فیدیبو نماینده قانونی انتشارات روزنه و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب تحولات سياسی ـ اجتماعی ايران
۱۳۲۰ - ۱۳۵۷

نسخه الکترونیک کتاب تحولات سياسی ـ اجتماعی ايران به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب تحولات سياسی ـ اجتماعی ايران

ایران در دهه ۱۳۲۰ ه. ش. تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی عمیق و گسترده‌ای را تجربه کرده است. اگر مهم‌ترین عامل بروز این تحولات را در اشغال نظامی کشور به‌وسیله قوای بیگانه بدانیم، باز نمی‌توانیم انکار کنیم که بستر این دگرگونی‌ها ریشه در بطن ساختار و شیوه حکومتی رضاشاه داشته است. هر سه فصل این بخش از کتاب به ریشه‌یابی و زمینه‌شناسی علل سقوط حکومت رضاشاه و بررسی پیامدهای آن اختصاص یافته است، هر چند در این فصول نقش قوای بیگانه یا عوامل خارجی نیز کم و بیش مورد توجه قرار گرفته است.
در فصل اول، دکتر مجتبی مقصودی نوشتار خود را با طرح مجموعه دلایلی که منجر به اشغال نظامی ایران در شهریور ۱۳۲۰ شد، آغاز کرده، سپس پیامدهای اشغال ایران را در چهار حوزه سیاسی، اقتصادی ـ اجتماعی، فرهنگی و نظامی مورد توجه قرار می‌دهد.
در حوزه سیاسی؛ برکناری و تبعید رضاشاه از کشور و جانشینی محمدرضا شاه به جای پدر، انتصاب محمدعلی فروغی به جای علی منصور به نخست‌وزیری، اعمال محدودیت نسبت به حاکمیت ملی، استقرار دولت‌های کم‌دوام و بی‌ثبات و فضای باز سیاسی و مؤلفه‌های آن یعنی؛ تشکیل احزاب سیاسی و سندیکاها، انتشار مطبوعات آزاد غیردولتی و منتقد و آزادی زندانیان سیاسی به‌ویژه گروه ۵۳ نفر، مهم‌ترین موضوعاتی است که به بحث و بررسی کشیده شده‌اند.
در حوزه اقتصادی ـ اجتماعی؛ توقف سیاست‌های عشایری، نابسامانی و غارت اقتصادی، تشدید شکاف‌های اجتماعی و استرداد بخشی از املاک غصبی رضاشاه به صاحبان اصلی مباحث فصل اول را تشکیل می‌دهد.
وقفه در سیاست‌های فرهنگی و فروپاشی ارتش ۰۰۰ /۱۲۵ نفری رضاشاه به‌عنوان مهم‌ترین پیامدهای فرهنگی و نظامی در انتهای فصل مربوطه مورد تجزیه و تحلیل واقع شده است.
دکتر صادق زیباکلام در فصل دوم اثر با نگاهی به ساختار متصلب قدرت در دوران پهلوی اول؛ تزلزل، کشمکش و تقسیم این ساختار را در نیمه اول دهه ۲۰ ه. ش. مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد.

ادامه...
  • ناشر انتشارات روزنه
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 4.24 مگابایت
  • تعداد صفحات ۴۶۳ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب تحولات سياسی ـ اجتماعی ايران

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

به اهتمام:
دکتر مجتبی مقصودی

با آثاری از:
دکتر علی اکبر امینی
دکتر عباس سلطان لو
دکتر رجب ایزدی
دکتر عباس علوی
نرجس خاتون براهویی
دکتر محمدرحیم عیوضی
دکتر امیرمحمد حاجی یوسفی
دکتر علی کریمی مله
دکتر اسماعیل حسن زاده
دکتر محسن مدیر شانه چی
دکتر حسین دهشیار
دکتر علی مرشدی زاد
دکتر علی اصغر زرگر
دکتر علیرضا ملایی توانی
دکتر صادق زیباکلام
دکتر بابک نادرپور

۱۳۸۶

معرفی همکاران نویسنده:

امینی، علی اکبر : دکترای علوم سیاسی، استادیار دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. مولف کتاب های؛ «تعاونی راهی به جامعه سالم»، «حدود مداخله دولت»، «سازمان های وابسته و مستقل». نویسنده مقالات متعدد در نشریات داخلی و خارجی ازجمله؛ «دموکراسی راهی به توسعه» با همکاری دکتر حسین بشیریه منتشره در ماه نامه انگلیسی زبان سازمان اداری جنوب شرق آسیا EROPA و انجام نقد و بررسی تعداد زیادی از کتاب ها و آثار سیاسی ـ اجتماعی در ماه نامه اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی.

ایزدی، رجب : دکترای علوم سیاسی از دانشگاه تهران با گرایش جامعه شناسی سیاسی، مدرس دانشگاه؛ موضوع «طبقه متوسط سنتی و انقلاب اسلامی ایران» و «قومیت به ویژه در منطقه ماورای قفقاز» از جمله تالیفات و ترجمه های نامبرده می باشد.

