر آغاز شد و هرچه پیشتر می رفتم «نوآوری»های او در نشان دادن مارکسیسم به مثابه علم و «انقلاب سوم» در دنیای دانش که به گفته او (آلتوسر) «قاره تاریخ» توسط مارکس گشوده شد؛ علاقه و گرایش مرا به نظریه های جنجال برانگیز و انگیزاننده این اندیشه ور سترگ بیش تر و بیش تر می کرد تا بدانجا که مصصم شدم درباره یکی از مفاهیم مارکسیستی، یعنی بیگانگی(۴۶) که در بیشتر بحث ها در محافل مارکسیستی از آن یاد می شد و آلتوسر آن را در نوشته هایش متعلق به دوره «پیشاعلمی»(۴۷) مارکس و «مفهومی اومانیستی»(۴۸) می نامید؛ با اشاره به تقسیم بندی آلتوسر مبنی بر دو دوره اندیشگی مارکس، یعنی «دوره جوانی» و «دوره بلوغ» مقاله ای بنویسم. این مقاله به زبان انگلیسی که پیشتر به آن اشاره کردم و تقریباً مفصل هم از کار درآمد. با عنوان «بیگانگی: مقوله ای فلسفی» به عنوان تکلیف درسی ارائه شد که مورد توجه استاد نیز قرار گرفت و نمره خوبی هم نصیبم کرد! من در این مقاله مناقشه بر سر مارکس جوان و مارکس بالغ را نشان دادم و با اشاره به تحلیل نوآورانه آلتوسر مبنی بر عدم پیوستگی اندیشه مارکس و دوره بندی آثار او ــ از نوشته های اولیه (۴۴-۱۸۴۰) که او آنها را غیرعلمی و ایده ئولوژیک می نامد، تا آثار دوره گسست (۱۸۴۵ ) و دوره گذار (۵۷-۱۸۴۵) و سرانجام، آثار دوره بلوغ (۱۸۸۳-۱۸۵۷)، بر این نکته تاکید کردم که تنها آثار دوره بلوغ مارکس تعریفی از «ماتریالیسم تاریخی(۴۹)» که به گفته آلتوسر «علم تاریخ» است، به دست می دهد و دارای ارزش علمی است. این تحلیل از اندیشه مارکس و نظریه مارکسیستی و تفاوت عجیب آن با دیدگاه های مارکسیست های هگلی، به قول آلتوسر، مرا به شدت تحت تاثیر قرار داد ــ دیدگاه های اشخاصی چون جان لوئیس که به سختی از موضع خود مبنی بر تداوم و پیوستگی اندیشه مارکس دفاع می کرد و به همین دلیل هم وارد جدل پرحرارتی با آلتوسر شد که نوشتن کتابی(۵۰) را در پی داشت و پاسخ کوبنده آلتوسر به او.
بدین ترتیب، من با مطالعه همه جانبی چندین و چندساله ام و شرکت در محافل مختلف سیاسی، اعم از روشنفکری و کارگری؛ سرانجام به این نتیجه رسیدم که دانش سیاسی برای ایجاد دگرگونی بنیادی تا آنجا که به نظریه مارکسیستی مربوط است، تنها مطالعه سردستی مقولات مارکسیستی که در آن روزها لقلقه زبان هر روشنفکر چپی بود و یا حتی شرکت در مبارزات سیاسی ــ به شکل خشونت آمیزــ آن هم نیست، بلکه باید به قول لنین که گفت: «نظریه درست انقلابی شکل نهایی خود را تنها در پیوند با فعالیت (مبارزه) عملیِ توده واقعی و جنبش واقعی انقلابی به دست می آورد»(۵۱)، باید با توجه به شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه موردنظر و مطالعه عمیق برای فهم علم مارکسیسم «فقر تئوریک» را زودود و با شناخت به دست آمده، گام در راه مبارزه سیاسی نهاد و این امر باید همزمان اتفاق افتد ــ نظریه و عمل ــ چنان که لنین به آن اشاره دارد. مثالی بزنم، جنبش دانشجویی فوریه سال ۱۹۶۸ در فرانسه. در این مورد چه بسیار نوشته ها که در تایید و یا رد و انکار آن، چه در همان ایام و چه بعدش در رسانه ها منتشر نشد که شاید هنوز نیز در تحلیل های نظریه پردازان سیاسی اشاره هایی به آن می شود. من همان وقت که در اروپا بودم و بعد که به ایران بازگشتم و کماکان با آثار آلتوسر کلنجار می رفتم؛ هرگز صددرصد نه به تایید آن (جنبش دانشجویی فرانسه) پرداختم و نه رد و انکار آن. انتقاد من بیشتر بر رفتار ماجراجویانه جنبشی بود که محتوای تئوریک خود را از مارکسیسم اروپایی، چپ نو و تحلیل های فرانکفورتی ها می گرفت. جنبشی که می شد آن را «انقلابیگری خرده بورژوایی» نامید: شعارهایی چون «آموخته های تان را فراموش کنید و رویاپردازی کنید!» «زنده باد سوررئالیسم» و... گرایش شدیدی که به علوم سازماندهی و ایجاد تشکیلات و نیز تخریب داشت. و شاید به همین دلیل نتوانست آن گونه که باید به جلب طبقات کارگر (پرولتاریا) موفق و آنان را به صفوف خود بکشاند.
جنبش دانشجویی دهه ۶۰ و اوج آن تظاهرات و قیام بزرگ فوریه ۶۸ در پاریس که به درستی سیاست تجاوزکارانه آمریکا را در ویتنام به باد حمله گرفت؛ جنبه منفی آن اشاعه «فرهنگ قلندری و پاک باختگی و بی اعتنایی به رسوم» و به گفته برخی «توجه به ادیان و مکتب های فلسفی خاور زمین و استعمال مواد مخدر با یورش به مادیگری غرب» بود که نمی توانست در انطباق با علم مارکسیسم آن گونه که من آن را دریافته بودم باشد. پس بر آن شدم تمرکز خود را بر خوانش روشمند (سیستماتیک) آلتوسر، این نواندیش و نوآور در نظریه مارکسیستی بگذارم و با دیدی انتقادی ــ نه پذیرش و انکار صرف ــ به تحلیل دیدگاه ها و ارزیابی فعالیت ها و مبارزات سیاسی احزاب و گروه های انقلابی چپ بپردازم. و نتیجه آن، چنان که نشان دادم، ارزیابی دوباره ای بود از کل جریان مبارزه سیاسی به رهبری حزب توده و بعدها، مبارزات تند انقلابی گروه های چپ رادیکال و مذهبی ها در قالب جنگ های چریکی شهری و روستایی که خسارت فراوانی هم به روند مبارزه سیاسی زد و در ضمن موجب تشدید خشونت و شیوه های سرکوب توسط حکومت شد که پی دستاویزی می گشت تا حاکمیت خود را مستحکم نماید.
اما، حتی در این مورد نیز با احتیاط عمل کردم؛ بدین معنی که یکسره نه به انکار آن پرداختم و نه با اینکه جنبه های مثبتی در آن می دیدم؛ مانند جنگ های چریکی در آمریکای لاتین و برخی کشورهای عربی از جمله فلسطین، آن را مورد تایید تام و تمام قرار دادم. برای فهم این مسئله لازم دیدم نخست به مطالعه ای سیستماتیک دست زنم که عبارت باشد از تئوری های جنگ های چریکی (شهری و روستایی) و جنگ های آزادی بخش؛ آثاری چون نوشته های مائوتسه دون، ژنرال جیاب، ژری دبره، فیدل کاسترو و چه گوارا و به ویژه روشنفکران چپ رادیکال ایرانیِ بریده از حزب توده، که اکنون به حمایت و تئوریزه کردن جنگ چریکی برخاسته بودند؛ نوشته های اشخاصی مانند بیژن جزنی، اشرف دهقانی، حمید مومنی، مسعود احمدزاده، پرویز پویان و بسیاری دیگر که به طور گسترده ای در خارج از کشور چاپ و منتشر می شد. با خواندن و تعمق در این نوشته ها بود که در پانوشتی بر رساله ای به زبان انگلیسی درباره «انقلاب سفید» با لحن تاییدآمیز نوشتم:

... روشنفکران انقلابی ایران، چه فعالان سیاسی در داخل و چه مبلغان و آوازه گران آنها در خارج، در سال های اخیر، به این نتیجه رسیده اند که تنها راه ممکن و عملی برای شکستن سکوت گورستانی در ایران از طریق «قدرت انقلابی» در شکل جنگ چریکی است. آنها چنین استدلال می کنند که «ناتوانی مطلق» در نبرد و مبارزه با رژیمی ستمگر که قدرتش «مطلق» به نظر می رسد چنان در ذهن طبقه کارگر و زحمتکشان جامعه جایگیر شده که آنها به لحاظ سیاسی دچار بی حسی شده و شور و علاقه خود را از دست داده اند. کارگر قدرت دشمنش را «مطلق» و ناتوانی خود را «مطلق» ارزیابی می کند. و هنگامی که کسی «ناتوانی» خود را نیز «مطلق» بپندارد، چگونه شخص می تواند برای رهایی خود از قید «قدرت مطلق» به مبارزه برخیزد؟
و دقیقاً همین نگرش و چشم انداز است که موجب بی حسی و عدم شور آنها (طبقه کارگر) در مبارزه بر ضد ظلم و بهره کشی می شود و حتی گاهی کار به ریشخند بحث های سیاسی در این زمینه می کشد. بنابراین، تماس با طبقه کارگر (پرولتاریا) به منظور جلب این طبقه به مبارزه سیاسی اگر نه امکان ناپذیر که غیرعملی است؛ مگر از راه شکستن و نابود کردن این دو «مطلق» در ذهن آنان؛ از این رو، در شرایط کنونی که هیچ گونه امکان دموکراتیک برای نزدیکی و تماس با طبقات زحمتکش برای آموزش و دعوت آنها به مبارزه و ارتقای سطح آگاهی سیاسی آنها برای ایجاد تشکیلات و تشکل های انقلابی «که [همانا جنگ چریکیاست، ندارند. قدرت انقلابی که پیوندی معنوی و اخلاقی میان کارگران و روشنفکران طرفدار آنها را سبب می شود و «ادامه به کارگیری این قدرت انقلابی سرانجام به پیوند تشکیلاتی منجر خواهد شد.» بدین سان نظریه «دفاع برای بقا» جای خود را به نظریه و سیاست» تهاجم و حمله برای بقا می دهد. نظریه امیر پرویز پویان روشنفکر انقلابی به نام «ضرورت مبارزه مسلحانه و رد نظریه بقا.»(۵۲)

در پرتو این دیدگاه های جدید و غیرسنتی از مارکسیسم بود که توانستم با دید بازتر و «لیبرال»تری به ارزیابی و ارزش یابی جریان های مختلف سیاسی بپردازم و بی آنکه به عضویت گروه و دسته و یا حزب سیاسی درآیم، نظرات انتقادی ام را به طور مستقل ابراز دارم به ویژه در مورد اختلافات میان چین و شوروی، تحولات ساختاری در حکومت های کشورهای اروپای شرقی و... من بر خلاف دوستان و رفقای چپ نظر خوشبیانه ای نسبت به تحولات شوروی نداشتم و در پس آن توطئه ای امپریالیستی می دیدم که تلاش می شد جهان قدرتمندی را تجزیه و تضعیف کرده و «پایان تاریخ» را به سود لیبرال دموکراسی اعلام کند و سرانجام نیز چنین شد در سال های آغازین هزاره سوم به مدرک قابل اعتنایی در این زمینه دست یافتم و آن اعتراف صریح یکی از رهبران بانفوذ حکومت گورباچف درباره «خیانت به کشور»(۵۳) توسط دست اندرکاران و مبتکران «پروسترویکا» بود. ببینیم آندره گراچی یف «عضو برجسته و بسیار مهم تیم سیاست خارجی گورباچف» در این باره چه می گوید:

... نمی توان عقاید سیاستمداران، کارشناسان و مفسران روس که به شکل روزافزون در حکومت پوتین و روسیه امروز رسا شده نشنیده گرفت. آنها که با بازاندیشی و به دلایل آشکار سیاست داخلی صدای خود را بلند کرده و می خواهند نشان دهند که پایان جنگ سرد نتیجه ساده لوحی و حتی بدتر، سیاست و خط مشی تسلیم طلبانه آگاهانه گورباچف و طرفداران او بود؛ آنها که منافع ملی کشور را نادیده گرفته و با تسلیم در برابر دشمنِ همیشگی خود ــ غرب ــ به آن خیانت کردند. شگفت اینکه تفسیر آنها در پایان جنگ سرد به مثابه شکست تاریخی برای اتحاد جماهیر شوروی یا به توصیف پوتین، تجزیه و تلاشی کشور به عنوان بزرگ ترین مصیبت ژئو استراتژیک (راه بردی، نظامی) قرن اخیر، همزمان شد با خودخواهانه ترین موضع غرب با اعلام مغرورانه پیروزی مطلق غرب بر رقیب استراتژیک خود یعنی اتحاد جماهیر شوروی. و این نظر جای تردیدی باقی نمی گذارد که آنچه برای اتحاد شوروی و رژیم کمونیستی به طور کلی، اتفاق افتاد، نتیجه «خیانت بزرگ» دست اندرکاران و مجریان پروسترویکا بود.(۵۴)

و من این همه را، همه کژی و کاستی ها و تفسیرهای غلط، ضدعلمی و تجدیدنظرطلبانه مارکسیست های رنگارنگ را در نوشته های انتقادی آلتوسر بر مارکسیسم اومانیستی هگلی یافتم؛ آنجا که در پاسخ به پرسش «مارکسیسم چه نیست؟!» می گوید: «مارکسیسم اومانیسم نیست، مارکسیسم هیستوریسیسم نیست، مارکسیسم اکونومیسم نیست ــ مارکسیسم علم است و نه ایده ئولوژی.» وساختار جدیدی ارائه می دهد از «علم مارکسیسم» که در چند دهه اخیر توسط به اصطلاح مارکسیست ها و احزاب کمونیست و «مارکسیولوژیست»های آکادمیک در جامه «مارکسیسم هگلی» دست مایه ای شد برای «اومانیسم» روشنفکرانه! گروهی که در برزخ میان «بهشت کمونیسم» و «دوزخ سرمایه داری» که تلاش می کنند لهیب آن را فرو نشانند؛ به تله افتاده اند.
***
خواننده عزیز، جوان، فرزندم، روی سخنم با توست، تویی که می توانی و باید سکان کشتی نجات را به دست گیری و آن را به سوی روشنایی هدایت کنی. تو راهگشای مسیر به سوی نوری... اگر خود را باور کنی، نیروی شگفت انگیز نهفته در وجودت را بشناسی و بدانی که می توانی «چرخ نیلوفری را به زیر آوری»، عقب نخواهی نشست و منفعلانه به آینده چشم نخواهی دوخت. خاری شو در دیده آن کسان که تو را رنجور، بی تحرک، مطیع، سر به زیر و بی انگیزه می خواهند؛ برخیز، دانش زمان برای تغییر بنیادی جهان را فراگیر و دست افشان و پای کوبان گام پیش گذار... این حکم محتوم تاریخ است که نسل تو هدایتگر و سرور جهان باشد. آینده در دست های توست، نگاهش دار آن گونه که باید و به دیگری اش سپار به صورتی که شاید.
خواننده عزیز، جوان، فرزندم، این اثر که برای تو نگاشته و به تو پیشکش شده است، خونابه قلمی است که شش دهه بر کاغذ چکیده است؛ نمی گویم قدردان و بر سینه ات بگذارش، در مغز و ذهنت جایش ده تا مسیر را نشانت دهد، همین. من اکنون در نیمه دوم دهه هفتاد عمرم با رنج و مصیبت دهشتباری که نه پشت سر، هنوز بر دوش ناتوانم دارم و در این مقدمه به آن اشارت هایی شده است، از تو می خواهم به پیش بنگر و نه هرگز به پس که به قول برتولت برشت «تو را به خانه بازگشتی نیست و نه آن سو، چیزی در انتظارت...» اگر زندگی مرگبار است که هست اندوهی به خود راه مده، بدان که می توان «در مرگ زیست!»

هستی رازآلودم
ترفند خدایانه ای
بود،

تجسّم یافته
در پیکره جهل.
این منم،
که در هماغوشیِ
فقر و نیاز،
زاده شدم و...

در جاودانگی دهشتناک
مرگ،
زیستم.

و این همان زیستنی است که درخور آدمی است... تلاشی که مرگ را به سخره گیری چرا که «بودن» در هستی تداوم می یابد. چه غم که ما نباشیم...
آری، و این آن زندگی است که من زیسته ام و مسیری که پیموده ام. هرگز نه دیده بر آسمان داشتم و نه دست به سوی کسی یا قدرتی برتر، زیرا به این گفته پریکلس که «میزان همه چیز انسان است، انسانی آفرینشگر» باور داشتم و زندگی به درد نشسته ام نیز که مسیر طولانی پرمخافت آن با برداشتن موانع و گذر از پیچ و خم ها و پرتگاه های سهمگین، طی شده گواهی بر درستیِ این گفته خردمندانه است. من، ای خواننده جوان، نسل بالنده ای که در پی «تفسیر جهان» نیستی بلکه «تغییر» آن را طالبی تا توانایی شگفت انگیزت را در دگرگون سازی به نمایش بگذاری، پیوسته بر این حقیقت پای فشرده ام که آنچه باقی خواهد ماند و ازلی است و ابدی و مرگ نمی پذیرد: طبیعت است و انسان و خرد آدمی. و مرگ چیست، نابودی یا به هیاتی دیگر درآمدن؟ مرگ شکل دیگری است از زندگی که به قول شاعر در هیات «موجودیتی مطلق»، گردشی است پیوسته، همیشگی و ابدی...

