کتاب قصاص مادر در قتل فرزند از منظر فقه فریقین اثر مریم قانعی نشر بیکران دانش

مجازات قتل عمد در اسلام قصاص است و در بعضی موارد مجازات قصاص تبدیل به گرفتن دیه می‌شود که یکی از این موارد هنگامی است که پدر فرزند خویش را به قتل رساند که محکوم‌به پرداخت دیه و کفاره می‌شود. معمولاً مهر و عطوفتی که بین پدر و فرزندان است مانع از قتل فرزند توسط پدر می‌گردد اما در بعضی مواقع به دلائلی مرتکب قتل فرزند خویش می‌شود که به‌جای قصاص محکوم‌به تعزیر و پرداخت دیه و کفاره می‌شود و علت آن نیز تخصیص عموم آیات قصاص توسط برخی روایات که دلالت بر عدم قصاص پدر دارند، هست. این روایات ازنظر اصولی از اعتبار زیادی برخوردارند و قابل خدشه نیستند. در میان فقهای اسلامی در مورد حکم عدم قصاص پدر در قتل فرزند نظرات متفاوتی وجود دارد. عده‌ای از آنان که اکثریت فقهای امامیه، شافعی، حنفی و حنبلی را شامل می‌شوند با حکم معافیت پدر موافق‌اند و مبنای موافقت خویش را همین روایات صحیح و برخی دلائل عقلی بیان می‌کنند. از طرف دیگر مخالفان این حکم نیز با استناد به‌حکم کلی قصاص در قتل عمد، پدر را نیز مصداق حکم کلی دانسته و حکم به قصاص وی می‌دهند. اما آن چیزی که بیشتر در بین فقهای اسلامی از امامیه و اهل سنت موردبحث قرارگرفته الحاق یا عدم الحاق حکم معافیت از قصاص به مادر است. در مورد مادر نیز همچون پدر فقها به دو صورت موافق و مخالف با حکم قصاص نظر داده‌اند و هرکدام دلائلی را بر تأیید کلام خویش ابراز نموده‌اند. موافقین قصاص مادر (مشهور فقهای امامیه و برخی از فقهای اهل سنت همچون احمد بن حنبل) دلائل خویش را عموم آیات قصاص و عدم استثناء مادر از حکم قصاص همچون پدر توسط برخی روایات، دلیل عقلی که دال بر قصاص مادر به خاطر عدم سببیت وی در ایجاد و تکون فرزند است، اجماع مطرح توسط برخی از فقهای امامیه همچون شیخ طوسی و صاحب جواهر، عدم ولایت مادر بر فرزند به روایت احمد بن حنبل و...بیان نموده‌اند. مخالفین قصاص مادر (ابن جنید اسکافی، برخی فقهای معاصر از امامیه، جمهور فقهای اهل سنت) دلائل خویش بر عدم قصاص مادر را آیاتی با مضمون نیکی و احسان به والدین، شمول لفظ والد بر پدر و مادر در روایات مطرح همچون لایقاد والد بولده، قیاس و استحسان، تنقیح مناط و الغای خصوصیت، قاعدهٔ درء، اجماع و برخی دلائل عقلی همچون ولادت و... بیان نموده‌اند. آنچه یافته‌های جدید جرم‌شناسی آن را مورد تأکید قرار می‌دهد، حمایت ویژه از حقوق کودکان به‌عنوان اقشار آسیب‌پذیر و در معرض خطر جامعه است. از سوی دیگر قانون مجازات اسلامی ما که از فقه جعفری سرچشمه گرفته است درزمینهٔ قتل فرزند توسط مادر مادهٔ قانونی صریحی اتخاذ ننموده است و فقط در ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی، پدر و جد پدری را از مجازات قصاص معاف دانسته است: «پدر یا جد پدری که فرزند خود را بکشد قصاص نمی‌شود و به پرداخت دیهٔ قتل به ورثهٔ مقتول و تعزیر محکوم خواهد شد.» بنابراین کتاب حاضر بر آن است که با مراجعه و نگاه دقیق‌تر به متون فقهی معتبر امامیه و اهل سنت و بررسی موشکافانه دلایل این دو فرقه اسلامی در رابطه با حکم قصاص مادر در قتل فرزند یاری‌رسان مراجع قانون‌گذار در تصویب قوانین جزایی مناسب باشد.