براهویی، نرجس خاتون : کارشناس ارشد روابط بین الملل از دانشگاه تهران، نویسنده و مترجم مقالات مختلف از جمله؛ «نگاهی به سرزمین و فرهنگ مردم بلوچستان» و «چین ۱۰ سال پس از تیان آن من»، «خزان اتحادیه اروپا» و «دیدگاه های رقیب درباره سرمایه گذاری خارجی».

حاجی یوسفی، امیرمحمد : دکترای علوم سیاسی و روابط بین الملل (گرایش اقتصاد سیاسی بین الملل) از دانشگاه کارلتون کانادا، استادیار دانشکده حقوق و علوم اقتصادی دانشگاه شهید بهشتی، مترجم و مولف مقالات متعدد در نشریات علمی کشور، مترجم کتاب «روش و نظریه در علوم سیاسی» تالیف جری استوکر و دیوید مارش و نویسنده کتاب های «دولت، نفت و توسعه اقتصادی در ایران»، «ایران و خاورمیانه» و «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در پرتو تحولات منطقه ای».

حسن زاده، اسماعیل : دکترای تاریخ از دانشگاه شهید بهشتی، عضو هیئت علمی پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، نویسنده مقالاتی در زمینه انقلاب اسلامی، تاریخ نگاری اسلامی و تاریخ حکومت های ترک، و مولف کتاب «تاریخ ترکمانان قراقویونلو و آق قویونلو در ایران» و کتاب در حال انتشار «تاریخ شفاهی حزب ملل اسلامی».

دهشیار، حسین : دکترای علوم سیاسی از دانشگاه ایالتی تنسی آمریکا، استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، نویسنده کتاب های «سیاست خارجی آمریکا و هژمونی»، «نومحافظه کاران و سیاست خارجی آمریکا» و «سیاست خارجی آمریکا در آسیا»، مولف ۲۰ مقاله علمی در حوزه مسائل بین المللی، امپریالیسم و فرهنگ در فصل نامه سیاست خارجی، فصل نامه مطالعات ملی، گفتمان و مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.

زرگر، علی اصغر : دکترای علوم سیاسی از موسسه مطالعات عالی روابط بین الملل دانشگاه ژنو ـ سوئیس، استادیار دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، نویسنده کتاب «تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در دوران رضاشاه ۱۳۲۰ ـ ۱۳۰۴» و مولف و مترجم مقالاتی در زمینه های تاریخی و دفاعی.

زیباکلام، صادق : دکترای صلح شناسی از دانشگاه برادفورد انگلستان، دانشیار دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران، نویسنده کتاب های؛ «مقدمه ای بر انقلاب اسلامی ایران»، «ما چگونه ما شدیم»، «سنت و مدرنیته»، «عکس های یادگاری با جامعه مدنی»، و انتشار مقالات متعدد در نشریات داخلی و خارجی و در وبلاگ شخصی به آدرس:
 http://www.sadeghzibakalam.blogfa.com

سلطان لو، عباس : دکترای علوم سیاسی از اتریش، استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.

علوی، عباس : دکترای علوم سیاسی با گرایش مدیریت سیاسی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مولف و مترجم آثاری چند در حوزه مسائل ایران.

عیوضی، محمدرحیم : دکترای جامعه شناسی سیاسی، عضو هیئت علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) ـ قزوین، معاون پژوهشی سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، سردبیر ویژه نامه «انقلاب اسلامی از دیدگاه اندیشه گران خارجی ۷۷ ـ ۱۳۵۵» فصل نامه نامه پژوهش، مولف کتاب های: «سیر جریان روشنفکری در ایران و در رویارویی با غرب»، «روند رشد مبانی فکری و فرهنگی انقلاب اسلامی»، و مترجم آثاری چون؛ «از مقاومت تا انقلاب» و «نخستین مهاجران» و نیز انتشار مقالات متعدد در نشریات مختلف کشور.

کریمی مله، علی : دکترای علوم سیاسی، استادیار دانشگاه مازندران، مدیرمسئول فصل نامه مطالعات ملی، مترجم کتاب: «پیوند تفاوت ها: راهنمای ارتباط کارآمد بین گروهی» عضو گروه مترجمین کتاب «ساختار قدرت» نوشته شوارتز منتل و مولف مقالات: «عقل گرایی دینی و توسعه سیاسی»، «جستاری پیرامون ایده گفتگوی تمدن ها»، «پلورالیسم سیاسی: نگرشی توصیفی و تحلیلی»، «جنبش های نوین هویتی و امنیت» و «چند فرهنگ باوری».