مجید مددی
زمستان ۱۳۹۳

پیش گفتار

نظریه مارکسیستی هرگز در گذشته،
چونان امروز در مرگش!
چنین سرزنده، شاداب و پویا نبوده است.

مایکل هارت

پیش گفتار: چرا آلتوسر؟

پاسخ کوتاه به این پرسش، به قول لوک فِرِتر نویسنده کتاب چرا آلتوسر؟ چنین است: «به دلیل وجود سرمایه داری، و می افزاید:

مادام که در جامعه ای زندگی می کنیم که شالوده آن اقتصاد سرمایه داری است و در آن کالا برای فروش و کسب سود تولید می شود، ما قادر به درک و دریافت ادبیات و هنر در آن جامعه بدون وجود اندیشمندانی چون آلتوسر نیستیم.

و به راستی چرا آلتوسر؟ من می خواهم اینک که فرصتی فراهم آمده وقرار است مطالبی درباره این اندیشمند سترگ و تاثیرگذارِ نیمه دوم قرن بیستم بنویسم، در آغاز همین جستار، از لوک فِرِتِر پیشتر رفته بگویم در دنیایی که نه تنها نیروی کارِ انسان، بلکه خودِ او به کالا فروکاسته شده و انسان از انسانیتش تهی و به موجودی «ناانسان» تبدیل شده، خرد و اندیشه به محاق رفته و به قول مکین تایر عصر ظلمت(۷۳) دوباره ای، جهان انسانی ما را در تیرگی و سیاهی جانگزایی فرو برده است و با این حال توجیهات ابلهانه و عوامانه ای «وضع موجود» را مطلوب جلوه می دهد؛ به راستی نیازمند اندیشه ورانی چون آلتوسر هستیم تا با ژرف کاوی و دید تیز و ذره بین علمی به کشف علل نابسامانی ها پرداخته و بدون ملاحظه و پرده پوشی بگویند و نشان دهند که بر سرِ انسان، این موجودی که به قول شکسپیر «زمانی حاکم بر سرنوشتش بود»، چه آمده است. آیا می شود امیدی به تغییر داشت یا باید به انتظار معجزه نشست و سرنوشت محتوم را پذیرفت؟
مارکس که گفت: «انسان از انسانیت اصیل خود جدا شده است»(۷۴) و جامعه انسانی و روابط و مناسبات آن را عامل این «جداشدگی» و «بیگانگی» دانست و آن را به تازیانه انتقادی مرگ زا گرفت و تلاش کرد، تلاشی تب خیز و هستی سوز، تا علت آن را دریابد و با درک و شناخت و کشف علت و درگیر شدن با آن، معلول را که همان رنج و مصیبت بشری و «ناانسانی» شدنِ انسان بود بزداید و دنیایی به وجود آورد یا پیداییِ آن را نوید دهد که در آن انسان از خود بیگانه نباشد و با درک استعداد و توانایی های لایزال خود آفرینشگر و ستایشگر هنر و زیبایی و معمار بهشت روی زمین باشد. مارکس در تحلیل و بررسی خود از مناسبات جامعه سرمایه داری به حقیقتی رسید مبنی بر این که «مبارزه طبقاتی موتور حرکت و پیشرفت تاریخ است» و تکامل تاریخی و راستای آن به سوی جامعه بی طبقه کمونیستی. و این، برخلاف دیدگاه یوجین کامنکا در اثرش به نام مارکسیسم و اخلاق(۷۵)، تصوری انسان گرایانه بر پایه ایده آل های اخلاقی نبود، بلکه بر پایه قوانین لایتغیر دانشی بود که آن را «علم تاریخ» می نامیدو کاشف آن نیز کسی جز خودِ او نبود. مارکس که نسبت به دستاورد علمی خود، کشف «قاره تاریخ» به قول آلتوسر، تردیدی نداشت، در پاسخ به آن هایی که وی را متهم به «اختراع» طبقات اجتماعی و مبارزه و ستیز میان آن ها می کردند گفت:

بسیار پیش از من مورخان بورژوا طبقات اجتماعی و حتی مبارزات طبقاتی را می شناختند و درباره آن چه سخن ها که نگفته اند؛ بنابراین از این بابت اعتباری برای من نمی توان در نظر گرفت... آن چه من کرده ام و نو است وبایستی به نام من ثبت شود این هاست:
۱. مبارزه طبقاتی ناگزیر به انقلاب و برچیدن نظام کهنه منجر خواهد شد؛
۲. طبقه کارگر، که خود را در موضع حاکمان قرار داده، برای حفظ دستاوردهای انقلاب ناچار از برقراری دیکتاتوری پرولتاریاست؛
۳. دیکتاتوری پرولتاریا در نبرد دموکراسی و پیروزی در آن و حذف طبقات اجتماعی، پایه های قدرت خود را سست کرده، پایان دولت را اعلام می کند و نهایتا جامعه کمونیستی که در آن انسانِ آزاد و رها از قید سرمایه و تعلقات مادی اش به شکوفایی قابلیت های خود و امکانات بالقوه اش خواهد پرداخت، اعلام می شود و آن هنگامی است که شعار «از هر کس به قدر استعدادش و به هر کس به قدر نیازش» تحقق خواهد یافت.

بنابراین، مارکس بیش و پیش از هر چیز یک انقلابیِ استوارِ آشتی ناپذیر و مارکسیسم علم تغییر بنیادی جامعه انسانی است. و تلاش و کوشش او و همرزم و همفکرش اِنگلس نیز در سراسر دوره زندگی شان، چه در عرصه علم و اندیشه ورزی و چه فعالیت های مبارزه جویانه سیاسی شان، گواه صادقی بر این مدعا است. مارکس هرگز نگفت و مارکسیسم نمی گوید که «حتمیت» جامعه کمونیستی و اضمحلال و نابودی جامعه سرمایه داری بنا به حکم تاریخ و فرایند بی وقفه آن، بدون نقش انسان امکان تحقق دارد. بنا به گفته آنان، هرچند:

روند تاریخی ناگزیر طی مراحل تکاملی خود به آن خواهد رسید، با این همه، باید به مبارزه ای تن فرسا دست یازید. نمی توان آرام نشست و نظاره گر رشد و تکاملِ تاریخ شد.

انسان موجودی است پویا و در این پویایی است که تغییر ایجاد می کند. گرچه «انسان محصول روابط و مناسبات اجتماعی است» و با تغییرات و دگرگونی های آن خود تغییر می کند، ولی در ارتباط متقابلش با جامعه، موجب تغییر در آن نیز می شود و فرایند تکامل را تند و کند می کند. «انسان ها تاریخ را می سازند،» پس، نقش انسان در فرایندهای اجتماعی و دگرگونی ها تعیین کننده است. بی جهت نیست که می بینیم خودِ مارکس مبتکر و موسس نخستین تشکیلات جهانی کارگری (بین الملل اول) می شود و رهبری آن را به دست می گیرد.
پیش از ورود به بحث اصلی مان (آلتوسر، اندیشه و نقش او در تجدید حیات مارکسیسم به مثابه علمِ تغییر جامعه) ضروری است، نگاهی گذرا به اندیشه مارکسیستی بیفکنیم و نکات اصلی و اساسی آن را برجسته سازیم. مارکس در فقر فلسفه می گوید: «مبارزه یا مرگ، مبارزه خونین یا نابودی. پرسش این گونه مطرح می شود: پرسش محتوم تاریخی.» بنابراین، نحستین گام، شناختِ وجود طبقات اجتماعی و مبارزه طبقاتی است که پیش تر از آن یاد کردیم. مارکسیسم که در ربع دوم قرن نوزدهم پدید آمد، همزمان با تولد جامعه شناسی توسط اگوست کنت، به قول کلیف اسلوتر «جامعه شناسی دیگری» نبود، بلکه کاملاً برعکس و در مقابل آن بود؛ زیرا مارکس مخالف این باور بود که برای حقایق و داده های اجتماعی(۷۶) می توان علمی کلی و عمومی داشت با حوزه و قلمروی جدا از نظریه شناخت(۷۷)، یعنی علوم طبیعی و تاریخ. نظریه مارکس نقد عملی(۷۸) از جامعه و شرایط موجود برای یافتن نیروهای درون همان جامعه و وضع موجود که شرایط لازم را برای انهدام آن فراهم می آورد. از این رو، به طوری که پیش تر نیز اشاره کردیم، مارکسیسم علم تغییر جامعه است، نه دانشی خنثی و صرفا توضیح دهنده. و برخلاف دیدگاه های موجود، مارکسیسم نه ایده ئولوژی است (چه علمی یا غیرعلمی) و نه اقتصاد و فلسفه و جامعه شناسی از نوع دیگری و نه حتی صرفا بیانِ انتقادآمیزی از وضعیت موجود برای اصلاح آن.
فلاسفه به گونه های متفاوت جهان را توضیح داده اند؛ غرض تغییر آن است.(۷۹)
مارکس کاشف «قاره تاریخ»، به گفته آلتوسر، و پدیدآورنده علم تاریخ است که چون هر علم دیگری فلسفه خود را بنیان می نهد. بنابراین می توان ماتریالیسم تاریخی(۸۰) را علم تاریخ و ماتریالیسم دیالکتیک(۸۱) را فلسفه مارکسیستی دانست که توضیح دهنده و تبیین کننده علم تاریخ است و در مجموع جهان بینی(۸۲) مارکسیستی را پدید می آورند. از این رو، به تفسیر آلتوسر و با استفاده از گفته خودِ مارکس، فلسفه نه علم است و نه مادرِ زاینده آن، بلکه خود مولود علم است.
فلسفه در تحلیل نهایی و فرجامین مرحله، مبارزه طبقاتی است در حوزه نظریه...، درحالی که امروزه در غرب مارکس را فیلسوف و اندیشه او را صرفا فلسفی ــ حتی از زمره غیرماتریالیستی اش ــ و لابد انگارگرا! می دانند. ببینیم تام راک مور چه می گوید:

ماتریالیسم چگونه به مارکس ربط داده می شود؟ ماتریالیسم دکترینی است که برای انگلس روشن و برای مارکس مسلما! کمتر روشن است. جای شگفتی است که این اصطلاح عموما در اشاره به اندیشه های او به کار می رود، اویی که به هیچ وجه و بنا به هیچ یک از معانی معمول، ماتریالیست نیست!!(۸۳)

تحلیل های عجیب و گاه خنده آور از مارکس و مارکسیسم که در چند دهه اخیر در غرب باب شده و به مذاق به اصطلاح روشنفکران سرخورده وطنی ما هم خوش آمده است، به ویژه اکنون که نئولیبرالیسم در غرب پیروزی خود و مرگ مارکسیسم را جشن گرفته، بسیاری از اندیشه ورزان غیرمتعصب و فرهیختگان جهان را برانگیخته است تا نگاه دوباره ای به اندیشه های مارکس بیفکنند و در این گم گشتگی راهی بجویند. تردیدی نیست که بازگشت به گذشته امکان ندارد و نمی توان راه آمده را بازپیمود. اگر مسیری فراروی ما است باید گام در آن نهاد و با استفاده از تجربه پیشین به راه خود ادامه داد و مطمئن بود که چیزی در پایان راه در انتظار ما است و همان، رنج راه را هموار خواهد کرد. برخی ناکامی ها و شکست ها، شگفت است به جای آن که انسان را به عقب بازگرداند و موجب یاس و نامرادی شود، تلاش و تکاپو را در انسان قوت می بخشد و سبب می شود با ایمان راسخ تری هدف را پی گیریم و از راه باز نمانیم و این همان چیزی است که بزرگان و اندیشه ورزانی چون آلتوسر به ما نموده اند.
مارکس می گفت: «همه چیز را باید به پرسش گرفت» و این سخن یعنی پاسخ به چرایی ها، نماندن پشت درِ بسته، راه گشودن، پرده به کنار زدن و دنیای استتارشده را دیدن. و این کاری بود که آلتوسر کرد: خوانش جدید و متفاوتی از آثار مارکس به ویژه کاپیتال که آن را «خوانش دردنمایه (نشانگر)»(۸۴) خواند.
آلتوسر پس از مواجهه با دو رویداد، یکی مرگ استالین و اعلام برائت از او، باطل انگاشتن اندیشه و انکار مطلق او توسط خروشچف در ۱۹۵۶ و دیگری اختلافات میان چین و شوروی بر سرِ رِوِزیونیسم (تجدیدنظرطلبی رهبران اتحاد شوروی)، برخلاف دیدگاه های رهبران احزاب کمونیست برادر و خط مشی رسمی و تاییدشده آن ها، ازجمله حزب کمونیست فرانسه که آلتوسر از نظریه پردازان و کادر برجسته آن بود، آغاز به خوانش جدید و متفاوتی از آثار مارکس و به ویژه کاپیتال کرد و در نتیجه متوجه انحرافاتی شد که احزاب کمونیست از اندیشه های مارکس و علم مارکسیستی داشته اند و مهم ترین آن:

۱. اِکونومیسم (اقتصادباوری)
۲. اومانیسم (انسان باوری)

بود و در نقدی بر این دو، توصیه بر خوانش مارکس به شیوه دیگری می کند. به طوری که پیشتر گفتیم، نقطه محوریِ علم مارکسیستی مبارزه طبقاتی است. او می گوید این دو انحراف اساسی، یعنی اکونومیسم و اومانیسم، موجب می شود تا مبارزه طبقاتی به دست فراموشی سپرده شود. وی می گوید:
افتادن به دام اکونومیسم فراموش کردن، مبارزه طبقاتی است و فراموش کردن مبارزه طبقاتی، درافتادن در دام اومانیسم.
و آلتوسر کوشید تا با تفسیر جدیدی از مارکسیسم بر پایه خوانش غیر حزبی (غیر سنتی) از آثار مارکس، به مبارزه بر ضد این انحرافات برخیزد، اما مارکسیسم ارتدوکس، که در احزاب کمونیست/ کارگری به صورت نهادی رسمی توسط بورژوازی پذیرفته شده و لانه کرده بود، این سرکشی و سرپیچی را برنتافت و عَلَم مخالفت را این بار بر ضد «رِوِزیونیسم (تجدیدنظرطلبی) از نوع دیگر برافراشت. در این راه، مارکسیسم آکادمیک یا به قولی مارکسیسم «اخته شده»(۸۵) که بی هیچ ضرر و خطری در دپارتمان های فلسفه، جامعه شناسی، اقتصاد و سیاستِ دانشگاه ها بساط خود را پهن و جا خوش کرده بود، مهربانانه! به کمک آمد. گفتیم مارکسیسم علمِ تغییر بنیادی جامعه و انهدام وضع موجود است با شناخت قانون مندی های اجتماعی، دست یابی و شناخت نیروهای درون جامعه و بها دادن به آن ها که رسالت این تغییر را بر عهده دارند.
بنابراین، برای حفظ وضع موجود باید عامل مخرب (هرچه باشد) را نابود کرد. جنگ و ستیز آغاز می شود در دو جبهه:

۱. سیاسی
۲. فرهنگی

در جبهه یا عرصه سیاسی، نیاز به گفتن نیست استفاده از ابزار خشونت معمول است، اما، در عرصه فرهنگی نمی توان غولی چون مارکس و اندیشه براندازانه او را نادیده انگاشت. باید واقعیت وجود او را پذیرفت، اما می توان با ابزار آکادمیسم(۸۶) او را تا حد یک آکادمیسینِ «تاثیرگذار» پایین کشید و در جایگاهی نشاند ــ چون بسیاری دیگر از اندیشمندان ــ که در زمینه های مختلفی حرف هایی زده، نظراتی ابراز داشته که البته برخی از آن ها در زمان خودش درست و منطقی بوده! و برخی نادرست، که باید به نقد کشیده شوند. و خودِ او و نیز گفته ها و نوشته های «انسان گرایانه»اش، چونان گنجینه باارزشی در پستوی تاریک ذهن انسان ها و تاریخ اندیشه بشری باید حفظ شوند! با این تصور و پیشداوری است که جامعه فرهنگی غربِ لیبرال دموکرات با خلق گروهی مارکس شناس(۸۷) به جنگ با اندیشه انقلابی مارکس رفته، می رود و خواهد رفت.
***
لویی آلتوسر (۱۹۱۸ـ ۱۹۹۰)، فیلسوف و اندیشمند برجسته فرانسوی که به گفته بسیاری از جمله گریگوری الیوت، برجسته ترین نظریه پرداز مارکسیست پس از جنگ جهانی دوّم بود، در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به بازسازی همه جانبه فلسفه مارکسیستی و نظریه اجتماعی پرداخت و در سرتاسر اروپای غربی و آمریکای لاتین مورد استقبال قرار گرفت.
آلتوسر به اتفاق همکاران نزدیکش، اِتین بالی بار، پیر ماشری و... در دو اثر اصلی اش، یعنی خوانش سرمایه(۸۸) و در دفاع از مارکس(۸۹) مارکسیسم موجود را از لحاظ تلقی رایج هگل گرایی ادعایی آن، به شدت مورد انتقاد قرار داد. به نظر آلتوسر، سنت های ناسازگار مارکسیسم سنتی (کائوتسکی یا استالین) و مارکسیسم غربی (لوکاچ یا سارتر) به ضعف مشترک تاریخ باوری(۹۰) مبتلا هستند. این هر دو گرایش، خواه در لفاف اقتصادباوری(۹۱) و خواه در پوشش انسان باوری(۹۲)، گسست کامل مارکس از ایده آلیسم آلمانی را نادیده می گیرند. اکونومیسم شاخص شیوه استالینی اواسط دهه ۱۹۲۰ منجر به جبرباوری فن ورانه(۹۳) و اومانیسم مشخصه واکنش های ضداستالینی دهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ شد.
در این جا بی مناسب نیست پیش از بررسی جامعی از دیدگاه آلتوسر، به چند نکته که پیوسته مورد بحث و ایراد و مناقشه بوده است به طور مختصر اشاره کنم. نخست، معرفت شناسی آلتوسر که از جهات گوناگون مرهون عقل باوری(۹۴) اسپینوزایی و فلسفه علم فرانسوی (آثار باشلار و کنگلیم) بود. دوم، موضوع ساختارگرایی و بافه هایی از قبیل مارکسیسم ساختارگرا و... که در مورد اخیر خودِ آلتوسر در مقاله ای می نویسد:

