کتاب منظومه های کهن عاشقانه اثر مرتضی میرهاشمی نشر چشمه

گفت‌وگو در باب شعر فارسی و تحول آن در ادوار گوناگون از گذشته تاکنون همواره هم لفظ را شامل می‌شده است و هم معنا را. شاعران پارسی‌گو از همان نخستین روزهای تولد شعر فارسی در پی آن بودند تا در غالب موضوعات طبع‌آزمایی کنند، از این رو همچنان که به حماسه، مدیحه و وصف توجه نشان دادند از موضوعات دیگر همچون غزل، حسب حال، شکوی، خمریه، معانی تعلیمی، رثا و داستان‌سرایی غافل نبودند. این معنا در عین حال که تنوع‌جویی ذوق گویندگان پارسی‌گوی را می‌نماید بیانگر مستعدبودن زبان فارسی برای پذیرش معانی گوناگون است. از میان گونه‌های مختلف شعر فارسی به لحاظ معنا گونه غنایی آن هم به صورت تغزل‌های عاشقانه و هم به شکل منظومه‌های داستانی عاشقانه از همان عصر پدر شعر فارسی، رودکی سمرقندی، مجال ظهور یافت و در قرون بعدی با فراهم شدن فضای مناسب به نهایت رشد و کمال خود دست یافت. بدیهی است در این سیر تاریخی هم از نظر زبان و تصویرهای شعری پخته‌تر شد و هم به لحاظ قالب، قالب‌های مناسب خود را به دست آورد. داستان‌سرایی هر چند ابتدا و در روزگار سامانی به جهت برخورداری مردم عصر از روحیه سلحشوری در شکل حماسی آن مورد توجه شاعران قرار گرفت و منظومه‌هایی چون شاهنامه مسعودی مروزی، گرشاسب‌نامه دقیقی طوسی و مهم‌تر از همه شاهنامه حکیم فردوسی سروده شد، اما چیزی نگذشت که در عصر غزنوی شاعرانی چون عنصری و عیوقی به منظوم ساختن داستان‌های عاشقانه دست یازیدند و با این‌که هنوز فضای جامعه آن طور که باید و شاید مستعد این قبیل داستان‌ها نبود، در این عرصه دستبرد خویش نمودند و نشان دادند که می‌توان در عرصه‌های تازه نیز هنرنمایی کرد. عنصری با منظوم ساختن داستان‌های عاشقانه سرخ‌بت و خنگ‌بت، شادبهر و عین‌الحیوة و وامق و عذرا، که از این سه تنها از وامق و عذرا ابیاتی باقی است و از آن دو اثر دیگر جز نامی باقی نمانده است، حرکتی را آغاز کرد و عیوقی هم با منظوم ساختن داستان ورقه و گلشاه، که شکل کامل آن در دست است، به رشد و بالندگی این نوع از شعر کمک کرد. با همه این احوال پرداختن به داستان‌های بزمی و عاشقانه تا وقتی که فخرالدین اسعدگرگانی، شاعر عصر سلجوقی، ویس و رامین خود را نسرود، شکل واقعی خود را پیدا نکرد. داستان ویس و رامین که فخرالدین اسعد گرگانی آن را به نظم درآورد از تمام ویژگی‌های یک منظومه غنایی برخوردار است. وزن، تصویرها، وصف‌ها و... همه و همه متناسب با این قبیل داستان‌هاست. از این روست که نظامی گنجوی، شاعر قرن ششم هجری، نیز وقتی به داستان‌های عاشقانه روی آورد به ویس و رامین توجهی خاص داشت و آثار آن را در خسرو و شیرین، که نخستین اثر منظوم غنایی نظامی است، به وضوح می‌توان دید. نظامی در پی منظوم ساختن داستان خسرو و شیرین به دو داستان بزمی دیگر روی آورد: لیلی و مجنون و هفت‌پیکر. ذوق شاعر و توانایی او در عرصه شاعری موجب شد تا وی بتواند بهترین منظومه‌های داستانی از نوع غنایی و عاشقانه را عرضه کند، به طوری که پس از وی شاعران زیادی در قرون مختلف آثار او را الگوی خویش قرار دادند و نظیره‌هایی را بر آن پدید آوردند. در این مجموعه که منظومه‌های کهن عاشقانه‌اش نامیده‌ایم بر آن شده‌ایم تا داستان‌های منظوم عاشقانه را از نخستین ادوار شعر فارسی تا قرن ششم مورد مطالعه قرار داده و ضمن پرداختن به کم و کیف این آثار آن‌ها را به صورت خلاصه‌تر از متن اصلی در کنار هم بیاوریم تا در عین حال که سیر و تکامل این گونه داستان‌سرایی منظوم را نشان می‌دهیم، امکان دست‌یابی علاقه‌مندان را به این گونه داستان‌ها در یک مجموعه فراهم سازیم. در خلاصه کردن داستان‌ها کوشیده‌ایم ابیاتی را حذف کنیم که یا اصلاً به داستان مربوط نیست و یا در گزارش داستان خللی ایجاد نمی‌کند. شاید بهتر بود دسته‌ای از ابیات که نیاز به شرح دارد توضیح داده می‌شد و یا واژه‌نامه‌ای که برای کتاب ترتیب یافته مفصل‌تر از آن‌چه که در حال حاضر است می‌بود، اما از آن‌جا که نمی‌خواستم کتاب حجیم‌تر از صورت فعلی آن گردد، به‌ناچار به همین مقدار بسنده کردم.