مدیرشانه چی، محسن : دکترای علوم سیاسی، دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، مولف کتاب های: «احزاب سیاسی ایران با مطالعه موردی نیروی سوم و جامعه سوسیالیست ها»، «تمرکزگرایی و توسعه نیافتگی در ایران معاصر»، «فرهنگ احزاب و جمعیت های سیاسی ایران»، «در میانه آسیا»، مترجم کتاب های: «ایران بین دو انقلاب»، «تاریخ جوامع اسلامی»، «خاورمیانه»، «تجربه اسلام سیاسی»، «انقلاب اسلامی در دایره المعارف های جهان»، «انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن»، «فن نشر کتاب»، «اندازه گیری و تحلیل در تحقیق توصیفی»، و انتشار حدود ۸۰ مقاله در نشریات مختلف ایران و خارج از کشور.

مرشدی زاد، علی : دکترای علوم سیاسی، عضو هیئت علمی پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، و مترجم کتاب های: «چرا انسان ها شورش می کنند» نوشته تدرابرت گر، «حکومت مقایسه ای» از ژان بلاندل، «دولت و حکومت در دوره میانه اسلام» از آن لمبتن، «مصدق و کودتا» اثر مارک جی. گازیوروسکی و مالکوم برن و مولف کتاب «روشنفکران آذری و هویت ملی و قومی».

مقصودی، مجتبی : دکترای علوم سیاسی، نایب رئیس انجمن علوم سیاسی ایران، استادیار دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مدیرمسئول پژوهشنامه علوم سیاسی، مولف و مترجم آثاری چند در حوزه تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران دوران معاصر، سیاست خارجی، نفت و به ویژه مسائل قومی از جمله: کتاب «تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه ها» و مقالات «ناهمگونی جمعیتی و توسعه ملی در ایران»، «توسعه و منازعات قومی»، «نظریه استعمار داخلی و توسعه ناموزون در تحلیل منازعات قومی»، «ناهمگونی قومی: رهیافت هایی چند درباره همسازی سیاسی ـ اجتماعی»، «اندونزی؛ درس هایی از بحران همبستگی» و «یکپارچگی و وحدت ملی».

ملایی توانی، علیرضا : دکترای تاریخ، استادیار تاریخ دانشگاه ارومیه مولف کتاب های: «ایران و دولت ملی در جنگ جهانی اول» و «مجلس شورای ملی و تحکیم دیکتاتوری رضاشاه»، «مشروطه و جمهوری: ریشه های نابسامانی نام دموکراتیک در ایران ۱۳۰۵-۱۲۸۴» انتشار بیش از ۱۰ مقاله علمی در حوزه تاریخ معاصر ایران در فصل نامه تاریخ معاصر، پژوهشنامه متین، فصل نامه پانزده خرداد و مجموعه مقالات کنگره تبیین امام خمینی و انقلاب اسلامی و بیستمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی.

نادرپور، بابک : دکترای علوم سیاسی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، در عرصه روابط بین الملل مولف آثاری چند در حوزه مسائل کشورهای خاورمیانه، آسیای مرکزی و قفقاز و از جمله مقالات «اکو، ایران و آسیای مرکزی»، «سازمان های بین المللی و مسئله اقلیت ها»، «رقابت ایران و آمریکا در منطقه خزر» و در عرصه علوم سیاسی بر مسائل جامعه عشایری و قومیت ها متمرکز می باشند. مقالات «نگاهی جامعه شناختی به ایل قشقایی (گذشته، حال و آینده)»، «عشایر و معمای حل نشدنی کوچ و اسکان»، «خرده فرهنگ ها، دولت مدرن پهلوی و توسعه یافتگی سیاسی» و «تاثیر جهانی شدن بر هویت های ملی و قومی» در زمره این آثار است.