ساختارگرایی از بطن مسائل نظری که دانشمندان در کارهای عملی شان با آن روبه رو بودند زاده شد (در زبان شناسی توسط فردیناند دوسوسور و در انسان شناسی توسط بواس و لوی استروس). مارکس [در آثار خود] از ترکیب عناصری در ساختار شیوه تولید سخن می گوید، ولی این ترکیب(۹۵)، ترکیب و تجمیع رسمی نیست... مارکسیسم، ساختارگرایی نیست. ساختارگرایی نیست، زیرا برتری و تفوق فرایند را بر ساختار تاکید می کند ونیز برتری و اولویت تضاد را بر فرایند؛ ولی چیز خیلی مهم تر این که علم مارکسیسم علمی انقلابی است، صرفا علمی نیست که انقلابیان برای انقلاب کردن به کارش گیرند، بلکه علمی است که آن ها به کارش می گیرند، زیرا دانشی است استوار بر پایه مواضع نظری طبقه انقلابی.
و در پایان مقال با تاکید می نویسد:

ما هرگز ساختارگرا نبودیم.(۹۶)

که به این ترتیب امیدوارم اگر در آینده در جایی سخنرانی یا سمینار و کلاس درسی درباره اندیشه و عمل آلتوسر برگزار شد، چون گذشته که روزنامه شرق در اعلام کلاس های من در دانشگاه تهران درباره آلتوسر به دفعات نوشت «درس گفتارهایی درباره مارکسیسم ساختارگرای آلتوسر!» توسط...، چنین اتفاقی روی ندهد و آلتوسر و اندیشه او را به ساختارگرایی فرونکاهند.
طرح دیدگاه آلتوسر در دهه ۱۹۶۰، که جنجالی برانگیخت، اعلام عدم پیوستگی اندیشه مارکس با و بیان آن چیزی بود که وی آن را «گسست معرفت شناختی یا شناخت شناسیک»(۹۷) اولیه از اندیشه ایده آلیستی آلمان و «مسائل بحث برانگیز فویرباخی»(۹۸) و سپس «گسست کامل»(۹۹) از آن و رسیدن به علم می نامید. مارکسیست های رسمی، ارتدوکس، یا مارکسیست های هگلی را، که با اندیشه های ماقبل علمی مارکس (آثار دوره جوانی اش) خوش بودند و به زعم خود با اندیشه انسان باورانه مارکس با دنیای «بیگانه سازِ» سرمایه داری برای ایجاد جامعه ای انسانی و رها از تضاد می جنگیدند، بر ضد او شوراند؛ وی را به سُخره گرفتند، دیوانه اش خواندند، طردش کردند... چراکه آب در لانه مورچگان ریخته بود.
آلتوسر با بیان این که آثار دوره جوانی مارکس دارای ارزش علمی نیست و نمی تواند به عنوان نظریه علمی مارکسیستی به مثابه سلاحی در خدمتِ «عمل درست سیاسی» برای تغییر قرار گیرد، چراکه «تنها نظریه علمی مارکسیستی است که می تواند عمل درست سیاسی را تضمین کند»، اقدام به دوره بندی آثار مارکس کرد و با این عمل نشان داد که تنها آثار دوره بلوغ و پختگی مارکس دارای ارزش علمی است و سلاح بُرنده و کارایی در مبارزه طبقه کارگر برای براندازی نظام سرمایه داری. برای نشان دادن آثار دوره بلوغ اندیشگی مارکس، وی آثار او را از نوشته های اولیه او، دوره گسست، دوران گذار(۱۰۰) و بالاخره دوره بلوغ به شکل زیر دوره بندی می کند:
۱۸۴۰-۱۸۴۴: آثار اولیه؛
۱۸۴۵: آثار دوره گسست؛
۱۸۴۵-۱۸۵۷: آثار دوره گذار؛
۱۸۵۷-۱۸۸۳: آثار دوره بلوغ.
سپس، بر اساس این دوره بندی، آلتوسر اعلام می کند که نوشته های اولیه مارکس «غیرعلمی»، «ایده ئولوژیک» و «اومانیستی» است. آثاری که از لحاظ سیاسی متعهد به آرمان و هدف کمونیسم است، ولی ناتوان از بیان روشنگرانه و صریح شالوده علمی حرکت و جنبش کمونیستی.

بنابراین نمی توان آن ها را بخشی از کشف علمی مارکس به حساب آورد که دیگر آثار او حاوی آن است. برای مثال، متنی مانند درباره مسئله یهود، گرچه متنی است، از دید آلتوسر به لحاظ سیاسی پای بند به مبارزه در راه کمونیسم، [ اما] متنی است به شدت ایده ئولوژیک و ممکن نیست آن را از لحاظ نظری هم ارزِ آثار بعدی او دانست که در آن ها ماتریالیسم تاریخی تعریف می شود.
و درباره نوشته مشهور مارکس، دست نوشته های اقتصادی/ فلسفی ۱۸۴۴، آلتوسر می گوید هنگامی که طرح کلی این اثر با نوشته های اولیه مارکس مقایسه شود، چنین به نظر می رسد که «دست نوشته ها نتیجه کشف اقتصاد سیاسی توسط مارکس است». اما خودِ او از حقیقت آگاه است که مارکس برای نخستین بار نبود که در ۱۸۴۴ با اقتصاد سیاسی روبه رو می شد. در نوشته های اولیه نیز می توان دید که مارکس با مسائل اقتصادی حتی در ۱۸۴۲ برخورد داشته و مطالعاتی در آن باره انجام داده است. ولی او، آلتوسر، در این زمینه به مخالفان خود چنین پاسخ می دهد:

اما این رویارویی ها با اقتصاد تنها رویارویی با برخی مسائل اقتصادی بوده و آن هم از زاویه بحث و مناظره سیاسی... و این به معنای رویارویی و برخورد با مسائل اقتصادی به طورکلی، چنان که تاثیرات آن را بر سیاست های اقتصادی دریابد، نبوده است.(۱۰۱)

ولی همین نخستین رویارویی با اقتصاد سیاسی، مارکس را به گام نهادن «در این مسیر» مجبور کرد تا نگاهی به «فراسوی سیاست کند، برای شناخت تضادهای درونی غیرقابل حل آن.» و آلتوسر می گوید، این رویارویی با اقتصاد سیاسی «واکنش تندِ انتقادآمیزی» را نسبت به اقتصاد سیاسی موجب شد و مارکس را برانگیخت تا به بررسی ژرف و همه جانبه ای درباره کارکردهای آن بپردازد.
ما برای خودداری از اطاله کلام از ادامه این بحث که بسیار درازدامن است و در آن آلتوسر دلایل نگاه فلسفی مارکس را به اقتصاد سیاسی مورد بازبینی قرار می دهد و درباره مبحث «کار بیگانه شده»(۱۰۲) در این اثر (دست نوشته های ۱۸۴۴) مطرح شده به بحث می پردازد، خودداری می کنیم و نظری می افکنیم به برخی اعتراضات مخالفان آلتوسر، یعنی مارکسیست های هگلی و در راس آن ها جان لوئیس که در نامه ای به شدت به وی حمله کرد و حتی در پاسخ کوبنده آلتوسر به او، کتابی نوشت به نام مارکسیسم مارکس(۱۰۳) و در آن از دیدگاه های خود در برابر آلتوسر دفاع کرد و او را از لحاظ ایده ئولوژیک «منحرف از مارکسیسم» خواند.
مارکسیست های انسان باور یا هگلی مدعی اند که تکامل نظری مارکس «پیوسته»، فرگشتی و تحولی بوده است. آن ها این گفته یا حکم را مبنی بر «گسست معرفت شناختی» رد می کنند و اعلام می دارند که «مارکسیسم» با اثر عظیم مارکس، دست نوشته های فلسفی و اقتصادی ۱۸۴۴ تولد یافت و اساس دعوی آن ها، چنان که پیشتر اشاره کردیم، این است که «تقریبا همه» مفاهیم مارکس در دست نوشته ها، مانند «بیگانگی»، «نفی در نفی» (استعلاء)، «ماهیت انسان» و غیره، به دفعات در آثار بعدی مارکس چون ایده ئولوژی آلمانی، خانواده مقدس، گروندریسه و حتی کتاب سرمایه (کاپیتال) آمده است. جان لوئیس می نویسد:

نخستین نوشته های مارکس با موضوع «بیگانگی» سر و کار داشته است و در این مورد سخن گفته، اما منتقدین می گویند و بر گفته شان پای می فشارند که این نمایشی از عدم بلوغ، آرمان پرستی و ایده آلیسم فلسفی مارکس است: مارکس بعدی از این مفهوم (بیگانگی) و نیز از سایر مقوله های ایده آلیستی مانند اومانیسم، ماهیت انسان و... به منظور پرداختن به موضوعات اقتصادی و توضیح و بسط آن به یک نظام نظری(۱۰۴) دست می کشد. چنین موضعی نشانگر نادانی رنج آور و دردانگیزی نسبت به این واقعیت است که مفهوم «بیگانگی» در سرتاسر آثار مارکس از ابتدا تا انتها حضوری دائمی و چشمگیر داشته است.

چنان که از نقل قول بالا معلوم می شود، طرفداران پیوستگی اندیشه های مارکس نه تنها استدلال خود را بر این پایه استوار می سازند که برخی از مفاهیم اولیه مارکس در آثار بعدی او تکرار شده است، بلکه تصور و ایده فلسفی مارکس از انسان نیز هسته مرکزی و کانون توجه در کل نظام نظری او است. جان لوئیس سپس دستگاه نظری خود را با تاکید بر سه برنهاد (تز) به شکل زیر در برابر آلتوسر می گذارد:

الف. انسان خود و جهانش را به وجود می آورد؛ ب. روند حرکت و پیش روی از راه بهره کشی و ایجاد بیگانگی؛ ج. برگذشتن و استعلاء از جامعه طبقاتی و آزادسازی نیروهای مولد، غلبه بر بیگانگی و با موفقیت به انجام رساندن کامل کارِ اجتماعی و انسانِ کاملاً رشدیافته و به کمال رسیده.
و جان لوئیس سپس با توجه به این تزهای سه گانه به مثابه «مفاهیم اصلی» مارکسیسم در نهایت تعجب و حیرت زائدالوصف اشاره به این نکته می کند که چگونه برخی از «اشکال مارکسیسم» تلاش می کنند تا این سه مفهوم اصلی و اساسی را از نظریه مارکسیستی حذف کنند!

آلتوسر مارکسیسم «اومانیستیِ» جان لوئیس و دیگران را نظام اندیشگی «غیر مارکسیستی» و «ایده آلیستی» می خواند و با طنز می گوید چنین مارکسیسمی در جست وجوی یافتن راهی است برای پایان بخشیدن به رنج، مصیبت و زندگی اسف بار و غیرانسانی مردم و بیدادگری در جهان سرمایه داری با تاکید بر «استعلاء یا بَرشوندِ مثبت و قطعیِ»(۱۰۵) کارِ ازخودبیگانه که «انسانِ» «همه توانا» و قادر مطلق! که «سازنده تاریخ است» آن ــ دنیای نو (بهشت گمشده) ــ را ایجاد خواهد کرد!
بنا بر دید آلتوسر، مارکسیسمِ «هگلی» یا اومانیستی، که بر پایه انسان شناسی فلسفی استوار است، انسان ها را افراد هماهنگ و متحدی به حساب می آورد که سوژه یا فاعل کنشگر تاریخ هستند ــ «سازندگان تاریخ». در نتیجه، تاریخ به آگاهی این افراد فروکاسته می شود. بنابراین «تاریخ»، به طوری که آلتوسر می گوید، دِگرگشت یا شکل تغییریافته ماهیت انسان می شود که سوژه واقعی تاریخ است و به دست او دگرگون می گردد.
آلتوسر در پاسخ مفصلی که دیدگاه انتقادی جان لوئیس را هدف می گیرد، نخست سه برنهاد (تز) او را بازسازی کرده سپس آن ها را به نقد می کشد. این نوشته سنگین و ژرف در پاسخ به جان لوئیس در حقیقت نقد او بر مارکسیسم هگلی (اومانیستی) است:

برنهاد اول؛ جان لوئیس:
ــ این انسان است که تاریخ را می سازد

مارکسیسم ـ لنینیسم:
ــ این توده ها هستند که تاریخ را می سازند

و آلتوسر می پرسد این انسان که تاریخ را می سازد چیست؟ یک راز(۱۰۶)؟ توده ها که تاریخ می سازند، کیستند؟ و می گوید: توده های استثمارشده در جامعه طبقاتی، طبقات تحت استثمار و بهره کشی و دیگر قشرها و گروه هایی که به گِرد طبقه اصلی جمع شده اند؛ و می افزاید طبقه ای که قادر به انجام چنین کاری است (ساختنِ تاریخ)، لزوما همواره بیچاره ترین و مفلوک ترین قشر اجتماعی نیست. در دوران باستان برای مثال، به جز موارد استثنایی (قیام اسپارتاکوس)، این استثمارشده ترین قشرها و طبقات آزاد اجتماعی و نه برده ها بودند که موفق به تغییر بنیادی مناسبات اجتماعی شدند. یا در دوران سرمایه داری به قول مارکس، این لومپن پرولتاریا، یعنی مفلوک ترین قشر اجتماعی نیست که حرکت انقلابی را سبب می شود، بلکه طبقه تولیدکننده است که طبقه بزرگ اجتماعی را تشکیل می دهد؛ یعنی پرولتاریا.

برنهاد دوم؛ جان لوئیس:
ــ انسان تاریخ را با استعلاء بخشیدنِ آن می سازد.

مارکسیسم ـ لنینیسم:
ــ مبارزه طبقاتی موتورِ حرکت تاریخ است (مانیفست کمونیست).

در این جا است که به گفته آلتوسر، مارکسیسم ـ لنینیسم کل دستگاه فلسفی جان لوئیس را به هم می ریزد. چرا؟ برای این که طبق نظریه جان لوئیس (مارکسیسم هگلی)، فرض بر این است که تاریخ نتیجه عمل و کنش(۱۰۷) سوژه است (فاعل کنشگر) و برای جان لوئیس این سوژه همان انسان است. حال باید دید که آیا مارکسیسم «سوژه دیگری»، یعنی توده ها را پیشنهاد می کند؟ پاسخ آلتوسر هم آری است و هم نه. نخست باید به تعریف توده ها بپردازیم. توده ها در واقع طبقات، قشرها و گروه های مختلف اجتماعی اند که خصایص و ویژگی هایشان در فرایند حرکت های اجتماعی تغییر می کند. هنگامی که می گوییم بر پایه مارکسیسم انسان ها یا تودهها هستند که تاریخ را می سازند، باید توجه خود را به این نکته بسیار بااهمیت جلب کنیم که مارکس این شرط را پیش می کشد:

آن ها ــ توده ها ــ آزادانه، با انتخاب و از روی میل و سلیقه شان و تحت شرایطی که توسط خودِ آن ها فراهم شده تاریخ را نمی سازند(۱۰۸)، بلکه تحت شرایط و اوضاع و احوالی(۱۰۹) که مستقیما با آن رویارویند یا در آن قرار دارند(۱۱۰)، از گذشته به آن ها داده شده یا انتقال یافته است.

مارکس در دنباله این بحث و با اشاره به کودتای ناپلئون سوم و برقراری حاکمیت وی می گوید:

در فرانسه شرایط ایجادشده(۱۱۱) و روابط(۱۱۲) موجود بود که روا داشت و اجازه داد(۱۱۳) شخصی (سوژه ای) آن چنان میان مایه و عجیب و غریب و مضحک در نقش قهرمان ظاهر شود!

به این ترتیب اگر با دقت بیش تری به مسئله بنگریم، درخواهیم یافت که تاریخ درواقع «فرایندی بدون سوژه یا هدف» اجتماعی است، آن جا که در شرایط معین و آماده ای «انسان ها» به عنوان فاعلان کنشگر (سوژه)، تحت قطعیت و تعین یافتگیِ روابط اجتماعی، تنها محصولِ مبارزه طبقاتیاند. بنابراین تاریخ، در مفهوم فلسفیِ عبارت، سوژه (فاعل کنشگر) ندارد، بلکه موتور حرکت دهنده ای دارد که همانا مبارزه طبقاتی است.
اما در برنهاد دوم که گفتیم طبق نظر جان لوئیس انسان با استعلاء بخشیدن به تاریخ آن را می سازد، لازم است به نکته کلیدیِ بحث آلتوسر درباره مبحث استعلاء(۱۱۴) اشاره کنیم. او می گوید:

کسانی که درباره «استعلا» سخن می گویند، در واقع درباره نظرات و فلسفه ایده آلیستی ـ مذهبی فلاسفه مکتب افلاطون صحبت می کنند؛ یعنی فیلسوفان افلاطونی و نوافلاطونی که نیاز مبرمی به مقوله استعلاء داشتند تا الهیات مذهبی ـ فلسفی خود را به عنوان مکتب فلسفی رسمی در دوران برده داری برپا کنند؛ و بعد هم در قرون وسطی متالهانی مانند سنت آگوستین و توماس اکویناس از این مقوله برای ساختن نظام حکومتگر کلیسایی در دولت فئودالی بهره بردند. و در دوره باز بعدتر، بورژوازی با گرمی از مقوله استعلاء استقبال کرد و در فلسفه هگل، وظیفه جدیدی به آن محول شد و در پوشش نفی در نفی(۱۱۵) پنهان شد و به خدمت جامعه بورژوایی در آمد و به نام آزادی بورژوایی، که نامی فلسفی بر آن بود، به جلوه گری پرداخت.

