کتاب نارسایی کارکردهای اجرایی با مؤلفه‌های هیجانی با تمرکز بر اوتیسم اثر ساناز مختاری نشر موسسه اندیشه کامیاب ایرانیان

نارسایی کارکردهای اجرایی در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های پژوهش در علوم شناختی، روان‌شناسی رشد، و آموزش‌وپرورش مطرح شده است. کارکردهای اجرایی مجموعه‌ای از توانایی‌های شناختی سطح‌بالا هستند که شامل برنامه‌ریزی، بازداری پاسخ، انعطاف‌پذیری شناختی، کنترل توجه، حافظهٔ کاری و تنظیم هیجان می‌شوند؛ توانایی‌هایی که به فرد امکان می‌دهند رفتار خود را هدایت کند، تصمیم‌های سازگارانه بگیرد و بر تعامل با محیط تسلط داشته باشد. این مهارت‌ها زیربنای موفقیت تحصیلی، عملکرد اجتماعی سالم، خودتنظیمی هیجانی و سازگاری در زندگی روزمره‌اند و هرگونه اختلال در آن‌ها می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای بر رشد فردی و اجتماعی داشته باشد. در میان گروه‌هایی که با چالش‌های جدی در قلمرو کارکردهای اجرایی مواجه‌اند، افراد دارای اختلال طیف اوتیسم جایگاه ویژه‌ای دارند. اوتیسم تنها یک تفاوت واحد یا نقص منفرد نیست؛ بلکه مجموعه‌ای پیچیده از تفاوت‌های عصبی ـ رشدی است که در سطوح توجه، پردازش حسی، تعامل اجتماعی، ارتباط، تخیل و الگوهای رفتاری نمود پیدا می‌کند. در دهه‌های اخیر، پژوهشگران بر نقش محوری کارکردهای اجرایی در تبیین این ویژگی‌ها تأکید کرده و بر این باورند که بخش مهمی از مشکلات اجتماعی، هیجانی و رفتاری در اوتیسم از ضعف در این حوزه سرچشمه می‌گیرد.

یکی از ابعاد کمترپرداخته‌شده اما بسیار تعیین‌کننده در نارسایی کارکردهای اجرایی، مؤلفه‌های هیجانی است. بسیاری از مدل‌های اولیه‌ی کارکردهای اجرایی، این حوزه را صرفاً از منظر شناختی بررسی می‌کردند؛ اما شواهد جدید نشان می‌دهد که تنظیم هیجان، انعطاف‌پذیری هیجانی، و توانایی مدیریت تحریک‌پذیری عاطفی نقشی اساسی در سازمان‌دهی رفتار دارند. این موضوع در اوتیسم برجسته‌تر از جمعیت طبیعی است، زیرا افراد دارای اوتیسم اغلب چالش‌هایی عمیق در پردازش هیجانی، تشخیص حالت‌های عاطفی خود و دیگران، و حفظ تعادل بین هیجان و شناخت تجربه می‌کنند. بنابراین، هرگونه بررسی جامع دربارهٔ نارسایی کارکردهای اجرایی در اوتیسم باید به‌طور هم‌زمان، تعامل میان سیستم‌های شناختی و هیجانی را مدنظر قرار دهد. این کتاب با همین رویکرد شکل گرفته است: رویکردی که تلاش می‌کند کارکردهای اجرایی را نه صرفاً به‌عنوان توانایی‌های شناختی جدا از هیجان، بلکه به‌عنوان شبکه‌ای یکپارچه از فرآیندهای شناختی ـ هیجانی تحلیل کند. از آنجا که زندگی روزمره در افراد دارای اوتیسم مملو از موقعیت‌هایی است که نیازمند مدیریت هم‌زمان هیجان و شناخت هستند ـ نظیر برقراری ارتباط، تغییر برنامه‌ها، مواجهه با ناکامی یا تجربه محرک‌های حسی شدید ـ درک این تعاملات می‌تواند به طراحی مداخلات آموزشی، توان‌بخشی و رفتاری مؤثرتر کمک کند. علاوه بر این، بررسی نارسایی کارکردهای اجرایی با مؤلفه‌های هیجانی در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان دارای اوتیسم می‌تواند به فهم عمیق‌تر تفاوت‌های فردی کمک کند. اوتیسم یک طیف وسیع است؛ از افرادی با عملکرد شدیداً چالش‌برانگیز تا افرادی با توانایی‌های شناختی بالا. در تمامی این سطوح، کیفیت پردازش هیجان و توانایی‌های اجرایی نقش تعدیل‌کننده‌ای در رفتار دارد. برای مثال، دو کودک با سطح مشابهی از مشکلات اجتماعی ممکن است در تجربه و پردازش هیجان کاملاً متفاوت باشند؛ یکی ممکن است به‌سرعت دچار طغیان هیجانی شود و دیگری به‌ظاهر آرام اما با درگیری ذهنی شدید. این تفاوت‌ها ریشه در گرایش‌های زیستی، الگوهای پردازش اطلاعات و مهارت‌های اجرایی آنان دارند. یکی دیگر از اهداف این کتاب، فراهم‌کردن یک چارچوب مفهومی برای متخصصان حوزه‌های روانشناسی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و آموزش است تا بتوانند ارزیابی دقیق‌تری از چالش‌های شناختی ـ هیجانی در اوتیسم داشته باشند. فقدان چنین چارچوب‌هایی گاهی موجب می‌شود مداخلات صرفاً بر رفتارهای آشکار متمرکز شوند و عوامل زیربنایی نادیده گرفته شوند. این در حالی است که شناخت چرخهٔ متقابل هیجان، توجه، کنترل شناختی و رفتار می‌تواند راه‌حل‌های کارآمدتری در اختیار درمانگران و آموزشگران قرار دهد. در نهایت، این کتاب با تکیه بر جدیدترین پژوهش‌های علوم اعصاب، روانشناسی تحولی و مطالعات کاربردی در حوزه اوتیسم، می‌کوشد تصویری جامع از نارسایی کارکردهای اجرایی ارائه دهد؛ تصویری که هم جنبه علمی دارد و هم به زبان قابل‌فهم برای متخصصان و دانشجویان نوشته شده است. امید است این اثر بتواند گامی هرچند کوچک در جهت فهم بهتر تفاوت‌های شناختی ـ هیجانی افراد دارای اوتیسم باشد و مسیر طراحی مداخلات کارآمدتر، انسانی‌تر و مبتنی بر نقاط قوت را هموار کند.