مقدمه چاپ دوم

تاریخ نگاری یا بازنمایی مکتوب گذشته سیاسی - اجتماعی و طرح حوادث و رخدادهای مهم و تاثیرگذار در ایران معاصر، رویکردها و گفتمان های متنوعی را تجربه کرده است، همچنان که محصول زمانه و واقعیت های سیاسی - اجتماعی کشور است، از گفتمان های غالب و مسلط تاثیر پذیرفته؛ به علاوه خود در شکل دهی و تقویت بنیان های گفتمانی و رهگیری مولفه ها و سازه های آن نقش درخور توجه و به گونه ای دیالکتیکی ایفا می نماید.
با چنین مقدمه ای از طرح این سوال گریزی نیست که کتاب "تحولات سیاسی - اجتماعی ایران ۵۷-۱۳۲۰" که به قلم ۱۷ تن از پژوهشگران دانشگاه های مختلف به رشته تحریر درآمده است تحت تاثیر چه فضا، متغیرها و مناسباتی بوده است و جهت گیری نهایی و کلان خود را چگونه انتخاب و هدف گذاری کرده است؟ در ایضاح این پرسش ذکر این نکته ضروری می رسد که اصولاً در ایران معاصر طیف وسیعی از تاریخ نگاری ها قابل شناسایی و طبقه بندی است. از تاریخ نگاری های آرمانی - نوستالژیک، استعماری، حکومتی - دولتی، ژورنالیستی و نهایتا علمی را می توان نام برد و به تشریح ویژگی، مضمون و محتوا و... هر یک پرداخت.
در ارزیابی کتاب حاضر نیز قطعا فهم دقیق محتوا و ساختار اثر، چگونگی گزینش وقایع تاریخی، دسته بندی اطلاعات و یافته ها و جمع بندی و هدایت موضوعات و مباحث نقش بسزایی داشته، همچنان که طرح برخی از نکات و موارد مهم در ارزیابی منصفانه و داوری درست و واقعی از سوی مخاطبین و صاحب نظران بی تاثیر نخواهد بود و ماه به مواردی اشاره خواهیم داشت.
نویسندگان اثر تلاش نموده اند از رویکردهای افراطی و تفریطی که یکی از مهم ترین آفت های مهم تاریخ نگاری این کشور است بپرهیزند. از تاریخ نگاری ایدئولوژیک - حکومتی که در بطن خود حاوی بزرگ نمایی ها و به حاشیه سپاری های بسیاری است دوری کنند، با این اعتقاد که این گونه از تاریخ نگاری در درازمدت بیشترین آسیب ها را به کشور و حتی نظام سیاسی و تعامل دولت - ملت وارد می سازد. همچنان که هر یک از مولفان ضمن پای بندی و باور به آرمان های خود، واقعیت های تاریخی را به قربانگاه آرمانگرایی نفرستادند و در حد بضاعت و توان علمی، همّ خود را مصروف تدوین تاریخی ساخته اند که به لحاظ روشی در چارچوب تاریخ نگاری علمی و به لحاظ محتوایی نزدیک به واقعیت ها و از منظر هویتی مستقل و متعادل تعریف گردد.
با چنین زمینه ای، به ویژه اقبال و استقبال اثر در محافل دانشگاهی، نقد و ارزیابی منصفانه به همراه تشویق های همکاران دانشگاهی و علاقه مندان به تاریخ این مرز و بوم ما را بر آن داشت تا در چاپ دوم کتاب به بازبینی مجدد و در عین حال محدود کتاب بپردازیم.
در ویرایش جدید ضمن توجه به کاستی ها و غلط های تایپی؛ نمایه و لیست منابع و ارجاعات اصلاح شد. مکررگویی ها کاهش یافت (البته حذف کامل آن با توجه محتوای فصول و شیوه طرح بحث از سوی هر یک از نویسندگان مقاله امکان پذیر نبوده است)، برخی از جاافتادگی های موضوعی و اشتباهات تاریخی رفع و اصلاح گردید و...
در همین جا وظیفه خود می دانم از مساعدت همه همکاران و نویسندگان محترم که این بار در بازبینی و تدقیق اثر از همراهی لازم دریغ نورزیده اند تشکر نمایم و در خاتمه از جناب آقای دکتر محسن مدیرشانه چی دوست و همکار عزیز که چون همیشه با تشویق ها و دقت نظرهای وصف ناپذیر خود نکات ارزنده ای را برای اصلاح یادآوری نموده اند قدردانی و سپاس گزاری نمایم.

مجتبی مقصودی
زمستان ۱۳۸۵
تهران

بخش اول: تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران در دهه ۱۳۲۰ ه. ش.

تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران در دهه ۱۳۲۰ ه. ش.