ناگفته نگذاریم که مقوله جدید در جامه نوینِ خود به نسبت نظام فلسفی استعلایی دوران فئودالیته انقلابی بود، ولی همچنان صددرصد مقوله ای بورژوایی باقی ماند.
مارکس در یکی از نوشته های خود می گوید: «روش تحلیلی من از انسان آغاز نمی کند، بلکه شروع آن دوره ای اجتماعی است که به لحاظ اقتصادی معین شده است.» و در گروندریسه می خوانیم: «جامعه از افراد ترکیب و تشکیل نشده است.» و با استفاده از این گفته مارکس است که آلتوسر می گوید:

جامعه ترکیب و تجمیع افراد نیست، جمع افراد نیست. آن چه جامعه را می سازد نظام روابط اجتماعی آن است که در آن افراد زندگی، کار و مبارزه می کنند.

برنهاد سوم؛ جان لوئیس:
ــ انسان تنها آن چیزی را می شناسد و می داند که انجامش می دهد.

مارکسیسم ـ لنینیسم:
ــ انسان آن چیزی را می شناسد که وجود دارد.

در نظر جان لوئیس انسان آن چیزی را که انجام می دهد می شناسد، درحالی که برای ماتریالیسم دیالکتیک، یعنی فلسفه مارکسیسم ـ لنینیسم، انسان تنها آن چیزی را که وجود دارد می شناسد و این، تزِ اصلی و اساسی و بنیادین ماتریالیسم است: تقدم هستی بر اندیشه. و این تز، نشانگر هستی (وجود) و مادیت و عینیت است. و این که همه هستی، مادیت(۱۱۶) و عینی(۱۱۷)، یعنی مستقل از ذهن است. به باور آلتوسر، این برنهاد که مشکل فهم است، ولی به آسانی موجب گمراهی و سوءتعبیر می شود، اساسِ تمامی تزهای مارکسیستی درباره شناخت است. و می گوید که مارکس و لنین هرگز فعالیت و کنش(۱۱۸) اندیشه را انکار نکردند و بر کارهای علمی ـ تجربی، از علوم طبیعی گرفته تا علمِ تاریخ که مبارزه طبقاتی لابراتوار (آزمایشگاه) آن است، مُهر تایید زده اند آلتوسر تاکید می کند که آن ها، یعنی مارکس و لنین، بر این کنش و فعالیت اندیشه با (اندیشه ورزی) اصرار می ورزند و فعالیت ذهنی برخی از فیلسوفان را مثال می آورند؛ ازجمله هگل که به خوبی از فعالیت ذهنی آگاه بود، اما در شکل رازورانه(۱۱۹) آن.
آلتوسر بر پایه تحلیلی از فلسفه به مثابه نظریه کنش نظری(۱۲۰) یا نظریه فرایندهای تولید دانش(۱۲۱)، چهار گزاره درباره فلسفه ارائه می دهد:

۱. فلسفه علم نیست؛
۲. فلسفه در مفهومی که علم دارای موضوع است، موضوع ندارد؛
۳. فلسفه تاریخ ندارد؛
۴. فلسفه سیاست است در حوزه نظریه.

و چنان که در مقاله مهمش به نام «لنین و فلسفه» نیز تاکید می کند و همچنان که هگل هم گفته است، نتیجه می گیرد: «فلسفه همواره عقب تر از علم است.»
بی تردید یکی از شاخص ترین و بااهمیت ترین نظریه های ابرازشده آلتوسر نظریه پیچیده و دشوار او درباره ایده ئولوژی است که در آثار او جنبه محوری دارد و لازم است در این جستار نگاهی به آن بیفکنیم و در حد استطاعت چکیده ای از آن به دست دهیم. آلتوسر در مقاله ای بلند با عنوانِ «ایده ئولوژی و دستگاه های ایده ئولوژیک دولت»، بحث مبسوطی درباره این «تاریک خانه» به تعبیر کوفمان در اثرش به نام تاریک خانه ایده ئولوژی(۱۲۲) ارائه می دهد که می توان مدعی شد تاثیر شگرف آن تقریبا در کلیه عرصه های اندیشگی اکنون نمایان شده و بسیاری تعبیر و تفیسرهای به اصطلاح علمی را سست و بی اثر کرده است. آلتوسر در سرآغاز این مقاله با نقل قولی از مارکس می گوید:

اگر در یک نظام اجتماعی(۱۲۳) همزمان با تولید شرایطِ تولید بازتولید نشوند، آن نظام اجتماعی یک سال هم دوام نخواهد آورد. پس شرط نهاییِ تولید همانا بازتولید شرایط تولید است.

و این بازتولید اگر صرفا شرایط تولید پیشین را فراهم آورد، «بازتولید ساده» است و چنان چه این شرایط را بسط دهد، «بازتولید گسترده» است.
می دانیم که هر نظام اجتماعی منبعث از شیوه تولید مسلط است. بنابراین موجودیتِ هر نظام اجتماعی موکول به آن است که همزمان با تولید و برای ممکن ساختن تولید، شرایط تولید نیز بازتولید شوند. پس هر نظام تولیدی باید ۱) نیروهای تولید(۱۲۴) ۲) روابط تولید(۱۲۵) موجود را بازتولید کند.

Science and Ideology
This is a Persian translation
of selected Altussers writings on Ideology
by
Madjid Madadi

درباره آلتوسر و اندیشه او

لویی پی یر آلتوسر(۵۵) متنفذترین فیلسوف دوره تجدید نظریه مارکسیستی تحت تاثیر جنبش رادیکال دهه ۱۹۶۰، در اکتبر ۱۹۱۸ در الجزیره در خانواده ای کاتولیک زاده شد. او فرزند بزرگ یک معلم بازنشسته بود و خانواده اش در ۱۹۳۰ به پاریس آمدند. او در الجزیره، لیون و مارسی بزرگ شد، در همان جا به مدرسه رفت و در سپتامبر ۱۹۳۹ در آزمون ورودی مدرسه معتبر اِکول نُرمال سوپریور(۵۶) در پاریس پذیرفته شد. با آغاز جنگ، به خدمت سربازی فراخوانده شد و در ژوئن ۱۹۴۰ به اسارت در آمد و به اردوگاهی در شمال آلمان منتقل شد. در اردوگاه به بیگاری و کار سخت و طاقت فرسا کشیده شد که موجب بیماری و بستری شدن او گردید؛ ولی پس از بهبودی، از بیگاری معاف شد و به پرستاری بهداری اردوگاه گمارده شد. در دوران اسارت بود که او توانست ادبیات و فلسفه بخواند؛ و پس از آزادی، مطالعات خود را در اکول نُرمال دنبال کرد و پایان نامه دکتری اش را در ۱۹۴۷ درباره فیلسوف ایده آلیست آلمانی، هگل (۱۷۷۰ـ ۱۸۳۱) نوشت و یک سال پس از آن، در ۱۹۴۸، به استادی فلسفه برگزیده شد و بقیه دوره کار و فعالیت علمی خود را در اِکول نُرمال گذراند.
آلتوسر در ۱۹۴۸ مانند بسیاری از روشنفکران فرانسوی آن دوران، به عضویت حزب کمونیست در آمد؛ زیرا به قول خودِ او «پس از شکست آلمان، پیروزی استالین گراد و امیدها و درس های جنبش مقاومت، کمونیسم فراگیر شده بود» (آینده مدت ها خواهد ماند).(۵۷)
آلتوسر، قبل از هر چیز فیلسوفی بود با مشغله و تعهد سیاسی؛ حتی بیش تر از آنچه معمولاً از «تعهد سیاسی» فهمیده می شود. اندیشه او را نمی توان مستقل و بدون وابستگی به «عوامل» یا دستدادهای(۵۸) زنجیره ای تاریخی، سیاسی و نظری، یعنی مجموعه عواملی که در آنها زیست و نوشت و در شکل گیری آنها، آثار او سهم عمده و ویژه ای داشت، درک کرد. بنابراین، هر گزارشی درباره عقاید او بایستی حول محور این مجموعه عوامل یا دستدادها و تعهد او نسبت به آنها و درگیر شدنش با آنها، متمرکز شود.
بنا به گفته خودِ او، آلتوسر زندگی کودکی پررنج و ناخوشایندی داشته است؛ نشان شده با عذابی درونی که شاید بتوان آن را دلیلی بر حالت افسردگی و سرانجام، جنون و حادثه اندوه بار و غم انگیز زندگی او دانست (کشتن همسرش هِلن که سی سال با وی زیسته بود و اقامت ده ساله اش در تیمارستان تا آستانه مرگش در ۱۹۹۰).
به طوری که پیشتر گفتیم، آلتوسر در ۱۹۴۸ به عضویت حزب کمونیست درآمد و مشوق و راهنمای او نیز یکی از دوستان هم بند زندانی اش در دوران جنگ بود. اما از همان نخست، او روشنفکر آزادفکر ناوابسته ای بود که به طور روزافزونی در تضاد با شیوه های عملکرد رهبری حزب، که او را بیش از پیش از آن جدا می کرد، قرار گرفت.
نوشته های کاملاً متمایز و انگیزاننده او که نتیجه سمینارها و درس گفتارهای او در اِکول نُرمال سوپریور در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ بود، تحت تاثیر دو رویداد عمده در جنبش بین المللی کمونیستی شکل گرفته بود: نخست، مرگ استالین و محکوم کردن «جنایات» او توسط خروشچف که وعده آن داده شد (اما، هرگز اعلام نگردید) و این ــ عدم اعلام رسمی جنایات استالین ــ خود موجب گردید که صدای مخالفت و ناهم رایی، هم از درون و هم از بیرون احزاب کمونیست و جنبش چپ درباره میراث مارکسیستی از نوع شوروی بلند شود؛ دوم، اختلاف و شکاف روزافزون میان اتحاد شوروی و چین و تاثیر جنبش «مائوئیستی» همراه با آن و جریانات مارکسیستی اندیشه انقلابی در مبارزات انقلابی کشورهای جهان سوم. همچنین شکل گیری گروه کوچک مائوئیستی به عنوان نیروی انتقادی در جناح چپ حزب کمونیست فرانسه، که درون مایه سیاسی خود را از انقلاب فرهنگی(۵۹) چین و رویدادهای ۱۹۶۸ فرانسه اخذ کرده بودند، تاثیرات خود را روی اندیشه آلتوسر و آثار او در این دوره باقی گذاشت.
سهم نظری عمده آلتوسر
آلتوسر و حلقه شاگردان و همکاران او قاطعانه و با حرارت بر ضد تفسیر مارکسیسم به مثابه «اومانیسم» (انسان باوری) شوریدند و در مقابل، خوانش متفاوتی از آثار مارکس، که در آن موقع نه توسط آلتوسر و یاران او می توانست به شکل پیوسته ای مورد تایید و تصدیق قرار گیرد و نه آشکارا به آن اذعان شود، ارائه کردند؛ خوانشی بر اساس جریانات فکری غیرمارکسیستی معاصر که در آن زمان در پاریس دارای نفوذ و تاثیر زیادی بود. دو جریان فکری غیر مارکسیستی که اهمیت فوق العاده ای در فهم عمده ترین و موثرترین عقاید و نظرات آلتوسر دارند، عبارتند از:

۱. ساختارگرایی(۶۰)
۲. معرفت شناسی تاریخی(۶۱)

که نخستین، یعنی زبان شناسی ساختاری فردیناند دوسوسور، دارای اهمیت عمده ای است با تاکید بر زبان به مثابه یک واقعیت غیروابسته اجتماعی، سوای عمل و نیت استفاده کننده زبان. و دومین، یعنی شناخت یا معرفت شناسی تاریخی که به عنوان منبع فکری غیرمارکسیستی مورد استفاده آلتوسر قرار گرفت؛ همانا سنت متمایز و ویژه فرانسوی برای اندیشیدن درباره تاریخ و ماهیت علم بود که در پیوند با آثار کویره(۶۲)، باشلار(۶۳) و کنگیلم(۶۴) است. آلتوسر و همکارانش با استفاده از مفهوم معرفت شناسی تاریخی، به تحلیل گاه مندی(۶۵) و پیوستگی آثار نوشتاری مارکس پرداختند؛ به این ترتیب که آنها دو مفهوم کلیدی از معرفت شناسی تاریخی را اخذ و مورد استفاده قرار دادند:
یکی، مفهوم «پروبلماتیک»(۶۶) (گمان انگیز یا معمایی) که طبق آن متن، با توجه به تاثیرات قالب نهفته یا چارچوب زیربنایی مفاهیمی فهمیده می شود که مطرح کردن و پاسخ به گستره مشخصی از پرسش ها را ممکن می سازد، اما درعین حال، پرسش های دیگر را مسدود می کند. پروبلماتیک های پیشاعلمی، که به گفتمان هایی در حوزه پژوهش و پرسشگری شکل بخشیده اند، آنها را مطرح می کردند. پروبلماتیک های «ایده ئولوژیک» نامیده می شدند؛ تا آن که پروبلماتیک های علمی پدید آمدند و پیدایش آنها مستلزم آن بود که شبکه های مفهومی پیشینی(۶۷) تغییر یافته یا برانداخته شوند. این فرایند با مفهوم دومی (دیگری) مشخص شد که آلتوسر آن را نیز از معرفت شناسی تاریخی بر گرفت و آن را «گسست معرفت شناختی»(۶۸) نامید که وقتی آن را در بررسی آثار مارکس به کار گرفت به گاه مندی و تناوبی منجر شد که در آن جایگاه گسست معرفت شناختی، پس از نگارش دست نوشته های اقتصادی/ فلسفی ۱۸۴۴ تعیین شد که به باور آلتوسر الزام آورترین و مهم ترین منبع مطالعه مارکس به مثابه انسان باور فلسفی بود. اما، از آن جا که بسیاری از بخش های نوشته های بعدی مارکس نیز دارای پژواکی از اومانیسم دوره جوانی اوست، لازم بود که در پژوهشی مشخص شود که پروبلماتیک علمی «ماتریالیسم تاریخی»(۶۹) به طور کامل یک شبه پدید نیامد. بدین منظور و برای بازشناسی این واقعیت، آلتوسر و همکاران او به کنشی راه یافتند و آن را بسط دادند که می توان آن را «خوانش نشانگر»(۷۰) نامید (مشابه «خوانش روان کاوانه»(۷۱) لغزش زبان و خطای حافظه) و از آن طریق تناقضات، ناسازگاری ها و جاافتادگی های قابل مشاهده در سطح را می توان در درون و پروبلماتیک یا پروبلماتیک های زیربنایی و نهفته ردیابی کرد.
از راه این «خوانش نشانگر» بود که آلتوسر، شاگردان و همکاران اش توانستند بفهمند و نشان دهند که مارکسیسم چه نیست. آلتوسر توانست سه ویژگی هم پیوند پروبلماتیک در آثار اولیه مارکس را، که وارد روند کلی و جریان غالب راست کیشی (ارتدوکسی) مارکسیسم معاصر شده است، باز شناسد و آن را با تاکید نشان دهد. این سه ویژگی عبارتند از:

۱. اِکونومیسم (اقتصادباوری)
۲. هیستوریسیسم (تاریخ باوری)
۳. اومانیسم (انسان باوری)

که به دید آلتوسر، مارکس بالغ مرتکب هیچ یک از این خطاها نشد و نتیجه آن که مارکسیسم:

اکونومیسم نیست
هیستوریسیسم نیست
اومانیسم نیست(۷۲)

مجید مددی

سخنی با خواننده

برترین فضیلت آدمی نافرمانی است.
اسکار وایلد

از آن جا که می دانم خواننده این اثر بیشتر نسل جوان و بالنده کشور خواهد بود، چراکه به «تجربه زیسته ام»(۱) دریافته ام و نیازی به محک زدن نیست، که این نسل از هر نوجویی و نوخواهی استقبال کرده و به آن گرایش پیدا می کند؛ یعنی سخن نو را می شنود، اندیشه نو را ارج می نهد و با آن سازگار می شود و اگر چیزی او را به چالش برانگیزد، در خط مقدم به حرکت می افتد و بی واهمه پیش می رود تا پدیده نو را تجربه کند. علت این امر آن است که او دیگر از نطق و خطابه و اندرز و موعظه خسته شده و اگر سخن تازه ای حتی از زبان «پیری سپیدموی با پشت خمیده» بشنود به وجد می آید، زیرا این گفته پیر نویدبخش آزادی او از اسارت سنت است. جوان چگونه ممکن است لبخند رضایتی بر لب نیاورد وقتی می شنود:

