کتاب اقدامات انگلیس در جنوب ایران اثر علی‌اکبر عاصیان نشر انتشارات موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران

در تاریخ‌نگاری ایران به‌طور سنتی نقش قدرتهای خارجی مؤثر در تحولات ایران در سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی به نقش دیپلماسی رسمی قدرتهای بزرگ خلاصه می‌شود که به‌طور عمده در عملکرد وزارتخانه‌های خارجه این قدرتها تجلی می‌یابد. و لذاست که محققین برای تبیین این نقش به‌طور عمده به اسناد دیپلماتیک این قدرتها روی می‌آورند. این قدرتها در درجه اوّل عبارتند از بریتانیا‌ و روسیه (ابتدا تزاری و سپس شوروی). طبق یک الگوی جاافتاده، تمامی سده نوزدهم و چهار دهه اوّل سده بیستم عرصه رقابت این دو قدرت در صحنه سیاسی ایران تا پایان جنگ جهانی دوّم است. از این زمان است که ایالات متحده آمریکا به‌عنوان قدرت سوّم وارد صحنه سیاست ایران می‌شود و با تحقق کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به‌عنوان قدرت اصلی مؤثر در حیات سیاسی ایران جایگزین استعمار رو به زوال بریتانیا می‌گردد. البته در برخی مقاطع از نقش قدرتهایی چون فرانسه (مثلاً در دوران لویی فیلیپ و محمد شاه قاجار) و آلمان (در دوران بیسمارک یا در سالهای جنگ اوّل و جنگ دوّم جهانی) نیز سخن می‌رود که به‌سان ایالات متحده آمریکا به‌عنوان «نیروی سوم»، در رقابت با دو قدرت اصلی روسیه و بریتانیا، وارد صحنه سیاست ایران شدند. این شمای عامی است که تقریباً تمامی نحله‌های تاریخ‌نگاری جدید ایران، اعم از مارکسیستی و ناسیونالیستی و آکادمیک و غیره، تا سالهای اخیر آن را تکرار کرده‌اند.

-از مقدمه کتاب-