ایران در دهه ۱۳۲۰ ه. ش. تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی عمیق و گسترده ای را تجربه کرده است. اگر مهم ترین عامل بروز این تحولات را در اشغال نظامی کشور به وسیله قوای بیگانه بدانیم، باز نمی توانیم انکار کنیم که بستر این دگرگونی ها ریشه در بطن ساختار و شیوه حکومتی رضاشاه داشته است. هر سه فصل این بخش از کتاب به ریشه یابی و زمینه شناسی علل سقوط حکومت رضاشاه و بررسی پیامدهای آن اختصاص یافته است، هر چند در این فصول نقش قوای بیگانه یا عوامل خارجی نیز کم و بیش مورد توجه قرار گرفته است.
در فصل اول، دکتر مجتبی مقصودی نوشتار خود را با طرح مجموعه دلایلی که منجر به اشغال نظامی ایران در شهریور ۱۳۲۰ شد، آغاز کرده، سپس پیامدهای اشغال ایران را در چهار حوزه سیاسی، اقتصادی ـ اجتماعی، فرهنگی و نظامی مورد توجه قرار می دهد.
در حوزه سیاسی؛ برکناری و تبعید رضاشاه از کشور و جانشینی محمدرضا شاه به جای پدر، انتصاب محمدعلی فروغی به جای علی منصور به نخست وزیری، اعمال محدودیت نسبت به حاکمیت ملی، استقرار دولت های کم دوام و بی ثبات و فضای باز سیاسی و مولفه های آن یعنی؛ تشکیل احزاب سیاسی و سندیکاها، انتشار مطبوعات آزاد غیردولتی و منتقد و آزادی زندانیان سیاسی به ویژه گروه ۵۳ نفر، مهم ترین موضوعاتی است که به بحث و بررسی کشیده شده اند.
در حوزه اقتصادی ـ اجتماعی؛ توقف سیاست های عشایری، نابسامانی و غارت اقتصادی، تشدید شکاف های اجتماعی و استرداد بخشی از املاک غصبی رضاشاه به صاحبان اصلی مباحث فصل اول را تشکیل می دهد.
وقفه در سیاست های فرهنگی و فروپاشی ارتش ۰۰۰ /۱۲۵ نفری رضاشاه به عنوان مهم ترین پیامدهای فرهنگی و نظامی در انتهای فصل مربوطه مورد تجزیه و تحلیل واقع شده است.
دکتر صادق زیباکلام در فصل دوم اثر با نگاهی به ساختار متصلب قدرت در دوران پهلوی اول؛ تزلزل، کشمکش و تقسیم این ساختار را در نیمه اول دهه ۲۰ ه. ش. مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد.
اگرچه مباحث فصل دوم بر "ساختار قدرت بعد از رضاشاه؛ با تاکید بر مجلس چهاردهم و امتیاز نفت شمال" متمرکز می باشد ولی نویسنده شرحی نسبتا مبسوط از دیگر جوانب موضوع ازجمله پیشینه تاریخی ـ سیاسی مباحث ارائه کرده است که همخوانی هایی با فصل اول و سوم این مجموعه دارد.
دکتر زیباکلام با برشمردن پایه های اصلی قدرت رضاشاه در قالب سه عنصر: ارتش، دربار و بوروکراسی معتقد است که در دوران شانزده ساله حاکمیت رضاشاه تمرکز قدرت به حدی شدید بود که از ابتدایی ترین تا پیچیده ترین تصمیمات تنها توسط شاه اتخاذ می شد. بدین لحاظ با سقوط ناگهانی و غیرمنتظره رضاشاه نهاد بدیل و یا تشکل ها و نهادهای سازمان یافته ای که بتواند خلا قدرت بعد از رضاشاه را پر نماید وجود نداشت. نتیجتا میراث سیاسی رضاشاه در میان چندین جریان تقسیم و هر کدام وارث بخشی از قدرت سیاسی در مرحله گذار شدند: متفقین، بقایای ارتش، دربار و شاه، مجلس، قوه مجریه، احزاب، مطبوعات، جریانات سیاسی و شخصیت های مستقل در این زمره قابل ارزیابی اند.