دوستان جوان من، فرزندانم، شاید با مشاهده پیری سپیدموی با پشت خمیده این تصور در ذهن تان نقش بندد که باز... پیران فرتوت، حافظان بی خرد سنّت، می خواهند زبان به نصیحت گشایند و یاوه هایی را که خود بی هیچ پرسشی هضم کرده و به خود قبولانده اند تحویل ما دهند و با استعانت از چیزی که آن را «تجربه زندگی» نامیده اند، به ما نیز بباورانند، ولی نه، دوستان! من از آن قماش پیران سپیدمویِ نگاهبان سنت نیستم...(۲)

اگر پربیراه نمی گویم، گفتار و نوشتار این بزرگ مرد عرصه اندیشه (آلتوسر) به همان می ماند که گفتم: انگیزش چالش در نسلی که از سکوت و کناره گرفتن و انتظار خسته است. می خواهد بشورد، قداست های مومیایی گونه قرن ها را درهم شکند، قانون های ازلی و ابدی را به پرسش گیرد؛ چراکه «وضع موجود»(۳) را برنمی تابد و این انگیزه اصلی حرکت اوست که آلتوسر در او برانگیخته... با نوشته هایش، گفته های بت شکنانه و نوآورانه اش. اندیشه این مرد از همان اوان مطرح شدنش (اوایل دهه ۱۹۵۰) خیل دوستان و پیروان جوان مشتاق او را به کلاس های درس، سمینارها، کنفرانس های تخصصی و غیرتخصصی و مناظره های پرحرارت و جنجالی کشاند تا گفته های او را بشنوند، دیدگاه های او را به بحث بگذارند، با مخالفانش به چالش لفظی پردازند و سرانجام با طرد الگوهای کلاسیک مبارزه در قالب احزاب کمونیست، که بی رمق و رنگ باخته شده بودند، سرود دیگری را در خیابان ها و کوچه و برزن پاریس مترنم شوند.
آری، و این انگیزه من برای دردِ دل با خواننده ام در قالب این نوشته است؛ نوشته ای که می کوشم در آن با اشاره ای کوتاه به زندگی سیاسی و شیوه آموزشی، که مرا وارد در عرصه مبارزه کرد، نشان دهم چه تفاوت عمده ای است میان آموزش «پدرسالارانه» سنتی و آموزش در جوی آزاد و لیبرال که در آن شان انسان شناخته شده است؛ تفاوتی که پی آمدهای آن شگفت انگیز است: یکی دُگم و خشک اندیش پرورده می شود؛ و دیگری آزاد و آزاداندیش. و این همان چیزی است که از این نوشته خود انتظار دارم: نشان دادن این تفاوت.
***
آشنایی من با اندیشه چپ از دوران نوجوانی ام آغاز شد؛ امّا مانند همه آموزش های کودکان و نوجوانان در این «محنت آباد»، پدرسالارانه بود! برادر بزرگم فعال سیاسی بود و درعین حال سرپرست خانواده، و می خواست مرا هم با اندیشه ای که خود با آن آشنا بود آشنا کند و وارد جریان سیاسیی کند که باز خود در آن فعالیت داشت. حاجت به گفتن نیست که این نوع آموزش «مبانی علمی» در چارچوب روابط خانوادگی پدرسالارانه چه گونه می توانست باشد. گفتار معمولاً با لحن ملایم و مهربان آغاز می شد، رفته رفته اوج می گرفت و با فریادی جگرخراش که «گوساله حواس ات کجا ست؟» با مشت و لگد به پایان می رسید! ولی «برادرْ بزرگ»، برای آن که رفتارش که به آن کاملاً عادت داشتم تاثیر منفی نگذارد و آموزش! را بی اثر نسازد، لختی بعد با لحنی آشتی جویانه، اما آمرانه، به هنگام ترک اتاق نام چند جزوه و کتاب را بر زبان می آورد که آن ها را بخوانم و خود را برای جلسه بعدی درسِ «مبانی علمی مارکسیسم!» آماده کنم. تصورش زیاد مشکل نیست که نوجوانی کم سواد، توسری خور و به همین دلیل، خِنگ، که در لهیب آتش محرومیت از هرآن چه برای زندگیِ سلامت موجودی زنده ضروری است می سوخت، چه گونه می توانست ساعت ها (به اجبار) بنشیند، مطالب ثقیل و مهملی را بخواند، دارای درک و شعور سیاسی شود، در مبارزه سیاسی (برای تغییر بنیادی جامعه!) شرکت کند و در آینده، هم چون موارد مشابه، از رهبرانِ! انقلابی شود که جامعه سوسیالیستی را بنیان می نهد؟!
با این مقدمه به ظاهر بی ارتباط با متنی که می خواهم بنویسم، قصدم بیان این حقیقت است که شناخت مارکسیسم یا اصولاً فهم هر مقوله علمی به وسیله افراد در شرایطی نظیر آن چه به تصویر کشیدم، به چیزی کمابیش مشابه وضع و کیفیتی خواهد بود که نشان داده شد. حال هیچ استبعادی ندارد که این فرد یا افرادی که با چنین شیوه آموزش به باوری رسیده اند، حتی جان بر سرِ اعتقادات خام و ناپخته شان بگذارند و به «قهرمان»های ملی نیز تبدیل شوند؛ یا در وضعیت و شرایط دیگری، برای حفظ زندگی، به سهولت دست از باورهای خود بشویند، آن ها را دور بریزند، نان به نرخ روز خورند و به مدح و ثنای ابلهانه ترین و واپس گرایانه ترین بینش ها و دیدگاه ها لب بگشایند و از این که بُرهه ای از عمر «عزیز»شان صَرف افکار «پوچ!» شده، به یاس و پشیمانی دچار شوند و برای جبران مافات به تلاش تب آلودی دست زنند تا بلکه گذشته «ننگین!» را محو و بی اثر سازند و «تولدی تازه» یابند!
گفتنی است که نتیجه محتوم چنین شیوه تربیت و آموزشی در جامعه های سنتی نظیر جامعه ما خشک اندیشی، تعصب و یک سونگری است. به این معنی که مفاهیم و مقولات را در خام ترین و ساده ترین شکل آن فرامی گیریم، نسبت به آن تعصب می ورزیم و چون دانش مان گسترده و عمیق نیست و غالبا وجهی از وجوه را دربرمی گیرد؛ جنبه ها و وجوه دیگر را وامی گذاریم. در نتیجه، در برداشتی یک بُعدی از یک مفهوم و حتی جریانی فکری، کارمان یا به شیفتگی مطلق می رسد یا رد و انکار مطلق. هم چنان که دیدیم، هنوز هم می بینیم و در آینده نیز ــ تا چرخ آموزش مان بر این پایه می چرخد ــ خواهیم دید، با اندیشه های والای علمی چه کردند و چه می کنند و چه خواهند کرد! اگر فکر و اندیشه ای را قبول داشته باشند، نسبت به آن دچار شیفتگی مذهب گونه می شوند، و اگر قبول نداشته باشند، آن را چونان لاشه ای لگدکوب و دفن می کنند؛ کاری که با این علم زنده جهان گستر (مارکسیسم) کردند. در شق اول توسط دوستانش (حزب توده) که از آن مذهبی ساختند پیچیده در هاله ای از قداست، که اگر انتقادی از آن می شد، منتقد چوب تکفیر را بر گرده اش احساس می کرد؛ و در شق دوم، دشمنان آن ــ که حتی ذکر نامی از آن را جایز نمی شمردند. برای روشن تر شدن موضوع مثالی می زنم. من در همان نوجوانی به زندان افتادم. چون زندان سیاسی و زندانیان ظاهرا فرهیختگان و روشنفکران جامعه بودند، طبیعتا رفتارها نیز متفاوت بود: جلسات بحث و انتقاد، شعر و کتاب خوانی و بازی هایی که صبغه علمی و آموزشی داشت!
در جلسات بحث و انتقاد (که بیشتر انتقاد یا خرده گیری از رفتار شخصی افراد بود!)، معمولاً افراد دُور می نشستند و شخصی که باید از او انتقاد می شد در وسط می نشست و در سکوت به انتقادها گوش می داد، سپس در دفاع از خود و یا پذیرش انتقادها سخن می گفت. این جلسات هیچ گاه به نقد از عمل کردها، شیوه های مختلف کار سیاسی یا آموزشی و... تبدیل نمی شد. درست به خاطرم هست در جلسه ای که برای انتقاد از من تشکیل شده بود من، نوجوان پانزده ساله که قدری هم قُد و یک دنده بودم و به قولی انتقادناپذیر! در پاسخ به ۶۷ مورد انتقاد کوبنده! از خود، که جملگی درباره رفتارهای بازیگوشانه ام بود، بی رودربایستی و با شجاعت گفتم: «قبول ندارم!» و یا بازیِ بسیار مورد علاقه هم زنجیران که به اصطلاح آموزشی هم بود: «کلاغ پر» که گه گاه برای تغییر ذائقه و درعین حال آموزش! جمعی را به گوشه ای می کشاند. شاید هم به دلیل آن که دوستان در آن فضای تنگِ خفقان گرفته، که هر آن در معرض هجوم و خشونتِ وحشیانه زندان بانان بودند؛ از کتک زدنِ قربانی (بازنده) که گاهی هم شکل سادیستی به خود می گرفت، لذّت می بردند!
در این بازی سیاسی شده، به جای نام اشیاء و پرندگان و... انسان ها و شخصیت های سیاسی و اجتماعی نام برده می شدند و اگر کسی از بازیکنان برای شخصیتی منفور، مطرود یا مغضوب شده انگشت بلند می کرد و می گفت «پَر!» به شدت کتک می خورد! چند شخصیتی که من به دلیل ناآشنایی و شاید هم پیروی نکردن از احکام! حزبی به خاطرشان کتک های فراوانی خوردم، تروتسکی، کائوتسکی، برنشتاین، بوخارین، و باکونین بودند! این ها چه کسانی بودند و چرا بد معرفی شده بودند و چرا ما باید از آن ها بَدمان می آید، هیچ معلوم نبود! در آن جلسات بحث و انتقاد هیچ کس درباره آن ها حرفی نزده و سخنی نگفته بود، نمی دانستیم آن ها چه گفته اند و چه نوشته اند و چرا نباید به طریقی عقلانی و منطقی با آن ها و نظراتشان آشنا شد؟
در جامعه هایی نظیر جامعه ما، که در آن همه آموزش ها، خواه مواعظ مذهبی و آموزه های اخلاقی یا داوری ها و ارزش گذاری ها دارای چنین کیفیتی هستند، ساختار ذهنی انسان ها که تعیین کننده شیوه رفتاری آن هاست دچار اختلال و ناهماهنگی می شود که پی آمد محتومِ دهشت بار آن مناسبات ناسالم و تعصب آمیز اجتماعی است.
ذهنیتی که هرگز در مردمی که در جوامع غیرسنتی می زیند پدید نمی آید، آنانی که راهبرشان عقلانیت است و سنجه خرد، ملاک و میزان رفتارشان در دوستی ها و دشمنی ها و عشق و نفرت. مثالی بزنم: پل سوئیزی در چنین جوّ و حال و هوای خردآمیزی پرورش یافت و آموزش دید.(۴) او که در مطالعات گسترده اقتصادی اش به این نتیجه رسیده بود که «جریان مسلط اقتصادی (اقتصاد سرمایه داری) توانایی تحلیل رکود بزرگ را ندارد، به مارکسیسم گروید.» و این در سال های آغازین دهه ۱۹۳۰ بود هنگامی که وی در مدرسه اقتصاد لندن تحصیل می کرد. با این که مطالعه تاریخ انقلاب روسیه(۵) اثر تروتسکی «جایگاه مهمی در تحول روشنفکری او دارد» و او از آن بسیار تاثیر پذیرفته بود با این همه، او از نظر سیاسی تروتسکیست نشد و به جنبش تروتسکیست ها نپیوست و این امر به دلیل آن بود که او می توانست به درستی موضع بگیرد و با موضع گیری درست، استقلال خود را حفظ کند.
پل سوئیزی با وجود آن که استاد اقتصاد در دانشگاه هاروارد بود؛ تعهد اجتماعی خود را فراموش نکرد و با شناخت شرایط سیاسی در کشورش و وضعیت طبقه کارگر، که اکنون به زائده ای از نظام تبدیل شده و به قول مارکوزه، ماهیت انقلابی اش را از دست داده بود؛ به جای فعالیت سیاسی، خط مستقلی انتخاب و به فعالیت فرهنگی پرداخت. او نشریه مستقل سوسیالیستی مانتلی ریویو(۶) را بنیاد نهاد و بدین وسیله روشنفکرانی مانند خود را در محفلی گِرد آورد و در آن دوره سیاه «شکار ساحره»(۷) مکارتیسم(۸) دهه پنجاه، فعالیت فرهنگی، آن هم از «گونه ای دیگر» خود را آغاز کرد که تاکنون ادامه دارد.(۹)
و اما روشنفکران ایرانی، آنانی که دم از انقلاب کارگری، ایجاد جامعه سوسیالیستی و مبارزه ضد استعماری تا محو کامل سلطه امپریالیسم می زدند؛ چه کردند؟ کسانی که به دلیل فقر تئوریک و وابستگی شان ناشی از همان تهی مایگی نظری، با وجود داشتن تشکیلات عظیم و فوق العاده موثر سیاسی نتوانستند به تحلیل درستی از نهضت ملی شدن نفت و سیاست های ضد استعماری حکومت مصدق بپردازند، زمان درازی او را «عامل امپریالیسم» خواندند، سیاست ملی او را تخطئه کردند و با شیوه های کاملاً عوامانه ای در صحنه سیاسی کشور، که اینک تحلیل واقع بینانه ای از وضعیت سیاسی و موازنه قدرت جناح های درگیر را می طلبید؛ ظاهر شدند و مبارزه ای که هدف مشخصی نداشت، سامان دادند، که نتیجه آن نیز پراکندگی نیروی خودی و انسجام نیروهای دشمن برای رویارویی شد.
سرانجام کودتای ۲۸ مرداد به وقوع پیوست، حکومت ملی دکتر مصدق ساقط شد و شاه که متواری شده و به کشور دیگری پناهنده شده بود، با «سلام و صلوات» توسط حکومت کودتا و نهادهای مختلف اجتماعی و اشخاص و مقامات ذی نفوذ ملی! و مذهبی! به کشور فراخوانده شد و بر اریکه قدرت نشست. و پی آمد این کودتای خائنانه آمریکایی ـ انگلیسی آن بود که دیدیم و دیدند همان هایی که شعارهای «مرگ بر امپریالیسم» سر می دادند و شیوه آزادی خواهانه و دموکراتیک حکومت مصدق را، دست کم برای به سامان رساندن مبارزات سیاسی شان، مورد استفاده قرار ندادند و آن را تاب نیاوردند. این کودتا بر زندگی من، نوجوان ناپخته اسیر در پنجه احساسات جوانی نیز تاثیر مخرب خود را بر جای گذاشت.
من، همان طور که در آغاز این نوشته گفتم، پس از اتمام سال اوّل دبیرستان، همراه خواهرم، توسط برادرم که در شرکت نفت در آبادان مشغول به کار بود، به آن دیار برده شدیم و من در آن جا به دبیرستان رفتم. و باز، همان گونه که اشاره رفت، تحت آموزش برادر، به جریانات سیاسی روز، یعنی تشکیلات جوانان حزب توده پیوستم، یا دقیق تر بگویم، پیوسته شدم! و همه زندگی ام تحت الشعاع آن قرار گرفت، ازجمله، درس و مدرسه. به همین دلیل یا دلایل دیگری (بلوغ و تبعات آن نیازهای جسمی و...) سال دوم دبیرستان، در آن شهر با موفقیت به آخر نرسید و من، پس از اعلام نتایج، تجدید آورده بودم. تابستان همان سال ـ کودتا، به تهران آمده بودیم و در تهران منِ فعال سیاسی که شیطنت های کودکی را نیز هنوز با خود حمل می کردم، همه روزه از بام تا شام در خیابان ها بودم و در تظاهرات شرکت می کردم، تظاهراتی که دیگر داشت رنگ تند براندازی و ضدیت با شاه و نظام سلطنت به خود می گرفت. دقیقا به یاد می آورم روز ۲۸ مرداد صبح از خانه بیرون آمدم. از اولین دکه روزنامه فروشی که سرِ راهم بود روزنامه رنگینی، کاملاً نمایان و تحریک کننده (با خطوط قرمز تندی کادربندی شده و حروف درشت تیترها نیز با رنگ قرمز بود) و ارگان سندیکای کارگران بود خریدم و پس از انجام کاری به دیدار پسردایی ام که کارمند بانک ملی، شعبه بازار بود، رفتم. در بانک که با همکاران پسردایی گرم گفت وگو و بحث های آن چنانی سیاسی بودیم ــ در طبقه دوّم ساختمان ــ ناگهان متوجه سروصدای زیادی شدیم که از بیرون می آمد، کنار پنجره رفتیم... آری... تظاهرات عده ای که هر لحظه نیز به تعدادشان افزوده می شد، تظاهرات از گونه ای دیگر با شعارهایی متفاوت. برای ما که مدت ها بود جز شعارهای تند ضد سلطنت و تایید و دفاع از دکتر مصدق نشنیده بودیم، به راستی حیرت انگیز و باورنکردنی بود که اکنون عده ای در خیابان ها، بدون هیچ مانعی یا برخوردی از سوی مخالفان، شعارهای خشم آلود ضد مصدق سر دهند و با هورا کشیدن «زنده باد شاه» فریاد کنند! به راستی باور کردن اش دشوار بود. برای اطلاع از کمّ و کیف جریان و ارضای حس کنجکاوی، پس از بدرودی از بانک بیرون رفتم. ولی مشکلی داشتم و آن، روزنامه رنگین تحریک آمیزی بود که نه جایی برای پنهان کردن اش داشتم چون پیراهن آستین کوتاهی به تن و شلوار نازک تابستانی به پا داشتم و ضمنا دلم هم نمی خواست بدون خواندن روزنامه، آن را دور بیندازم. معضل را می بینید؟!
باری از سبزه میدان که بانک در آنجا قرار داشت، به طرف خیابان ناصرخسرو به راه افتادم، جمعیت همچنان بیشتر می شد و شعارها تندتر. تظاهرکنندگان بیشتر به اوباش و لومپن های بی طبقه می ماندند. عده ای از آن ها با چماق های تراشیده ای در دست به برخی رهگذران که در حال فرار بودند، حمله می کردند و شیشه های مغازه ها را که کم وبیش در حال بستن بودند، می شکستند و کیوسک های روزنامه فروشی را آتش می زدند. با این که به شدت ترسیده بودم چون شعارها در این ناحیه، اواسط ناصرخسرو، سیاسی تر شده، مرگ بر حزب توده و سازمان های وابسته آن، فضا را پر کرده بود به ویژه فریادها و عربده های ترسناک «توده نفتی می خریم»! «کمونیست ها! کدوم گوری ان...» که با روزنامه ای که دستم بود، لقمه چرب و نرمی برای اوباش سلطنت طلب بودم. بی هیچ حادثه ای به میدان سپه (توپخانه) رسیدم. در این میدان، به خصوص اوایل خیابان فردوسی وضع خیلی بد بود. آتش سوزی های گسترده، صدای تیراندازی، پلیس، سرباز، کامیون ارتشی و اوباشی که در دسته های کوچک و بزرگ در حال شعار دادن و اغلب فحاشی با کلمات رکیک به این سو و آن سو می دویدند؛ یا طعمه ای گیر آورده زیر مشت و لگدش می گرفتند یا آتش می زدند و می شکستند.
چیزی که برای من نوجوان هفده ساله عجیب بود، آرامش و سکوت تاییدآمیز! نیروی انتظامی و پلیس بود مگر دولتی وجود نداشت؟ مگر این نیروها تحت فرمان حکومت نبودند؟ چرا آشوب هر آن گسترده تر می شد و نیروی انتظامی کاری نمی کرد و دخالتی نداشت؟ مردم، طرفداران مصدق و انقلابی تر از آن ها، توده ای ها کجا بودند؟ چرا به قول اهل فن! پاتکی صورت نمی گرفت؟ این ها پرسش های سوزنده ای بودند که برای شان پاسخی نداشتم؛ فقط محو و بهت زده قدم می زدم و حتی نمی دانستم به سوی کدام مقصد! درحالی که نیمه مجنون، عصبانی، غرق در اندیشه که راه به جایی نمی برد و این تصور ماخولیایی که بالاخره دستی از آستین بیرون خواهد آمد؛ بی هدف قدم می زدم و البته چنان از گوشه و کنار و در پناه ماشین ها و آدمیان که گزندی نبینم. سرانجام، پس از زمان درازی به میدان فردوسی رسیدم. آن جا هم شلوغ بود ولی نه مانند بخش جنوبی خیابان فردوسی. در آن جا خواستم سوار اتوبوس شوم، مدتی هم در ایستگاه منتظر ایستادم اما خبری نشد، ضمنا می ترسیدم که در تله گیر بیفتم و تازه متوجه شدم پول هم ندارم!
