کتاب زمینه مندی و زمینه زدودگی آموزش عالی در ایران اثر محمدرضا کلاهی نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

امروز کم‌تر کسی در اهمیت «آموزش» تردیدی روا می‌دارد. خصوصاً در سه دهۀ اخیر، سازوبرگ عظیم آموزش به نام‌های مختلفِ آگاهی‌بخشی، تخصص‌یابی، کسب مهارت، فرهیختگی، و مانند این‌ها روزبه‌روز پرشاخ‌وبرگ‌تر شده و زیر سیطرۀ سنگین «گفتمان موفقیت»، به کوچک‌ترین جزئیات زندگی‌ها چنگ انداخته و خود را تا اعماق ذهن و جان ایرانیان گسترده است. «گفتمان موفقیت» به ما می‌باوراند که «اصل موفقیت شخصی» والاترین آرمان بشری و درعین‌حال خواستی طبیعی و بدیهی است. ما در هر شغل و موقعیتی که هستیم، باید به دنبال موفقیت باشیم و این خواستی غریزی و طبیعی است. برای رسیدن به موفقیت، باید «شایستگی» لازم را کسب کنیم، «عقلانی» رفتار کنیم، و درست «انتخاب» کنیم. در کنار این‌ها، باید «قانون‌مند» و «اخلاقی» باشیم و به «حقوق دیگران» تجاوز نکنیم و اگر توانستیم، گاهی به دیگران «کمک» کنیم. و البته برای این‌که چنین آدمی باشیم، باید «آموزش» ببینیم و «آگاهیِ» خود را بالا ببریم. گویا اگر همه چنین رفتاری در پیش گیرند، جامعه‌ای آرمانی خواهیم داشت. تفاوتی ندارد که‌ایم و چه‌کاره‌ایم، چه مذهبی داریم یا نداریم، از کدام قوم و شهر و کشور هستیم، زن‌ایم یا مرد، پیریم یا جوان، دارا یا ندار؛ هر که هستیم و هر کار که می‌کنیم، «اصل موفقیت»، همچون قانونی طبیعی، همیشه و همه‌جا صادق است. در مرکز این نگاه «فرد» قرار دارد، چونان مقدس‌ترین وجود هستی. همۀ توجه‌ها تنها باید به او معطوف باشد. او کوانتم هستی است: اصلی‌ترین و مرکزی‌ترین ذرۀ شکل‌دهنده به جهان انسانی. هر مشکلی، در هر سطحی که هست، از اختلالی در وجود او ناشی می‌شود و یگانه راهِ رفعِ همۀ مشکلات، رفع اختلال از او و پرورش صحیح و کامل او است و این، بیش از هر چیز، از طریق آموزش ممکن می‌شود. این نگاهی است که در این‌جا به آن «گفتمان ذره‌گرا» می‌گویم؛ گفتمانی که امروز، چونان امری طبیعی، جهان‌روا و ازلی‌ـ ابدی، تمام شئون زیست ما را فراگرفته است؛ نگاهی که بدیهی‌تر از آن نموده می‌شود که مخالفی داشته باشد. واژه‌ها و عبارت‌هایی مثل موفقیت، آگاهی، شایستگی، انتخابِ درست، رفتار عقلانی، تلاش، حقوق فردی، قانون‌مندی، اخلاق، کمک به دیگران، آموزش، کسب مهارت، و مانند این‌ها، دال‌های اعظم این گفتمان هستند که مثل ملکول‌های هوا در آن‌ها غوطه‌وریم و از آن‌ها استنشاق می‌کنیم. این واژه‌ها و عبارات امروز حتی فراتر از «مقدس»، جایگاهی دارند که بدون آن‌ها نه می‌توانیم بیندیشیم و نه رفتار کنیم. این عبارت‌ها امروز قطعی‌تر و بدیهی‌تر از قوانین فیزیک بر زندگیِ ما فرمان می‌رانند و حدود اندیشه و رفتار ما را تعیین می‌کنند.