نویسنده بر این نکته تاکید دارد که برخلاف نگرش برخی از پژوهشگران، متفقین تنها بازیگر ایران در سال های اشغال کشور در این دهه نبوده اند، بلکه صرفا یکی از بازیگران قدرت به شمار می آمدند. زیرا نهادهایی نظیر؛ مجلس، قوه مجریه، احزاب سیاسی و مطبوعات که در دوران رضاشاه از حیات و کارکرد واقعی خود بازمانده بودند، در شرایط مساعد جدید درصدد ایفای نقش و جایگاه خود بودند، او بدین ترتیب کشمکش های سیاسی و جنگ قدرت را در پناه این فضای نوین مورد تبیین قرار می دهد.
رقابت بر سر کنترل نیروهای مسلح میان قوه مقننه و مجریه، بحران قانون اساسی، چالش های حزبی و مطبوعاتی، تزلزل کابینه ها، عدم سازگاری وزرا با یکدیگر و با نخست وزیر از ویژگی های این دوره به شمار می آیند.
مجالس سیزدهم و بالاخص چهاردهم به همراه تحلیلی از فراکسیون های اصلی آنان و عملکردهایشان در حفظ و تحکیم الیگارشی حاکم، بخش های دیگری از این فصل را تشکیل می دهند.
تحلیل وضعیت مجلس چهاردهم در محورهای مطروحه محدود نمانده، بلکه شیوه برگزاری انتخابات، جنگ اعتبارنامه ها و موضوع درخواست امتیاز نفت شمال از سوی اتحاد شوروی سابق و پیامدها و مناقشات بعدی تحت تاثیر پدیده ای به نام "فرهنگ اجتماعی خاص ایرانیان" و ملاحظات پیچیده تر سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، منطقه ای، فردی، گروهی، طبقاتی، قومی و قبیله ای در این فصل مورد مداقه قرار می گیرد.
آخرین فصل از بخش اول کتاب به "بحران آذربایجان و کردستان" اختصاص یافته است که مجدداً توسط گردآورنده اثر به رشته تحریر درآمده است. به باور نویسنده فصل سوم کتاب، بروز بحران آذربایجان و کردستان بین سال های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ متاثر از عوامل و عناصر متعددی است که مهم ترین عنصر آن را سیاست های توسعه طلبانه اتحاد جماهیر شوروی تشکیل می دهد.
علاوه بر نقش اتحاد جماهیر شوروی به عنوان قدرت تازه به دوران رسیده رقیب که در مرحله گذار در ساختار نظام بین الملل، سهم بیشتری را در مناسبات نظام جهانی طلب می نماید، عقب ماندگی های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، احساس محرومیت مضاعف در بین نخبگان قومی و تسرّی آن به گروه های اجتماعی محلی و تکیه بر همبستگی قومی مهم ترین زمینه های محلی بحران در این دو منطقه را تشکیل می دهد که از سوی گروه های مخالف مورد بهره برداری قرار می گیرد و در شرایط مناسب بعد از اشغال نظامی ایران و تبعید رضاشاه و ضعف دولت های مرکزی و ناتوانی در اعمال قدرت سیاسی مجال ظهور می یابد و به وسیله تعدادی از احزاب و مطبوعات مرکزپایه، در کل کشور مطرح و مورد حمایت قرار می گیرد.
نقش و جایگاه میرجعفر پیشه وری و قاضی محمد به عنوان رهبران این دو جریان، درخواست ها و مطالبات فرقه دموکرات آذربایجان و کردستان، پایگاه اجتماعی نیروهای تشکیل دهنده حکومت های خودمختار، روابط فیمابین این دو حرکت دیگر، و میان آنها و دولت مرکزی و قدرت های خارجی به ویژه اتحاد جماهیر شوروی، اقدامات و توانایی های نظامی، امنیتی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فرقه و حکومت خودمختار آذربایجان و کردستان بخش دیگر فصل سوم این کتاب را تشکیل می دهد. در انتهای این فصل، علل شکست این جریانات به لحاظ عینی و ذهنی در سه سطح؛ محلی، ملی و بین المللی مورد توجه قرار گرفته است.