پس راحت تر و امن تر که راه را پیاده گز! کنم ــ از میدان فردوسی تا منتهاالیه غربی سلسبیل ــ که از همان جا نیز تا سبزه میدان صبح پیاده رفته بودم! به راه افتادم. تا میدان (انقلاب) فعلی جمعیت تظاهرکننده زیاد نبود، دسته ها و گروه های متفاوتی راه پیمایی می کردند و شعار می دادند. سرباز و پلیس و افسران جزء با درجات پایین ارتشی، نه میان تظاهرکنندگان که در گوشه و کنار خیابان و پیاده روها، در حال گشت زنی بودند؛ اما هیچ عکس العملی از آن ها دیده نمی شد. پس از رسیدن به میدان، در سرازیری سی متری راه افتادم که به صورت میان بر و گذر از کوچه پس کوچه ها، هم راه را تا منزل کوتاه تر کنم و هم از خطر دور باشم. توی خیابان تیر پیچیدم که ناگهان، شاید هم گرسنگی سبب شد ذهنم باز شود! متوجه منزل دخترخاله ام شدم که در همان خیابان قرار داشت. به آن جا رفتم. اوّل دخترخاله ام تعجب کرد آن وقت روز (درست در خاطرم نیست، ساعت شاید بین دو و سه بعدازظهر بود)، پرسید، ماجرا را گفتم که البته هیچ توجهی نکرد؛ فقط گفت نهارم را بخورم و قدری استراحت کنم. همین کار را کردم، ولی نگران که بالاخره چه خواهد شد. سروصدا در این منطقه از شهر کم تر بود. کنار پنجره نشسته بودم و خیابان خلوت با مغازه های کرکره پایین کشیده شده و عبور گاه و بیگاه جیپ ها و نفربرهای ارتشی و پلیس را در حال عبور نظاره می کردم. رادیو نیز باز بود و جز برنامه های معمولی و موسیقی چیزی از حوادث پخش نمی کرد! شاید مرکز رادیو هنوز به تصرف درنیامده بود و دولت هم نیازی نمی دید خبری به مردم دهد! حادثه را شوخی فرض کرده بودند!!
رفته رفته صداها بیشتر و بیشتر شده صداهای درهمِ آدم ها و ماشین ها و شعارها و سرودهایی که گاهی واضح و کاملاً مفهوم بود. اکنون ساعت به نظرم پنج یا شش بعدازظهر بود. جرات بیرون رفتن نداشتم، برای دیدن و نظاره بهتر به بالکن طبقه دوّم ساختمان رفتم و حالا بر صحنه کاملاً مسلط بودم. جیپ ها و کامیون های ارتشی و خودروهای پلیس و اکنون مملو از پلیس و سرباز درحالی که به بدنه آن ها تصویرهای بزرگ و کوچکی از شاه و ملکه الصاق شده بود و بیشترشان با مشت های گره کرده شعار «زنده باد شاه» و «مرگ بر مصدق» سر داده بودند؛ به آرامی در طول خیابان سی متری به طرف پایین در حرکت بودند. منظره عجیبی بود، به خصوص برای من که تا آن روز، هر روز نزدیک به یک ماه از بام تا شام، با رفقا در خیابان ها بودیم، دست در دست یک دیگر شعارهای تند ضد سلطنت سر می دادیم و سرود صلح می خواندیم و حتی چند روز پیش از این ماجرا، شعار «تشکیل مجلس موسسان» برای خلع شاه، که البته من و امثال من نمی دانستیم چه صیغه ای! است به گوش ها خوش می نشست!
نگاهم خیره به این رژه گسسته آدم ها (اوباش) و وسیله های نقلیه ارتش و پلیس و در میان شان، اتومبیل های شخصی مملو از آدم بود با تصویرهای الصاق شده به شیشه های عقب و جلو و پرچم های کوچک سه رنگی که به نشانه پیروزی!! تکان می خورد که ناگهان چشمم به یک جیپ ارتشی با سرنشین چند افسر و سرباز و زن جوان خوش برورویی که روی سپر ماشین ایستاده بود، افتاد و درحالی که قدری به عقب خم شده بود، با مشت های گره کرده شعار می داد! این زن جوان که بود؟ بعدها فهمیدم، ملکه اعتضادی، فاحشه دربار... و پس از عبور جیپ حامل خانوم ملکه! صف مختلط زن ها و مردها بود که رقصان و پای کوبان عبور کرد. دیگر به غروب آفتاب نزدیک شده بود. رادیو همچنان موسیقی پخش می کرد که ناگهان با صدای کوبنده دورگه ای اعلام شد توجه! توجه! و پس از مکثی کوتاه... گوینده اعلام کرد: سرانجام «قیام ملت ایران به پیروزی رسید... اکنون رادیو در اختیار مردم! است! در دقایق آینده پیام نخست وزیر به سمع شنوندگان عزیز خواهد رسید!!» و زمانی نگذشت که پیام پخش شد و سپس خبر دستگری مصدق و یاران او و مدافعان خانه اش!
باورکردنی است؟ چه شد؟ به همین سادگی با تظاهرات مشتی ولگرد، اوباش و عربده کشان کوی و برزن و اهالی روسپی خانه ها و سپس پیوستن پلیس، ارتش و نیروهای انتظامی به آن ها، بدون هیچ مقاومتی و ایجاد مانع و رادعی در برابرشان... حکومت محبوب مردم که برای حفظ و پاس داشت آن خون داده بودند، سرنگون شد! نهضتی که در قلوب مردم جای داشت و هنوز به پایان برنامه اش که قطع کامل ریشه های استعمار و کوتاه کردن دست ایادی آن باشد نرسیده بود؛ از زمین و زمان کنده شد و به تاریخ پیوست... مگر می شود؟! درحالی که اشک در چشمانم حلقه بسته بود و این پرسش ها در ذهنم در پی پاسخی در خور بود که هرگز به آن دست نیافتم؛ از دخترخاله خداحافظی کردم و چون رفته رفته هوا داشت تاریک می شد، به طرف خانه به راه افتادم. زیرا احساس می کردم، چون تمام روز بیرون بودم و آن ها، به ویژه مادرم، خبری از من نداشت، نگران شود که اصلاً چنین چیزی نبود و حتی خبر نداشت که چه پیش آمده!
پس از طی مسافتی طولانی به محله مان که همان سلسبیل باشد رسیدم. لازم به ذکر است که در مسیر چیز قابل توجهی جلب نظر نکرد، اشخاصی در خیابان ها بودند، شعارهایی داده می شد (البته همه در تایید شورش!) ولی ظاهرا تظاهرات فروکش کرده بود. از چهارراه اسکندری به پایین، خیابان های نوّاب، سلسبیل، هاشمی (خیابانی که منزل ما در آن قرار داشت)، خوش تا بیمارستان لولاگر و کوچه ها و خیابان های اطراف، جمعیت موج می زد؛ نه به صورت گروه و دسته منسجمی که هدفی داشته باشند و یک صدا شعار بدهند. هر کس چیزی می گفت و به سویی می رفت. چیزی که در این میان بسیار جلب توجه می کرد گونه ای شادی و احساس رضایتی بود ناشی از تملک چیزی! رضایت خاطری از به دست آوردن غنیمتی! و به راستی هم هر کس در دست های اش چیزی داشت و سعی می کرد غنیمت خود را به رخ دیگری بکشد!!
از آن جا که در محله مان آدم دیگری، با عقاید و رفتار دیگری، شناخته شده بودم، و اکنون در این حال و هوای «قیام مردمی»! اصلاً مقبول نبود و بلکه حتی خطرناک و مستوجب عقوبت! آرام از کناره های پیاده رو به طرف منزل در حرکت بودم و چون هوا هم گرگ و میش بود و روزنامه خیلی تو ذُق نمی زد، بدون حادثه نزدیک کوچه مان رسیدم. سر کوچه به چند تایی بچه محل برخوردم که احساس کردم چون همسایه هستیم خطری از سوی آن ها متوجه ام نیست؛ گرچه آن ها هم به تاسی از جمعیت دست تکان می دادند و «مرگ بر مصدق» و «زنده باد شاه» می گفتند که روز پیش خلاف آن شعارشان بود و از سرِ صداقت! فریاد می کشیدند «یا مرگ یا مصدق». از آن ها، بچه های محل، پرسیدم: «این اثاث و لوازم، کاسه بشقاب و کارد و چنگال و لیوان و رادیو ترانزیستوری و تابلو و فرش و... تو دست مردم چه کار می کند؟» پاسخ تکان دهنده بود! «خُب معلومه، خونه مصدق بدبخت رو غارت کردن!...» نمی شد حرفی زد، سرم را پایین انداختم و به منزل رفتم.
نکته حائز اهمیت در این جا، مشاهدات من از رفتار هم محلی های خودم و اهالیِ این بخش از شهر تهران است. سلسبیل محله ای است فقیرنشین، سنتی با تعلقات شدید مذهبی. برای مثال، دسته های عزادار و مراسم عزاداری در این محله که اهالی آن را قشر متوسط پایین جامعه تشکیل می دهند، از دیگر نقاط شهر پررنگ تر و چشم گیرتر است؛ به طوری که در این ایام جمعیت زیادی از نقاط دیگر برای شرکت در عزاداری و دیدن منظره تکان دهنده قمه زنی، گِل به سر و روی مالیدن و زنجیر و سینه زنی به این محله می آیند. بنابراین جای شگفتی است که این مردم به علت سنتی بودن و به همین دلیل بیش از دیگر محله ها طرفدار جبهه ملی و مصدق بودند، چه طور یک شبه با صدوهشتاد درجه چرخش، دشمن او و سیاست های او شدند؟! آیا این همان روحیه سازگاری! ملت ایران نیست که مهندس بازرگان با لفظ نه چندان خوشایندی از آن یاد می کند!
باری، فردا و بسیاری فرداهای دیگر گذشت و من و دوستان و آدم های همفکر من که در انتظار واکنشی از سوی حزب و دیگر جریان های سیاسی وابسته به نهضت، نسبت به کودتا بودیم، مایوس و سرخورده و بی پناه در لاک خزیدیم و حتی از مطالعه که به آن سخت معتاد شده بودیم، محروم ماندیم؛ چراکه دیگر نه روزنامه و نشریه قابل خواندنی منتشر می شد و نه کتاب و جزوه ای، که همه یا از دسترس بیرون رفته یا به آتش کشیده شده بود. و پس از آن که آب ها، به قولی از آسیاب افتاد و آرامش سیاسی برقرار شد؛ اعلیحضرت فراری نیز بنا به دعوت و درخواست عاجزانه! بزرگان قوم و مراجع ذی نفوذ برای خدمت گذاری! به وطن بازگشتند. جشن و سرور برپا شد و به جان «ذات اقدس همایونی!» توسط شیوخ و «ملایان درباری» چنان که بعدها آنان را چنین خواندند؛ بر سر منابر دعا خوانده شد و در سخنرانی ها و وعظ های آن چنانی ملت را متوجه این حقیقت کردند که «مورچه ها و زنبورها شاه دارند!» چگونه است که ما «پادشاه نداشته باشیم!» به این ترتیب «قیام ملی ۲۸ مرداد» بساط ظلم و جور مبارزه با استعمار را برچید و کشور را از انزوا نجات داد!
اواسط شهریور مجبور شدم برای گذراندن امتحان تجدیدی ام به آبادان بروم. نخستین روز ورودم به آبادان برای برقراری تماس با سازمان به این سو و آن سو رفتم و آدرس رفقایی را که اغلب برای تشکیل جلسات و برگزاری کلاس ها به آن جا می رفتیم، سر زدم ولی در نهایت تعجب هیچ خبر و اثری از کسی و رفیقی نبود. چنان که گویی «فتنه ای در شام افتاده بود و هر یک از گوشه ای فرارفته بودند!» دیگر کاری نمی توانستم کرد، روزها در خیابان ها پرسه می زدم و شب ها نه درس، بلکه چیزهایی برای سرگرمی می خواندم و منتظر بودم تا وقت امتحان برسد.
در آبادان بخش شرکتی با نام های فرنگی از مرکز شهر جدا بود و شکل و شمایل خاص اروپایی خود را داشت «باواردای شمالی»، «باواردای جنوبی»، «به رِیم»، «سه گوش به رِیم» و... یک روز صبح که برای گرفتن، خبر به دبیرستان رفتم و کسی را در آن جا ندیدم و به نظر نیمه تعطیل می آمد؛ به شهر رفتم. در شهر به یکی از «رفقا» برخوردم که «تراکتی»(۱۰) توی جیبم چپاند و به سرعت دور شد. چند خیابان آن طرف تر، به «رفیق» دیگری برخوردم، سلام علیک مختصری کردیم ولی چهره نگران اش نشان می داد که نباید زیاد با من گفت وگو کند. او هم با تردستی فوق العاده ای که شگفت زده ام کرد، تراکتی در جیبم چپاند و بدون دست دادن و خداحافظی دور شد. از شهر یک راست به مدرسه رفتم، گمان می کنم نزدیک ظهر بود. در حیاط مدرسه که خیلی وسیع بود، عده ای جمع بودند و در چند گروه گفت وگو و بازی می کردند. در وسط این حیاط بزرگ یک رینگ بُکس بود که به ارتفاع تقریبا یک متر از سطح زمین قرار داشت. احساس کردم موقعیت مناسبی نصیبم شده چون از ناظم و مدیر هم خبری نبود و در جمع بچه ها نیز چند نفر از دوستانم هم بودند. بدون هیچ ملاحظه و عاقبت اندیشی بالای رینگ رفتم و اعلامیه ها را از جیبم درآوردم و شروع به خواندن کردم! آخر من از فعالان سازمان بودم و همواره پیشرو! به همین علت نیز مرتب دستگیر می شدم و کتک می خوردم! عده ای از بچه ها دور رینگ جمع شدند و همین باعث شد که من با حرارت و صدای بلند و کشداری به خواندن اعلامیه ها بپردازم. ساعتی بعد که بچه ها پراکنده شده بودند و کسی در مدرسه باقی نمانده بود، از مدرسه بیرون رفتم و در ایستگاه اتوبوس منتظر بودم تا به منزل بروم که از دور سروکله یکی از بچه ها پیدا شد، نزدیک من آمد و پس از سلام و احوال پرسی پرسید که کی از تهران برگشتم و خواست که با هم قدم بزنیم. چون نسبت به او قدری شک داشتم و اصولاً هم تیپ هم نبودیم، امتناع کردم و عذر خواستم که متوجه شدم صورت اش را برگرداند و اشاره ای به جایی کرد و در فاصله کوتاهی دو پاسبان به سرعت به طرف من آمدند و بدون هیچ پرس وجویی یکی یک دست و دیگری دست دیگرم را گرفتند و کشان کشان به طرف شهربانی که زیاد از آن جا فاصله نداشت بردند. آن پسرک هم غیبش زد!
من، کاملاً برای پلیس شناخته شده بودم و اکنون، زمان پس از کودتا، جوّ رعب انگیز و دو اعلامیه حزب توده در جیب! تصورش خیلی دشوار نیست! پاسبان ها مرا محکم گرفته بودند. گفتی قاتلی خطرناک را دستگیر یا حیوان درنده ای را به مسلخ می بردند! به شهربانی رسیدیم، حیاط شهربانی تقریبا خلوت بود، فقط چند جوان دستگیرشده در گوشه سایه دار محوطه جمع بودند. بعضی با هم گفت وگو می کردند و برخی ساکت منتظر سرنوشت شان! پاسبان ها مرا یک راست به اتاق نگهبانی بردند. این اتاقی بود بزرگ که در بالای آن میزی قرار داشت و اطراف آن در دو سه ردیف عده زیادی ایستاده بودند و ظاهرا در انتظار نوبت که بازجویی شوند. یکی از پاسبان ها دست مرا رها کرد و جلوی میز رفت و از این فرصت که پاسبان دیگر هم به جمعیت نگاه می کرد و دستم را رها کرده بود، استفاده کردم و دست در جیبم بردم و فقط توانستم اعلامیه ها را مچاله و پاره کنم که یکباره چشمم به چهره سرپاسبان قویدل افتاد که از پشت میزش بلند شده و به اطراف نگاه می کرد. دلهره ای فرایم گرفت و لرزه خفیفی در سراپایم حس کردم. من از این مامور که بسیار خشن، بددهان و اصولاً موجود کثیفی بود، به شدت می ترسیدم. شاید به این دلیل که احساس می کردم هیچ وقت فرصتی نیافته تا امیال پلیدش را عملی کند؛ و اکنون این فرصت فراهم آمده بود. ضمنا شنیده بودم که چند بار هم به علت شیوه های خشن بازجویی اش و الفاظ رکیکی که معمولاً به کار می برد، تنبیه انضباطی شده است. سرم پایین بود و به فکر فرورفته بودم که ناگهان نعره او که نام مرا به طرز مضحک و تمسخرآمیزی ادا می کرد، به خودم آورد و عرق سردی روی پیشانیم نشست. «آقا مجید خودمون ام که این جاست!» و همه نگاه شان متوجه من شد. سپس با سرعت میز را ترک کرد، جمعیت منتظر را کنار زد و به طرف من آمد و بی آن که حرفی بزند، نگاهی خیره و شیطانی به من کرد و دو سیلی محکم به گونه هایم نواخت که از شدت ضربه تکانی خوردم و برای التیام سوزش کف دست هایم را به گونه هایم چسباندم که گرمی خونی که از بینی ام سرازیر شده بود، لای انگشتانم حس کردم. رویش را برگرداند و درحالی که با گام های سنگین به طرف میزش می رفت، فرمان داد جیب هایم را بگردند و با صدایی که همه شنیدند ولی معلوم بود برخی گمان می کردند اشتباه شنیده اند؛ آن لفظ کثیف را که حاکی از نیت پلیدش (تجاوز به من بود) ادا کرد! لرزه ای سراپایم را فراگرفت و عده ای از بازداشتی ها دلسوزانه نگاهم کردند.
پاسبانی که سرسری مرا گشته بود و اعلام کرده بود «چیزی ندارد»، دستم را گرفت و به حیاط برد تا سر و دست و صورت خون آلودم را بشویم. لختی کنار حوض که آب زلالی از آن سرریز بود نشستم و بر آن خیره شدم. ماهی های کوچک قرمز و سیاهی بی هدف دنبال یک دیگر به سرعت در حرکت بودند. چند قطره خون از بینی ام در حوض چکید، موجی ایجاد شد و ماهی ها را متوجه آن کرد و فوری دور لکه جمع شدند. پاسبان بالای سرم ایستاده بود و چیزی نمی گفت؛ مثل این بود که دلش به حالم سوخته بود... یا نگران وضعیت آینده بود و بلایی که قرار بود بر سرم بیاید. ساعتی بدین منوال گذشت. اینک عده ای از بازداشتی ها در گوشه ای از حیاط جمع شده بودند، چهره ها همه نگران، بعضی با صدای بلند صحبت می کردند ــ البته محافظه کارانه! ــ عده ای ساکت در فکر بودند و چند نفری هم به من اشاره می کردند. سرپاسبان قویدل که ظاهرا از کار بازجویی اش فارغ شده بود، جلوی درِ بزرگ اتاق ظاهر شد و با صدای بلند و خشم آلودی فریاد زد: «همه به صف» که صف بلافاصله تشکیل شد. و بعد آرام به سوی من آمد و دستم را محکم گرفت و به اتاق کوچکی نزدیک درِ ورودی شهربانی کشید که اتاق افسر نگهبان بود. در آستانه در پایش را به هم کوبید، سلام نظامی داد که با این کار افسر نگهبان که سرگرم بررسی پرونده ای بود، سرش را بلند کرد، جواب سلام سرپاسبان را داد، نگاهی به من انداخت و آرام پرسید: «بازداشتی جدید؟ خرابکار!؟» که سرپاسبان به معرفی من پرداخت. با لحن و گفتاری که گویی مجرم خطرناک بدسابقه ای را معرفی می کند: «جناب سروان، ما از دست این تخم سگ ذله شدیم... هر هفته میارنش این جا، کتک می خوره، چند ساعت زندانی میشه، تعهد ازش می گیریم... ولی مگه از رو میره... مثلن محصله! ولی هر روز تو خیابونه روزنومه های توده ای ها رو می فروشه، رو در و دیوار شعار می نویسه، بچه ها رو جمع می کنه و میتینگ میده، بازم بگم جناب سروان؟»
جناب سروان نگاهی به سراپایِ «خونین و مالین» و هیکل دوک مانند و سیاه سوخته و بی رمق من انداخت و با تعجب پرسید: «این اِن قد فعاله؟» «حالا چیزی، اعلامیه ای، آدرسی، مدرکی... ازش گرفتین یا نه؟» سرپاسبان قویدل گفت: «مامور میگه چیزی نداره... ولی من باور نمی کنم، جناب سروان خودتون بگردینش؛ حتما یه چیزی یه جاش قایم کرده!» و از اتاق افسرنگهبان بیرون رفت. جناب سروان پس از چند لحظه از پشت میزش بلند شد، به طرف من آمد، نخست نام و نام خانوادگی ام را پرسید و این که کلاس چندم ام، پدرم چکاره است و... پس از آن که نگاه خیره ای به چهره ام کرد، مرا به کنج اتاق برد و خواست که محتویات جیب هایم را درآورم. قدری این دست و آن دست کردم که یکهو فریاد کشید: «زودتر، چرا معطلی؟» و من از جیب پیراهنم چند تکه کاغذ کوچک مچاله شده که روی آن ها چند آدرس و اسم به صورت رمز عددی نوشته شده بود درآوردم و با تانی بسیار دست در جیب های شلوارم بردم و چیزی بیرون نیاوردم و گفتم: «چیزی ندارم جناب سروان.» گفت: «آستر جیب هات رو درآر...» قسمتی از آستر را بیرون کشیدم که متوجه شد و خودش دست توی جیبم کرد...
به ما در جلسات سازمان یاد داده بودند که در بازجویی ها و همه کارها و فعالیت ها در شرایط مخفی... دروغ بگوییم یا پنهان کاری کنیم، همه جا و به هر کس... حتی اغلب خود را نیز با نام «مستعار» که هر یک از اعضا به آن نام خوانده می شد، معرفی می کردیم! و در این باره به نقل از دکتر ارانی(۱۱) می گفتند:

