کتاب عوامل جرم‌زا از نگاه امام علی و دانش جرم شناسی اثر حکیمه بهمن زاده نشر انتشارات قانون‌یار

جامعه انسانی در دوران فعلی به علت پیچیدگی‌های خاص خود چالش‌های جدیدی را مشاهده می‌کند که امنیت او را به صورت وسیعی تحت تأثیر قرار می‌دهد. منازعات و کشمش‌هایی که شاید در گذشته نیز بشر آن را تجربه می‌کرده اما امروز شکل و شمایل خاصی به خود گرفته است. این منازعات گاه در قانون به صورت وسیع جرم‌انگاری شده است تا به این وسیله امنیت انسان و جامعه تأمین شود. اما به نظر می‌رسد در این راستا موفقیت چندانی صورت نگرفته چرا که آمار بسیاری از جرائم همچنان رو به افزایش است. اما قبل از هر چیز باید مفهوم بزهکاری را به صورت دقیق تعریف کرد. در جرم شناسی یعنی علمی که به علت‌های وقوع بزه و درمان اعمال مجرمانه می‌پردازد جرم به کلیه اعمال ضد اجتماعی یا تنش‎هایی که جامعه را دستخوش آسیب می‌کند، خواه موجب آن‌ها علت‌ها روانی باشد یا اجتماعی اطلاق می‌شود. در این محدوده به این مسأله که آیا اینگونه اعمال به حقوق جزا و تعریف قانونی جرم ارتباط دارد چندان توجهی نمی‌شود و بیشتر حالت خطرناک فرد به عنوان علامت و نشانه‌ای از رفتارهای ضد اجتماعی و بیماری وی زیر ذره بین قرار می‌گیرد. اما نظر به محدودیت‌های قانونی و اجتماعی، جرم‌شناسان و علم جرم شناسی ناچار بیشتر از تعریف قانونی جرم استفاده می‌کند و به جرائم و رفتارهایی خاص می‌پردازد که در قانون مجازات تعریف شده است و به عبارت دیگر مجرم قانونی این جرائم و رفتارها و نه هر فرد خطرناک دیگری مورد بررسی جرم شناسان قرار می‌گیرد. در حقوق جزا وقتی جرم را تحلیل می‌کنند دقیقا از داده‌های جرم شناسی متأثر شده است و جرم شناسی نیز هنگامی که به بررسی علت‌های جرم می‌پردازد نیز مجرم قانونی مد نظر در حقوق جزا سعی را در نظر می‌گیرد. در حقوق جزا سعی می‌شود جرم به نحوی تعریف شود که مقنن بتواند آن را در قالب قانون پیاده کند زیرا وظیفه تشخیص اعمال و ترک اعمالی که به ارزش‌های جامعه لطمه می‎زند و نظم جامعه را به هم می‌زند به عهده قانون گذار است. نکته‌ای مهم، اساسی و قابل تأملی که باید به آن توجه کرد این است تا زمانی که علل بروز این کشمکش‌ها و ناهنجاری‌ها و به عبارت حقوقی جرائم مشخص نشود نمی‌توان برای کاهش آمار آن برنامه‌ریزی دقیقی کرد. در این زمینه کارهای بسیار زیادی صورت گرفته است. چه بسیار‌اندیشمندانی که سال‌ها بر روی علل و عوامل جرم کار کردند و نتایجی را به جوامع بشری ارائه کردند و هر کدام از مکاتب کیفری نیز از جنبه‌ای به این موضوع پرداخته‌اند. گاه منش و شخصیت آدمی را از علل وقوع جرم دانسته‌اند و تیپ شخصیتی خاصی را آمده‌تر برای انجام جرم دانستند و زمانی نیز علل خانوادگی و محیطی را مهمترین مؤلفه در وقوع جرم بیان کردند2 که البته هر کدام در جایگاه خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. برخی از جرم شناسان نیز علل روانی را تأثیرگذار در وقوع جرم دانسته‌اند و برخی دیگر از محققین نیز مسائل اقتصادی، تفاوت و شکاف عمیق طبقاتی میان توده‌های مردم را زمینه ساز آفزایش آمار بزهکاری در جامعه دانسته‌اند.