مقدمه

برای ملت ها، به ویژه ملت های کهنی چون ایران نقاط عطف تاریخی کم نبوده و نیست. این نقاط عطف تاریخی ـ سیاسی گاه با دستاوردهای خویش محمل شادی ها و پایکوبی ها و گاه با نتایج منفی خود موجب سرشکستگی ها و دلمردگی ها بوده است. مقاطعی نیز وجود داشته است که ملت ایران به گونه ای دو احساسی(۱) و متناقض با سرنوشت خود برخورد نموده است.
شهریور ۱۳۲۰ ه. ش. از جمله مقاطع تاریخی است که در آن جامعه سیاسی ایران این دوگانگی احساسی ـ ارزشی را با پوست و گوشت خود به عینه لمس کرده است. به طوری که اشغال کشور توسط قوای نظامی سه قدرت بیگانه، استمرار حیات سیاسی کشور را در هاله ای از ابهام قرار داده و پیامدهای دیگر این وضعیت یعنی؛ نقض حاکمیت و استقلال ملی، مداخلات آشکار و نهان بیگانگان در امور مملکت و بروز مشکلات شدید اقتصادی موجبات ناخرسندی مردم را فراهم آورده بود. در مقابل، تبعید دیکتاتور بزرگ ـ رضاشاه ـ استقرار نسبی آزادی های سیاسی، تشکیل احزاب، انتشار مطبوعات آزاد و آزادی زندانیان سیاسی و... فضای نسبتاً مناسبی را پدید آورد تا جامعه سیاسی ایران در محاسبه سود و زیان های حاصله و متصوره از وضعیت تحمیل شده توسط بیگانگان، خود را بازنده صرف نداند و در مواردی به آینده این ملک و ملت امیدوار باشد.
مرور حوادث مهم سیاسی و تاریخی از شهریور ۱۳۲۰ تا پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ نشان می دهد که در طول ۳۷ سال، جامعه سیاسی ایران به دفعات چنین وضعیت های احساسی را تجربه کرده است. به لحاظ اهمیت تاریخی، سیاسی و جامعه شناختی این محدوده زمانی ۳۷ ساله به سه دوره مهم قابل تقسیم است، که عبارتند از:
۱ ـ از شهریور ۱۳۲۰ تا مرداد ۱۳۳۲ (از اشغال نظامی ایران توسط متفقین تا سقوط دولت مصدق)
۲ ـ از مرداد ۱۳۳۲ تا خرداد ۱۳۴۲ (از سقوط دولت مصدق و روی کار آمدن دولت نظامی سپهبد زاهدی تا وقایع پانزده خرداد ۱۳۴۲)
۳ ـ از خرداد ۱۳۴۲ تا بهمن ۱۳۵۷ (از سرکوب قیام ۱۵ خرداد تا پیروزی انقلاب اسلامی)
به لحاظ موضوعی نیز رخدادهای مهمی در طول این مدت به وقوع پیوسته است. از تبعید رضاشاه و به قدرت رسیدن شاه جوان تا تشدید شکاف های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دهه ۱۳۵۰ و سقوط محمدرضا شاه، و پیروزی انقلاب اسلامی بیش از دهها موضوع قابل بررسی در این مجموعه وجود دارد.
با در نظر گرفتن این دو رهیافت (موضوعی و زمانی) و نیز آشنایی با مشکلات اجرایی و روشی هر یک از دو شیوه فوق که در صورت اتخاذ به ناگزیر می بایست به گسست موضوعی و یا زمانی مباحث تن در دهیم، لذا جهت دوری جُستن از این انقطاع و نیز با ملحوظ داشتن سرفصل های مصوب درس "تاریخ تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران ۵۷ ـ ۱۳۲۰" روش تلفیقی "زمانی ـ موضوعی" را در این عرصه برگزیده ایم.
مثلاً در حالی که در بخش اول و دوم و پنجم به ترتیب و تسلسل رخدادهای مربوط به دهه های ۲۰ تا ۵۰ ه. ش. مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد، در بخش سوم و چهارم که به بحث "احزاب و تشکل های سیاسی" و نیز "قشربندی اجتماعی و ساخت طبقاتی" اختصاص یافته است، به رغم محدودیت های زمانی مترتب بر هر یک از مقاطع سه گانه، مباحث قطع نشده، بلکه در چهارچوب کلی اثر تجزیه و تحلیل نسبتاً کاملی از موضوع ارائه شده است. به طور مشخص تر، به عنوان نمونه در بررسی جایگاه "ایلات" در فصل یازدهم، نقش و جایگاه این قشر از جامعه ایران به صورت کامل و با در نظر گرفتن پیشینه تاریخی موضوع، از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ مورد توجه قرار گرفته تا مخاطب تصویر کاملی از موضوع در ذهن ترسیم نماید.
تجزیه و تحلیل مسائل نیز با توجه به رشته های تحصیلی و پژوهشی همکاران نویسنده یعنی علوم سیاسی، روابط بین الملل، جامعه شناسی سیاسی، تاریخ، مدیریت سیاسی و اقتصاد سیاسی متنوع می باشد و در واقع تنوع بین رشته ای به یکی از ویژگی های مجموعه تبدیل شده است. اگرچه منظر جامعه شناختی و تاریخی وجه غالب بررسی ها را تشکیل می دهد، با این حال گرایش های علمی و تعلقات فکری هر یک از پژوهشگران، فضای هر فصل را از فصول دیگر به لحاظ شیوه طرح، ورود به مسائل، تاکیدات، تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری ها متفاوت کرده است، که در جای خود نه تنها پذیرفتنی، بلکه امری مغتنم تلقی می شود.
جهت جلوگیری از تداخل مباحث این مجموعه با "تاریخ روابط خارجی" و "سیاست خارجی" سعی شده است تا حد امکان بررسی و تعلیل مسائل از منظر تحولات داخلی صورت پذیرد و جز در مواقع بسیار با اهمیت، این گریز به عوامل و علل خارجی به حداقل کاهش یابد.
به علاوه، به لحاظ ریشه شناسی و در جهت آشنایی بیشتر خوانندگان اثر، با موضوعات مورد بحث، هر ۱۷ فصل این مجموعه با اشاره ای تاریخی به موضوع آغاز شده است، تا زمینه ها و بسترهای وقوع حوادث و وقایع روشن گردد.