وقتی مبارزی به بازجویی برده می شود، در برابر بازجو و در پاسخ به پرسش هایش باید فکر کند شمشیری زیر گلوی اش قرار داده شده که اگر چیزی را تایید کند و آری بگوید، به مجرد پایین آوردن سرش، شمشیر به گلوی اش فرو می رود! پس پیوسته باید انکار کند و نه بگوید!

ولی، نگفته بودند در کجا، چه موقعیتی و برای چه منظوری؟! جناب سروان مثل این که به این «دستور سازمانی» وقوف داشت! دستش را که تا ته در جیبم فرو برده بود به آرامی، خیلی آرام بیرون می کشید و درحالی که با دو انگشت سبابه و اشاره اش گوشه اعلامیه های پاره شده را گرفته بود با خشمی حیوانی فریاد کشید: «این ها چیه؟» سرِ اعلامیه ها از جیب بیرون بود و بقیه هنوز در جیب! مظلومانه ولی استوار، گفتم: «نمی دونم، جناب سروان، مامورتون که گفت چیزی نداره!» فریاد زد: «غلط کرد!» صدای فریادش آن چنان بلند و رعب انگیز بود که عده ای افسر و پلیس، ازجمله سرپاسبان قویدل وارد اتاق افسر نگهبان شدند. و حالا او اعلامیه ها را درآورده و نشان آن ها می داد و فریاد می کشید: «این... سگ میگه که من تو جیبش گذاشتم؟!» و شروع کرد به زدن. قویدل که به کمک جناب سروان آمده و با شدت هرچه تمام تر به سر و رویم می کوفت، با لحن مصمم گفت: «نگفتم جناب سروان این... سگ...» و باز شروع به زدن کرد. من کنج دیوار که به راستی بدجوری گیر افتاده بودم، هیچ کاری برای رهایی خود از این سبعیت غیرقابل وصف نمی توانستم بکنم که ناگه گرمی خونی که صورتم را شیار می زد و از پیراهن و شلوار روی پوست بدنم احساسش می کردم آرامم کرد! خون ریزی از بینی همواره، طی سالیان دراز، ملجا و پناه من بوده، چراکه شکنجه گران، چه خودی و چه غیرخودی! دمی رهایم می کردند که هم خود ملوث نشوند و هم من پس از شست وشو، برای راند بعد آماده می شدم! رهایم کردند و ماموری مرا به حیاط برد و لب حوض نشاند. ولی خون ریزی قطع نمی شد و من هم اصراری نداشتم که با بالا گرفتن سرم و... جلوی خون ریزی را بگیرم، چراکه دقایقی از آن کتک های وحشیانه آسوده بودم!
چه مدتی کنار حوض و در سایه حیاط ایستادم، نمی دانم که قویدل دوباره در حیاط ظاهر شد و با اشاره به ماموری که ظاهرا محافظ من بود، گفت که مرا به اتاق ببرد. او هم اطاعت کرد و اکنون در اتاق بازجویی روبه روی او ایستاده بودم. نخست با لبخند مشمئزکننده ای گفت: «یادت هست که گفتم میخوام باهات چیکار کنم، آره... تخم سگ؟! حالا بگو این اعلامیه ها رو از کجا و از کی گرفتی و این آدرسا چیه؟» و زُل زده نگاهم کرد. گفتم: «سرکار، آدرس کدومه، اعلامیه چی... من که چیزی نداشتم، مامور خودتون گفت!» که مانند کفتار گرسنه ای به طرف ام حمله کرد و مشت محکمی حواله صورتم کرد که این بار نه تنها خون تندی از بینی ام فوران زد که سوزشی هم کنار چشمم حس کردم که با دست زدن معلوم شد آن جا هم شکافته شده و خون ریزی می کند! باز مامور مرا لب حوض برد. این بار هیچ تلاشی برای شستن دست و صورتم نکردم، نگاهم خیره به ماهی ها و حرکات شیطنت آمیز و آزادانه آن ها بود که ناگهان لگد محکمی بر سرم فرود آمد که از شدت ضربه به درون حوض افتادم. بیرونم کشیدند و این بار مامور دیگری، موجود کوتاه قد با شکم برآمده و بدهیبت با شلاق به جانم افتاد، بدن خیس و خون آلود، مجروح و دردناکم را به تازیانه گرفت. درد ناشی از هر ضربه شلاق که با قدرت کوفته می شد را در اعماق وجودم حس می کردم. سرم کنار پاشویه حوض قرار داشت که متوجه ماهی قرمز و سفید کوچکی شدم که به علت تلاطم ناشی از سقوط من در حوض، بیرون افتاده بود. ماهی برای آن که خود را به آب برساند، جستی زد و روی صورتم افتاد. بدن لزج و مواج اش احساس عجیبی در من برانگیخت، گمان کردم دارد مرا نوازش می هد و می بوسد! چه احساس شیرینِ نوبرانه ای!
این شکنجه و عذاب و کتک های پی درپی که دیگر به سبب بی حس شدنم درد آن را احساس نمی کردم، مدت ها ادامه یافت. به نظر رسید خیلی از ظهر گذشته است؛ آفتاب آهسته دامن خود را ور می چید و به بالای دیوار می خزید. شاید می ترسید خون من که بخشی از حیاط را ملوث کرده بود، دامن پاک او را هم بیالاید! من را کشان کشان به اتاق بزرگی بردند که قرارگاه یا استراحت گاه سربازان و پاسبان ها بود؛ و مانند لاشه ای روی زیلوی کثیف و مندرسی که بوی خاک و ادرار تندی می داد انداختند و در را به رویم قفل کردند. در تنهایی، در آن فضای کثیف و مهوع بود که به یاد گفته سرپاسبان قویدل افتادم و نیز داستان زندگی ژان ژاک روسو که چند ماه پیش کتاب اعترافات او را خوانده بودم. و لرزه رعشه مانندی سرتاسر وجودم را فراگرفت. تجاوز کشیش سیاه پوست «عفریت دنی» که در مدرسه ای مذهبی در دیری که نوجوان خردسالی از فرط گرسنگی و سرما به آن جا پناه برده و وقتی به رئیس مدرسه شکایت می برد، این سخنان را از وی می شنود: «چیز زننده ای نسبت به کسی که طرف مهر و علاقه واقع شده، نیست!! انسان که مورد علاقه و محبت کسی است نباید این طور عصبانی و پرخاشجو باشد!!» و قباحت را به جایی می رساند که می گوید: «اگر ترس از درد دارد... مطمئن باشد که بی مورد است!!» روسو که با نفرت از این واقعه یاد می کند می گوید: یک هفته پس از این ماجرا که قرار شد این نابکار را «تعمید کنند» او را به لباسی سراپا سفید که علامت عصمت روح پرصفایش! باشد ملبس کردند... و در میان حضار که جشنی برپا کرده بودند، به عنوان یک مرد خدا، کاتولیک تمام عیار، از موسسه خارج شد تا لابد خطاکاران را ارشاد کند(۱۲)!! و من با یادآوری گفته های سرپاسبان قویدل و وضعی که در آن به سر می بردم، مصمم شدم پیش از آن که بلایی به سرم بیاید؛ خود را راحت کنم، خودکشی.
غروب آن روز لعنتی که هیچ امیدی به رهایی نداشتم، توسط افسر ارشد شهربانی که بعدا او را فرشته نجات خود نامیدم؛ پس از کتک مفصلی که از او خوردم با این تعهد که پس از دو روز تعطیل خود را معرفی کنم، توسط سرباز و پاسبانی به منزل برده شدم و با اخذ نامه ای از پدرم، مرا تحویل او دادند. من پس از دو روز تعطیل به فرمانداری نظامی رفتم و پس از معرفی خود به پلیس، به همراه گروه دیگری به دادگاه اعزام شدیم. در بازجویی اولیه، قرار کفالتی برایم صادر شد که در صورت پیدا شدن کسی برای کفالت تا تشکیل دادگاه، بازداشت نشوم. ولی کسی پیدا نشد و من به زندان افتادم. با زندانی شدنم مثل اینکه خیال همه راحت شد! نه کسی به دیدنم آمد و نه من تماسی با بیرون داشتم و چون کسی برای کفالت از من پیدا نشد، در زندان ماندم و پس از مدتی، دوباره به دادگاه فراخوانده شدم و در دادگاه بدوی به طرز مسخره ای محاکمه و بدون اعلام نتیجه دادگاه (حکم محکومیت) به زندان برگشتم.
چند روزی در آن حالت به اصطلاح «بلاتکلیفی» البته از نظر مقامات زندان، به سر بردم که به نظر خودم وضعیتی بود طبیعی که می توانست مدت ها، حتی مدت مدیدی ادامه یابد؛ که یک روز از دفتر زندان صدایم زدند. در دفتر زندان، افسر نگهبان با اشاره سر مرا جلوی میزش فرا خواند، ورقه ای جلویم گذاشت و گفت: «این حکم محکومیت توست باید رویتش کرده، امضا کنی!» پس از خواندن متن که چند سطر بیشتر نبود که با عبارت طولانی و مطنطن «به نام نامی... طبق تبصره... ماده... آغاز شده بود؛ معلوم شد به سه سال زندان محکوم شده ام! از دید خودم قابل پیش بینی بود و از این رو زیاد تعجب نکردم ولی تا مدتی این فکر رهایم نمی کرد که یک نوجوان هفده ساله که جرمی مرتکب نشده چرا باید از درس و مدرسه محروم شود و بهترین و شادمانه ترین دوره زندگی اش را (البته این موضوع در مورد من صدق نمی کرد)، در زندان بگذراند. حکم را به اصطلاح رویت، آن را امضا کردم و به محوطه بازگشتم. دوستان و رفقا پرسش هایی کردند، برخی هیچ تعجبی نکرده به سادگی از کنار موضوع گذشتند؛ اما، چند نفر از میان سال ها که کارگر بودند و تجربه مبارزه چندین و چندساله داشتند، شگفت زده شده گفتند: «ناراحت نباش (که نبودم!) در دادگاه تجدیدنظر حکم خواهد شکست» که البته نه من نسبت به دادگاه تجدیدنظر آگاهی داشتم و نه کسی در این مورد چیزی گفته بود.
روزها، هفته ها و ماه ها، همچنان می گذشت، و من با سپری کردن دوره محکومیت که به نظرم قطعی می آمد: به محیط زندان عادت کرده بودم! در محیط زندان اشخاص با تجربه درازمدت در مبارزه سیاسی، روشنفکرانِ دانش اندوخته که صرف نظر از تخصص شان، در مسائل سیاسی و اجتماعی صاحب نظر بودند، کم نبود که بودن در کنارشان برای نوجوانی چون من که ناخواسته از درس و مدرسه محروم شده اما به شدت علاقه مند به فرا گرفتن همه چیز! از جمله راه درست مبارزه بود؛ به راستی مغتنم بود و من از این بابت بسیار مسرور بودم. ولی نمی دانم چرا این رفقا که بسیار مهربان و با حس مسئولیت به نظر می رسیدند؛ در آموزش افرادی چون من با برنامه و شیوه ای نظام مند که در پایان ثمری به بار آوَرَد، اقدامی نمی کردند. شاید به علت وضع نابسامان محیط زندگی مان بود، یورش های گاه و بیگاه زندان بانان، ضرب و شتمی که آثار دردناک آن تا مدت ها در وجودمان می ماند و حوصله برنامه ریزی را می زدود، شاید، نمی دانم.
در زندان که بودم شنیدم سازمان افسری حزب توده لو رفته، عده زیادی دستگیر شده اند از جمله برادرم که ضربه تکان دهنده ای برای من بود و آن افسر خوش تیپ شهربانی، فرشته نجات من! دستگیری برادرم ظاهرا راه نجاتی برای من باز کرد، زیرا پس از مدتی دوباره احضار شدم و در فرمانداری نظامی جناب سرهنگ پس از آن که نگاهی به سراپایم انداخت با لحنی جدی ولی آرام گفت: می دونی برادرت دستگیر شده؟ و همین روزا دادگاهی میشه؟ من که می دانستم ولی خود را بی اطلاع نشان دادم، تمجمج کنان گفتم: راستی؟ جناب سرهنگ کی دستگیر شده؟ پدر و مادرم هم می دونن؟ و بغض گلویم را فشرد. شاید هم برای آن که او را سر رحم آورم، نقش بازی کردم! که اتفاقا گرفت! این بار با لحن پدرانه ای گفت: آره... به همین علت هم خواستم بیارنت اینجا تا باهات صحبت کنم، شاید بتونیم، حالا هم که نزدیک به یک سال زندونی بودی، آزادت کنیم و بری پیش پدر و مادر پیرت... و ادامه داد... ولی این یه شرط داره... می دونی شرطش چیه؟ نه جناب سرهنگ. باید «تنفرنامه»(۱۳) رو امضاء کنی و بگی غلط کردم؛ اون وقت شاید بشه برات کاری کرد. ولی من با امتناع از امضای «تنفرنامه»، پس از زمانی طولانی شکنجه و کتک های وحشیانه که دیگر رمقی در من باقی نمانده بود، به زندان عودت داده شدم و به مدت تقریبا یک سال دیگر تحت شرایط سخت تری این بار، در زندان ماندم.
