کتاب حقوق بشر و محیط زیست اثر عارفه مدیرروستا نشر آریا دانش

امروزه‎ حفاظت‎ از محیط زیست یکی از مهمترین دغدغه‎های جامعۀ‎ بین‎ الملی محسوب می‎شود. تنوع اسناد زیست محیطی در سطح ملی، منطقه‎ای و بین المللی گویای اهمیت حفاظت از آن است‎. صرف‎نظر‎ از‎ مباحث فلسفی و اخلاقی مرتبط با محیط زیست از دو دیدگاه‎ زیست ‎محوری و انسان محوری،چگونه می‎توان از محیط زیست حفاظت مؤثرتری به عمل آورد؟ نقش حقوق بین الملل محیط زیست چیست؟ آیا مقررات‎ این‎ رشته‎ از حقوق بین الملل به پاسخگویی به مشکلات کنونی محیط زیست‎ قادر‎ است؟ آیا باید همچنان مثل گذشته از سنت وستفالیایی پیروی کرد و افراد و نهادهای جامعۀ مدنی را در حـاشیۀ‎ حـقوق‎ بـین‎ الملل قرار داد یا برعکس به ایشان نقش داد و از مشارکت آنها‎ در‎ حل‎ مشکلات جامعۀ بین المللی استفاده کرد؟ آیا برای حفاظت از محیط زیست می‎توان از مشارکت بازیگران‎ غیر دولتی‎ در‎ حقوق بین الملل محیط زیست بـهره برد؟ تمام این پرسـش‎ها بـه سبب ماهیت بین الدولی بودن‎ حقوق‎ بین الملل است؛زیرا حقوق بین المـلل از آغـاز پیدایش،همواره بر مدار‎ اراده دولت‎ها‎ گردیده و تار و پود اصلی حقوق موضوعۀ بین المللی با ارادۀ دولت‎ها به ‎ویژه دولت‎های قـدرتمند‎ تـنیده‎ شـده است. به دیگر سخن، در حقوق بین الملل سنتی و مدرن، دموکراسی (ارادۀ‎ اکثریت‎ دولت‎ها‎ و ارادۀ اکثریت مردم کرۀ زمین) سهم بایسته‎ای را در شکل‎گیری و نظارت بر اجرای قواعد نداشته‎ و این‎ حقوق به‎ندرت در زمینه‎‎‎‎ی عـبارت آغـازین مـنشور ملل متحد گام برداشته است‎.در‎ واقع‎ این منشور ضمن پرهیز از به کار بردن واژۀ«طرفین معظم مـتعاهد»که در غـالب‎ معاهدات‎ بین‎ المللی مرسوم است، واژه«ما، مردم ملل متحد...» را اختیار کرده است‎. چگونگی‎ نـگارش مـزبور گـویای ترسیم القائات دموکراتیک و بلند پروازانه‎ای است که تدوین‎کنندگان منشور مدنظر قرار داده بودند. حقوق بین الملل یا بـهتر اسـت بگوییم‎ حقوق‎ بین الدول، حقوقی است که در اصل‎ به‎ وسیلۀ‎ دولت‎ها و برای دولت‎ها تنظیم شـده اسـت.مـاهیت‎ این‎ حقوق به‎گونه‎ای است که آن را از حقوق داخلی منفک می‎سازد.حقوق داخلی‎ مبتنی‎ بر رابطۀ تبعیت اسـت؛ یعـنی‎ اینکه‎ در این‎ نظام‎ واضعان‎ و تابعان مقررات مختلف هستند و در صورت‎ وضع‎ یک قانون تـوسط پارلمـان باید در جامعه به مرحلۀ اجرا گذاشته‎ شود‎ و در این صورت هیچ‎کس نمی‎تواند از‎ مقررات تصویب‎شده سرپیچی کند‎،امـا‎ در حـقوق بـین الملل به‎ این‎ صورت نیست زیرا در این نظام، واضعان و تابعان مقررات مشترک هستند و اجـرای مـؤثر‎ مقررات‎ بین المللی منوط به همکاری‎ میان‎ دولت‎هاست‎ بخاطر اینکه در‎ این‎ حقوق اصل بر برابری‎ دولت‎ هاست‎ و رضـایت ایشان نقشی تعیین‎کننده در متعهد شدن آنان نسبت به اسناد بین المللی و حـضور‎ در‎ پیشـگاه مراجع بین المللی دارد.با‎ این‎ اوصاف مـا‎ بـا‎ دو‎ نـظام کاملا متفاوت که‎ در یکی رابطۀ طولی وجود دارد و در دیگـری رابـطۀ عرضی حکم فرماست روبرو هستیم. پس حقوق بین الملل‎ فاقد‎ مراجع قانونگذاری، اجرایی و قضائی شبیه به‎ حـقوق‎ داخـلی‎ است‎. در وضعیت کنونی در خصوص حفظ محیط زیست و پیوند آن با حقوق بشر صاحبان اندیشه‎‎‎های حقوقی در جهان مباحث زیادی در این باب مطرح نموده اند. از آنجایی که محیط زیست، محلی است که انسان در آن رشد و نمو‎‎‎ می‎کند، لذا باید به گونه ای با آن رابطه برقرار کند که ضمن برخوردار شدن از مواهب آن در حفظ آن نیز بکوشد؛ زیرا انسان بدون داشتن محیط زیست سالم‎‎‎ نمی‎تواند به حیات طبیعی خود ادامه دهد. به همین جهت حمایت و حفاظت از محیط زیست مهمترین نیاز اساسی برای ادامه حیات است؛ زیرا حق انسانها در داشتن محیط زیستی امن و سالم به عنوان یک حق بشری شناخته شده است. در خصوص حفظ محیط زیست برای زمان حاضر و آینده نه تنها کلیه دولتها و افراد ذینفع هستند، بلکه همه آنها در عین حال مکلف به رعایت و تضمین اجرای حق مذکورند.