به لحاظ سازماندهی اثر، مباحث در پنج بخش، ۱۷ فصل با ۱۸ مقاله سازماندهی شده است. در بخش اول، تحولات سیاسی اجتماعی ایران در نیمه اول دهه ۱۳۲۰ ه. ش. در قالب سه فصل یعنی؛ "اشغال نظامی ایران"، "ساختار قدرت در عصر بعد از رضاشاه با تاکید بر مجلس چهاردهم و امتیاز نفت شمال" و "بحران آذربایجان و کردستان (۲۵ ـ ۱۳۲۴)" تدوین گردیده است. ریشه یابی بسترها و زمینه های وقوع حوادث دهه ۲۰ ه. ش. از درون ساختار قدرت حکومت رضاشاه مهم ترین وجوه مشترک فصول اول و دوم و سوم کتاب می باشد.
در بخش دوم، فرایند جنبش ملی شدن صنعت نفت، دلایل به قدرت رسیدن دولت مصدق و علل وقوع کودتای ۲۸ مرداد و پیامدهای آن و نیز تحولات سیاسی بعدی تا اواخر ۱۳۳۰ مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
احزاب و تشکل های سیاسی ایران تا پیروزی انقلاب اسلامی در چهارچوب تقسیم بندی چهارگانه یعنی؛ احزاب ملی، چپ، مذهبی و دولتی محور اصلی بررسی های این کتاب را در بخش سوم تشکیل می دهد. در تشریح احزاب چپ؛ حزب توده و مشی چریکی مبتنی بر ایدئولوژی مارکسیستی در ایران به عنوان دو جریان عمده چپگرا مورد شناسایی و تشریح واقع شده است.
بخش چهارم کتاب به بحث درباره قشربندی اجتماعی و ساخت طبقاتی اختصاص دارد. ایلات و عشایر، طبقه متوسط سنتی، طبقه متوسط جدید و طبقه کارگر گروه های اجتماعی چهارگانه ای هستند که عملکرد و تاثیرات آنان بر فضای سیاسی ـ اجتماعی جامعه و بر دولت در قرن بیستم، به ویژه در دوران محمدرضا شاه مورد توجه قرار می گیرد.
در آخرین بخش کتاب، تحولات سیاسی ـ اجتماعی کشور در دو دهه آخر رژیم پهلوی تا پیروزی انقلاب اسلامی از سه منظر متفاوت ارزیابی می شود. نهضت امام خمینی (ره) به عنوان تبلور حرکت نیروهای مذهبی در مقابله با اقدامات رژیم ـ از جمله در برابر لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی ـ تا تبعید امام به ترکیه فصل پانزدهم کتاب را تشکیل می دهد که با نگاه تاریخی مورد دقت نظر قرار گرفته است. از دیدگاه اقتصاد سیاسی، وضعیت اقتصادی ایران در اواسط دهه ۳۰ و دهه ۴۰ به ویژه زمینه های انجام اصلاحات ارضی و پیامدهای آن در فصل شانزدهم، و بالاخره در آخرین فصل (فصل هفدهم) تحولات سیاسی ایران از ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ از دیدگاه سیاسی ـ اقتصادی با توجه به نقش درآمدهای نفتی در ایجاد بوروکراسی، ارتش و دولت رانتی و مستقل از طبقات، و نیز نقش دیکتاتوری توسعه در این فرایند، مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.
در مورد رخدادهای سیاسی ـ اجتماعی ایران قبل از انقلاب به ویژه بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مقالات و کتاب های ارزشمندی توسط پژوهشگران داخلی و خارجی به رشته تحریر درآمده است. آنچه در این تالیف مورد نظر می باشد، بررسی و تدوین مجموعه ای از عمده ترین مسائل سیاسی ـ اجتماعی ایران در دوران پهلوی دوم به صورت موجز و فشرده است، که ضمن هماهنگی با مصوبات سرفصل های ستاد انقلاب فرهنگی و پر کردن خلا موجود در این زمینه، اطلاعات نسبتاً جامعی را از زوایای گوناگون در اختیار علاقه مندان به ویژه دانشجویان رشته علوم سیاسی و تاریخ قرار دهد. بدین لحاظ به دنبال رایزنی های انجام شده با تعداد زیادی از صاحب نظران این حوزه، با ۱۶ نفر از پژوهشگران محترم به توافقی اصولی در باب تدوین این مجموعه دست یافته و با تعیین چهارچوب های روشی، محتوایی و شکلی به این مهم مبادرت ورزیده ایم که به رغم کمی و کاستی های آن ـ که تا حدودی بر آن وقوف داریم ـ این پژوهش جمعی به ثمر نشسته و محصول آن مجموعه ای است که در پیش روی شما قرار می گیرد.
مهم ترین ویژگی این اثر که آن را از نوع ژورنالیستی و یا آثاری که به صورت مصاحبه و یا سخنرانی منتشر می شود متمایز ساخته است، قبول تدوین فصول مختلف کتاب از سوی صاحب نظران این حوزه با نظم منطقی و برنامه از پیش تعیین شده و با معیارهای قابل قبول علمی و پژوهشی بوده است که با حسن اعتماد، اجابت دعوت و با همدلی و هم رایی بدون کوچک ترین چشمداشت مادی به انجام رسید.
در واقع تدوین این مجموعه بدون دخیل بودن مراکز علمی دولتی و صرف بودجه های کلان، تجربه گرانقدری است؛ چرا که نشان داد اراده انجام یک فعالیت علمی بالاتر از همه موانع موجود بوده و به رغم مشکلات و تنگناهای موجود می توان اثری جمعی و در خور اعتنا ارائه داد. امید است حاصل این تجربه و اعتماد ارزشمند برای جامعه ما مغتنم باشد.
در انتها وظیفه خود می دانم از همه عزیزانی که به صورت های مختلف در تدوین، آماده سازی و انتشار این مجموعه ما را یاری کرده اند و مشوق ما در کمک به تالیف این مجموعه بوده اند، به ویژه اساتید محترمی که ضمن قبول تدوین فصولی از کتاب، وعده بازبینی مکتوبات خود را در چاپ های بعدی داده اند، تشکر کنم و پیشاپیش مراتب سپاسگزاری خود را از همه صاحب نظرانی که با نقد و نظر عالمانه خود مشوق ما در حک و اصلاح این مجموعه در چاپ های بعدی خواهند بود، اعلام دارم.

تقدیم به روح پرفتوح اساتید گرانقدر:

دکتر جواد شیخ الاسلامی
دکتر ایرج ذوقی

نظرات کاربران درباره کتاب تحولات سياسی ـ اجتماعی ايران