و سرانجام روز موعود فرارسید و یک روز بعد از ظهر درحالی که تنها در محوطه بزرگ زندان قدم می زدم از بلندگو نام خود را شنیدم که با عبارت کوتاهی من را به گارد (دفتر زندان) فراخواند. با رفتن به دفتر زندان و دیدن افسر نگهبان، معلوم شد دستور آزادی من به زندان ابلاغ شده اما مختصر تشریفاتی دارد که به زودی انجام شده و من را آزاد خواهند کرد. انجام این «تشریفات» چندان به درازا نکشید و چند روز بعد به دستور افسر نگهبان که با لحن تمسخرآمیز می گفت: «مورد عنایت قرار گرفتی!» جُل و پلاسم را جمع کردم و پس از خداحافظی و روبوسی با رفقا از درِ بزرگ زندان بیرون رفتم و با تاملی چند دقیقه ای که به کجا بروم، به راه افتادم. بی هدف راه می سپردم و خیابان ها و کوچه هایی را که زمانی در تظاهرات و درگیری ها با پلیس، طی کرده بودم و در و دیوارهایش پناهگاه من و رفقایم بود که از حمله و ضربات باتوم پلیس فرار کرده و خود را در گوشه هایی پنهان می کردیم؛ پشت سر می گذاشتم و خاطراتی را که اکنون نزدیک دو سال بود از آن می گذشت، مرور می کردم. گفتم بی هدف راه می سپردم؛ آری، زیرا نه دیگر خانه ای بود و نه خانواده ای. خانواده به تهران رفته بودند، برادر در شهر دیگری در زندان بود و من... بی پول و بی جا و مکان و تنها. آیا برای چنین کسی زندان سرپناه امن تری نبود؟ پس از مدتی طولانی پیاده روی، خسته، روی نیمکت ایستگاه اتوبوس نشستم و غرق در فکر و خیال که ناگهان صدایی شنیدم، کسی صدایم کرد. با حیرت روی گرداندم. در نزدیکی ام یکی از همکاران برادرم ایستاده و نگاهم می کرد. پرسید چرا آن جا نشسته ام؟ ظاهرا مدتی بی آن که صدایم بزند نگاهم می کرده است و دیده بود که با رد شدن چند اتوبوس، سوار هیچ کدام نشده ام. از برادرم پرسید و پدر و مادر و خواهرم. مثل این که می دانست، چون دیگر حرفی نزد و اشاره کرد که همراهش بروم. با خوشحالی به راه افتادم. پیاده مسیری طولانی را پیمودیم و به منزلش رسیدیم. او با مادر و خواهرش زندگی می کرد، کارمند شرکت نفت بود و سمپات حزب و به همین علت هم قِسِر در رفته بود! چون حکومت با حزبی ها و فعالان سیاسی و کارگری کار داشت و درگیر بود، نه هر مخالفی. به مجرد ورود به منزل، مادر و خواهرش که در حیاط بودند، نزد ما آمدند و او مرا به آنها معرفی کرد؛ با جمله کوتاه «تازه از زندان آزاد شده.»
پس از دو سه روزی اقامت در منزل آنها، دوست برادرم بلیطی برایم تهیه کرد و با مختصر پول توجیبی راهی تهرانم کرد.
با ورودم به تهران که با هیچ خوشامدی روبه رو نشدم جز شماتت ها و بدوبیراه های مادرم، احساس کردم حالا که آزادم باید کاری کنم که سربار خانواده نباشم و حتی درحد توانم به آنها کمک کنم. به دلایلی ادامه تحصیل ممکن نشد و من با این در و آن در زدن کارهای متفاوتی گیر آورده و مشغول به کار شدم؛ کارهای پاره وقت در شرکت های تولیدی و صنعتی، کارمندی بانک و سرانجام کارمندی دولت در اداره ثبت اسناد و املاک که سال ها ادامه یافت و بیشتر، جز یک سال که به تهران منتقل شدم در شهرستانها بودم؛ که خود داستان مفصلی دارد. بدین ترتیب، پس از سختی و رنج زندان یکسره به مدت بیش از یک دهه کار کردم تا بالاخره موفق به اخذ گذرنامه شدم و به اروپا رفتم، دست خالی، بی سواد (بدون مدرک تحصیلی)، بی پول، بدون دانستن زبان. هنگام تصمیم برای ترک ایران، من تنها ۱۹۲۰ ریال پول! داشتم که با آن بلیط اتوبوس خریدم و راهی شدم؛ به هیچ کس هم چیزی نگفتم ولی برادرم موضوع را از یکی از دوستانش که دوست من هم بود و در این مورد نالوطی گری! کرد، فهمید و با نصایح اش می خواست منصرفم کند که نشدم و سفر به دیار ناشناخته را آغاز کردم.
در این نوشته نیازی نمی بینم درباره این سفر پرماجرا و به راستی باورنکردنی که تا رسیدن به لندن هفده روز به درازا کشید، چیزی بنویسم که خود می تواند سفرنامه حجیمی از کار درآید! تنها ذکر آخرین دقایق آن و رسیدن به منچستر با یک لنگه دم پایی! (چون لنگه دیگرش در متروی لندن که یک روز تمام زیرزمین بودم و بر اثر کلافگی که چگونه خارج شوم، زیر قطار افتاد و گم شد!) و پیدا کردن آدرسی که باید در آنجا ساکن می شدم، خالی از لطف نیست. این آدرس را برادرم داده بود که پیش دوستش که دانشجوی مهندسی در دانشگاه منچستر بود، بروم. آدرس را به مردم نشان می دادم، هرکس چیزی می گفت و نشانی ای می داد که نمی فهمیدم! بالاخره پس از چند ساعت پرسه زدن در خیابان ها با بار سنگینم سوار اتوبوسی شدم که ظاهراً به آن محله می رفت. حالا کجا پیاده شوم، چگونه خانه را پیدا کنم، مشکلی بود که راه حلی برای آن نداشتم. راننده که آدرس را دیده بود، در ایستگاهی اشاره کرد پیاده شوم و چیزی گفت که نفهمیدم. در پیاده رو ایستادم، نگاهی به اطراف کردم، کاملاً گیج بودم و نمی دانستم چه باید بکنم. از شخصی که از کنارم رد می شد به فارسی! با نشان دادن آدرس تقاضا کردم راهنمایی ام کند. پیرزن مهربان اشاره کرد همراهش بروم. پس از طی مسافتی اشاره به تابلوی کوچکی کرد که نام خیابان روی آن نوشته بود؛ حالا باید دنبال شماره ساختمان می گشتم که زیاد طول نکشید. وقتی به دِر منزل رسیدم، زنگ زدم، پس از چنددقیقه جوانی تقریباً هم سن و سال خودم در را باز کرد و وقتی متوجه شدم ایرانی است نام دوست برادرم را گفتم و آدرس را نشانش دادم. با دیدن آدرس خنده ای کرد و گفت: «پرویز برادرم مسافرت است، رفته کانادا ولی گفت که تو میایی...» و بدین ترتیب با این جوان که بعداً درباره شخصیت و شیوه رفتاری اش خواهم نوشت، هم خانه یا هم اتاق شدم و قرار شد تا آمدن برادرش با پرداخت نصف کرایه ــ هفته ای ۱ پوند ــ پیش او بمانم. ما روزها، وقتمان یا به مطالعه می گذشت یا شطرنج بازی می کردیم و یا به پیاده روی و گشت وگذار در شهر می رفتیم. او هم ظاهراً دوست و رفیقی نداشت و می گفت پس از رفتن برادرش به کانادا، تنها شده و حالا با بودنِ من، حوصله اش سر نمی رود. او که دیپلمه بود و برای ادامه تحصیل به انگلستان آمده بود و انگلیسی را هم تقریباً خوب می دانست، وقتی فهمید من نه مدرک تحصیلی دارم و نه زبان بلدم و سنم نیز بالا است ــ تقریباً ۳۰ سال ــ به جای آنکه کمکی کند و دست کم روزها ساعتی انگلیسی با من کار کند، عقب ماندگی ام برای او دست آویزی شد تا مسخره ام کند، پیش این و آن، وقتی شب ها به «پاب» می رفتیم در جمع جوان های انگلیسی به ویژه دخترکانی که سعی در جلب نظرشان داشت، تحقیرم کند و ابله و عقب افتاده نشانم دهد؛ و با گفتن اینکه با این حال و وضع و سنش آمده اینجا درس بخواند، موجب خنده و تفریح آنها می شد! من ساکت و آرام در جمع آنها می نشستم و سعی می کردم برخی از کلمات را که او مرتب تکرار می کرد، به خاطر بسپارم و بعد با نگاه کردن به دیکشنری متوجه می شدم که او مرتب به من توهین می کرده است!
سرانجام برادرش از کانادا بازگشت و با کمک او بلافاصله جایی پیدا کردم و جدا شدم. و او هم که مرا در ایران خوب می شناخت و وضعیتی مشابه من در آن وقت داشت و به همین دلیل با هم دوست بودیم؛ در همان چند روز اول پس از بازگشتش از سفر، مرا به کالجی برد که برای خواندن زبان نام نویسی کنم. او شاید می توانست، با اقامت چندین ساله اش در آنجا، کلاسی پیدا کند برای مبتدیان که مراحل نخستین زبان آموزی را در آنجا فراگیرم و بعد برای طی مراحل بالاتر به آن کالج که مخصوص آموزش بزرگسالان انگلیسی بود، بروم. ولی این اتفاق نیفتاد و او مرا برای نام نویسی به همان کالج برد. در راهروی کالج به من گفت: «برای اسم نویسی آنها با تو مصاحبه (interviewمی کنند!» گفتم: «من که چیزی بلد نیستم. نه می فهمم و نه می توانم حرفی بزنم.» خنده ای کرد و در حالی که به طرف دفتر معاون کالج می رفت، گفت: «چیزی نیست، اسمتو می پرسن و چیکار می خوای بکنی و از این چیزا!» و در زد و داخل اتاق شد. پس از چند لحظه بیرون آمد و اشاره کرد که تو بروم. قدم به درون گذاشتم. مرد محترم میان سالی روی صندلی دسته دار پشت میزی نشسته بود و چیزی می نوشت. سلام کردم (همان گودمورنینگ!)، اشاره کرد. نشستم و پس از لحظه ای سر بلند کرد و نامم را پرسید که گفتم: البته من جمله «نام شما چیست؟» را بلد نبودم! ولی چون چند هفته ای بود که در انگلستان بودم آوای آن به گوشم آشنا بود و پاسخش که نام کوچک شخص باشد!». جمله بعد که پرسید نام فامیل بود که هرگز به گوشم نخورده بود (Surname) که با حالتی آرتیستیک! پاسخ دادم:! No و مصاحبه! ادامه یافت با پاسخ های yesو no ی من! که پیرمرد از جایش بلند شد و با فریاد خشم آلودی که معلوم بود ناسزا می گوید، مرا از اتاق بیرون کرد! دوستم، پرویز دوید با نگاه خیره ای به من به اتاق رفت و پس از مدتی بیرون آمد و گفت: «تو هیچ شانسی نداری، اگر نتوانی در این کالج نام نویسی کنی، اجازه اقامت به تو نخواهند داد و باید از انگلستان بروی.» سرم گیج رفت، عرق سردی روی پیشانیم نشست، گفتم: «چه کنم؟» آرام و مهربان گفت: «من وضع تو را برای او تشریح کردم و از او خواستم که به تو کمک کند و او گفت که می تواند برای دو هفته به عنوان شاگرد مستمع آزاد(۱۴) به تو اجازه دهد سر کلاس بنشینی و اگر در این دو هفته نشان دادی که می توانی پیشرفت کنی، اسمت را خواهد نوشت». چه می کردم؟!
از فردای آن روز به کالج رفته و در تنها کلاس زبان آن که انگلیسی تخصصی برای خارجیان(۱۵) بود، شرکت کردم. در این کلاس ۲۵، ۳۰ نفره که اکثراً اروپایی و تعدادی نیز از چین و ژاپن و کشورهای دیگر بودند و برای تکمیل زبان در این کالج نام نویسی کرده بودند؛ درس ها ادبیات انگلیسی، فن بیان و برگردان متن های ادبی به زبان انگلیس بود که برای من حکم کاری ناممکن داشت. نه از حرف استاد چیزی دستگیرم می شد، نه از کتاب چیزی می فهمیدم و نه می توانستم با هم شاگردی ها گپ و گفت وگویی داشته باشم. وضعیتی به راستی رنج آور بود. از صبح تا غروب کلاس ها دایر بود و من که تنها نظاره گر حرکت های شیطنت آمیز و خنده و شوخی های خوشدلانه دخترها و پسرهای پرنشاط بودم، در گوشه ای می خزیدم و با کتاب سرگرم می شدم. غروب که خسته و پکر و تحقیرشده پیاده به منزل می رفتم. اغلب اشکم با قطره های باران مخلوط شده از چهره ام سرازیر می شد. من دوهفته بیش تر فرصت نداشتم، پس باید کاری می کردم، کاری کارستان وگرنه باید شکست را می پذیرفتم که پایانش نابودی ام بود.
دست به کار شدم، کتاب های بسیار ساده انگلیسی را تهیه کردم، مکالمات روزمره و نوارهای لینگافون تا تلفظ درست را یاد بگیرم. من با احتساب ساعت هایی که در کالج بودم، روزی تقریباً ۲۰ ساعت انگلیسی می خواندم و در پایان دو هفته که قرار بود پیش معاون کالج بروم، چند جمله انگلیسی که به فارسی نوشته و حفظ کرده بودم، آن قدر روان می توانستم ادا کنم که خودم خنده ام می گرفت!

به:
نسل بالنده ای که
به پسِ پشت نمی نگرد،
دست مایه اش مُرده ریگ
نیاکان نیست،

می اندیشد،
می کوشد...
نه برای تفسیر جهان،
که تغییر آن.

نظرات کاربران درباره کتاب علم و ايده‌ئولوژی

خریدکردن از سایت دشوار است و نمیتوان با شتاب پرداخت کرد
در 1 هفته پیش توسط